Kongres wiedeński i rewolucja przemysłowa - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Kongres wiedeński (1814-1815)

Zjazd przedstawicieli 16 państw w Wiedniu, stolicy Cesarstwa Austriackiego, obradujący od 1814 r. do czerwca 1815 r. Jego celem było ustanowienie nowego ładu w Europie po pokonaniu Francji. Najważniejszą rolę odegrały Wielka Brytania, Rosja, Prusy i Austria. Decyzje zapadały głównie na kuluarowych spotkaniach i balach, stąd nazwa „tańczący kongres”.

2.„Sto dni” Napoleona (III-VI 1815 r.)

Okres powrotu Napoleona do władzy po ucieczce z Elby w marcu 1815 r. Zakłócił obrady kongresu wiedeńskiego, ale ich nie przerwał. Zakończyła go ostateczna klęska Napoleona pod Waterloo (18 VI 1815 r.), która przypieczętowała decyzje kongresu.

3.System wiedeński

Porządek europejski przyjęty na kongresie wiedeńskim, oparty na trzech zasadach: restauracji, legitymizmu i równowagi europejskiej. Kongres przywrócił dawne dynastie i dał początek Świętemu Przymierzu, a wystąpienia przeciw rządom absolutnym były tłumione.

4.Zasada restauracji

Zasada kongresu wiedeńskiego (z łac. restaurare - odbudować), która gwarantowała powrót na trony europejskich dynastii obalonych w wyniku rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich, np. Burbonów we Francji.

5.Zasada legitymizmu

Zasada kongresu wiedeńskiego (z łac. legitimus - prawowity) głosząca, że władza monarchów jest święta i nienaruszalna, a poddanym nie wolno się jej przeciwstawiać. Podważała prawo narodów i społeczeństw do suwerenności i do występowania przeciw absolutnym władcom.

6.Zasada równowagi europejskiej

Zasada kongresu wiedeńskiego, zgodnie z którą żadne europejskie mocarstwo nie mogło mieć przewagi nad pozostałymi.

7.Reakcja (ancien régime)

Dążenie do przywrócenia systemu stanowego i władzy absolutnej monarchów oraz zahamowania przemian zapoczątkowanych przez rewolucję francuską. Przywracany ład nazywano „dawnym porządkiem”, z francuskiego ancien régime.

8.Koncert mocarstw

Porozumienie zwycięskich władców zawarte w Wiedniu, osiągnięte kosztem słabszych państw i narodów. Zmiany terytorialne wzmocniły zwycięzców, ukarały sojuszników Napoleona oraz utrwaliły rozbicie Włoch i Niemiec i podział ziem polskich między zaborców.

9.Związek Niemiecki

Związek państw niemieckich utworzony na kongresie wiedeńskim, na którego czele stanęła Austria. Austria otrzymała też Tyrol, Salzburg oraz we Włoszech Lombardię, Wenecję i Dalmację.

10.Ziemie otrzymane przez Prusy w 1815 r.

Prusy otrzymały rozwinięte gospodarczo Westfalię i Nadrenię, część Saksonii i Pomorze Przednie. Zlikwidowano też utworzone w 1807 r. Wolne Miasto Gdańsk, a jego teren włączono do Prus.

11.Półwysep Apeniński po kongresie wiedeńskim

Włochy pozostały podzielone: przywrócono władzę papieża w Państwie Kościelnym z Rzymem, na południu powstało Królestwo Obojga Sycylii pod berłem Burbonów, na północy dynastia sabaudzka zachowała Królestwo Sardynii (Piemont i Sardynia), a w środku powstały księstwa Modeny, Parmy i Toskanii pod berłem Habsburgów.

12.Zmiany na zachodzie i północy Europy w 1815 r.

Na terenie dzisiejszej Holandii i Belgii utworzono Królestwo Zjednoczonych Niderlandów. Francja straciła nabytki z czasów Napoleona i wróciła do granic sprzed 1792 r. Norwegię przyłączono do Szwecji, a Finlandię przekazano Rosji. Szwajcaria zachowała integralność, a mocarstwa zagwarantowały jej wieczystą neutralność.

13.Ziemie Księstwa Warszawskiego po kongresie wiedeńskim

Mazowsze, Podlasie, Lubelszczyzna oraz część Małopolski, Kujaw i Wielkopolski przypadły władcom Rosji (Królestwo Polskie w unii personalnej z Rosją). Prusy dostały część Kujaw i Wielkopolski oraz ziemię chełmińską, a Kraków został wolnym miastem pod kontrolą trzech zaborców.

14.Inne postanowienia kongresu wiedeńskiego

Kongres przyjął deklarację o zniesieniu handlu niewolnikami, opracował normy prawa dyplomatycznego, które obowiązują do dziś, i ustanowił wolność żeglugi na niektórych rzekach Europy, np. na Renie.

15.Klemens von Metternich (1773-1859)

Austriacki polityk i dyplomata, organizator kongresu wiedeńskiego i jeden z twórców Świętego Przymierza. Zapewnił Habsburgom dominującą rolę w Niemczech i we Włoszech. Jako kanclerz Austrii (1821-1848) prowadził politykę reakcyjną: wprowadził ścisłą cenzurę i rozbudował tajną policję. Musiał ustąpić w czasie Wiosny Ludów.

16.Święte Przymierze (IX 1815 r.)

Sojusz Rosji, Prus i Austrii zawarty po kongresie wiedeńskim z inicjatywy cara Aleksandra I. Miał chronić porządek wiedeński i przeciwdziałać powstaniom narodowym i rewolucjom. Monarchowie oparli w nim swoje stosunki na zasadach wiary chrześcijańskiej. Dołączyła większość państw Europy, oprócz Wielkiej Brytanii i imperium osmańskiego. System ten z niewielkimi zmianami przetrwał do 1914 r.

17.Romantyzm

Epoka w kulturze europejskiej pierwszej połowy XIX w. Powstał na przełomie XVIII i XIX w. w Wielkiej Brytanii i Niemczech jako reakcja na klasycyzm: racjonalizmowi przeciwstawił uczuciowość, wyobraźnię i duchowość. Inspirował idee wolnościowe i narodowe. Twórcy to m.in. Schiller i Goethe (poezja), Beethoven (muzyka) i Caspar David Friedrich (malarstwo).

18.Dążenia narodów i zrywy po 1815 r.

Porządek wiedeński blokował dążenia narodów do odbudowy państw (Polacy, Węgrzy) i do zjednoczenia (Niemcy, Włosi), a przemian po rewolucji francuskiej i Kodeksie Napoleona nie dało się odwrócić. Wybuchły zrywy m.in. we Włoszech (1820), w Grecji (1821), w Hiszpanii (1823), w Rosji (1825) oraz we Francji i w Belgii (1830).

19.Karbonariusze

Włoski ruch spiskowy (węglarze), który dążył do obalenia porządku wiedeńskiego i zjednoczenia Włoch w duchu risorgimento, czyli odrodzenia narodowego. Z ich inspiracji w 1820 r. wybuchło powstanie w Królestwie Obojga Sycylii. Zrywy upadły, a w 1831 r. emigranci założyli organizację Młode Włochy z Giuseppe Mazzinim na czele.

20.Powstanie dekabrystów (XII 1825 r.)

Próba obalenia władzy absolutnej w Rosji, podjęta w Petersburgu po śmierci cara Aleksandra I, gdy tron miał objąć jego brat Mikołaj I. Nazwa pochodzi od ros. diekabr - grudzień. Powstanie zakończyło się klęską.

21.Niepodległość Grecji i Belgii

W 1821 r. Grecy wzniecili powstanie przeciw panowaniu tureckiemu. Poparł ich ruch filhellenistyczny oraz Rosja, Wielka Brytania i Francja, których floty rozbiły siły sułtana pod Navarino (1827 r.). Na konferencji w Londynie Grecja odrodziła się jako monarchia z królem Ottonem Wittelsbachem. Belgowie, przyłączeni na kongresie wiedeńskim do państwa Holendrów, w sierpniu 1830 r. podjęli walkę o niepodległość i zdetronizowali króla Wilhelma I. Święte Przymierze nie interweniowało, a w 1831 r. na konferencji w Londynie mocarstwa uznały niepodległość Belgii z królem Leopoldem I.

22.Rewolucja lipcowa (27-29 VII 1830 r.)

Rewolucja w Paryżu przeciw Karolowi X, który ograniczył prawo wyborcze, rozwiązał parlament i wprowadził cenzurę prasy; nazwana „trzema dniami chwały”. Skutki: abdykacja Karola X, tron dla Ludwika Filipa z orleańskiej linii Burbonów, nowa konstytucja z niższym cenzusem majątkowym (uzależnieniem praw wyborczych od majątku) i swoboda gospodarcza dla burżuazji.

23.Wolność wiodąca lud na barykady

Obraz romantycznego malarza Eugène'a Delacroix namalowany jesienią 1830 r. w hołdzie bohaterom rewolucji lipcowej. Nie przedstawia konkretnego wydarzenia, lecz jest alegorią wolności: zbuntowany tłum prowadzi Marianna, symbol Republiki Francuskiej. Jego wolnościowa i demokratyczna symbolika kojarzyła się z rewolucją 1789 r., dlatego Ludwik Filip I kupił obraz i na wiele lat ukrył go w magazynie. Dziś jest w Luwrze; zainspirował nowojorską Statuę Wolności.

24.Symbole na obrazie „Wolność wiodąca lud na barykady”

Marianna niesie trójkolorową flagę z czasów rewolucji francuskiej, symbol wolności, równości i braterstwa, i nosi czapkę frygijską - symbol oswobodzenia. Za nią idą przedstawiciele różnych grup: robotnik z pałaszem, chłop, burżua w cylindrze (z rysami twarzy Delacroix) i chłopiec z dwoma pistoletami, pierwowzór ulicznika z „Nędzników”, a dalej powstańcy i żołnierze, którzy przeszli na stronę ludu.

25.Rewolucja przemysłowa (industrializacja)

Uprzemysłowienie, czyli odejście od produkcji manufakturowej i rzemieślniczej na rzecz przemysłowej w fabrykach. Zaczęła się w II połowie XVIII w. w Wielkiej Brytanii, a po upadku Napoleona objęła inne państwa Europy Zachodniej. Przyczyny: maszyna parowa, rewolucja agrarna (mechanizacja rolnictwa), rozwój włókiennictwa oraz wzrost liczby ludności i liczebności armii, który zwiększył zapotrzebowanie na produkty.

26.Fabryka

Zakład, w którym na masową skalę wykorzystywano pracę ludzi i maszyn. Fabryki zastąpiły w Europie Zachodniej produkcję manufakturową i rzemieślniczą.

27.Industrializacja w Europie w I połowie XIX w.

Przebiegała nierównomiernie. Najszybciej rozwijała się Belgia (kopalnie węgla, huty), a w państwach niemieckich pomógł Niemiecki Związek Celny z 1834 r. (Zagłębie Ruhry, Górny Śląsk). We Francji i w Hiszpanii długo dominowały rolnictwo i manufaktury, w Rosji dawne stosunki hamowały zmiany, a Bałkanów do połowy XIX w. industrializacja nie objęła.

28.Maszyna parowa

Wynalazek z XVIII w., opatentowany w 1769 r. Początkowo wypompowywała wodę z szybów górniczych i napędzała urządzenia w fabrykach, a w XIX w. zastosowano ją w komunikacji (kolej, statki parowe) i na wsi (lokomobile). Była najważniejszym wynalazkiem pierwszego etapu rewolucji przemysłowej.

29.Początki kolei

W 1825 r. George Stephenson otworzył w północnej Anglii pierwszą publiczną linię kolejową na świecie, a w 1829 r. zaprezentował lokomotywę „Rocket” (48 km/h). Kolej przewoziła szybko, tanio i masowo towary i ludzi, więc przyspieszyła rewolucję przemysłową. W USA pierwszą linię otwarto w 1830 r., a w 1869 r. linię łączącą wschodnie i zachodnie wybrzeże.

30.Statki parowe

Parowce najpierw pływały po rzekach, a w 1813 r. pierwszy wypłynął na morze. Budowano je z drewna, później z żelaza; koła łopatkowe zastąpiła w II połowie XIX w. śruba okrętowa. Wypierały żaglowce, bo były szybsze i niezależne od wiatru. W 1838 r. zbudowano pierwszy liniowiec oceaniczny - duży statek regularnie pływający między Europą a Ameryką Północną.

31.Rewolucja przemysłowa w USA

Postępowała w błyskawicznym tempie. Sprzyjały jej: ogromne zasoby surowców naturalnych, rosnąca liczba ludności (m.in. napływ emigrantów), poszerzanie terytorium oraz wsparcie państwa i tanie kredyty. Największe zagłębia powstały w północno-wschodnich stanach nad Atlantykiem i w rejonie Appalachów.

32.Wynalazki amerykańskie I połowy XIX w.

Mechaniczna żniwiarka (1831 r.) usprawniła prace polowe. Telegraf Samuela Morse'a (1837 r.) był pierwszym urządzeniem przesyłającym informacje na odległość w postaci impulsów elektrycznych, zapisywanych alfabetem Morse'a z kropek i kresek. Isaac Singer opatentował maszynę do szycia (1851 r.), a Samuel Colt wynalazł rewolwer z obrotowym bębenkiem.

33.Etapy rewolucji przemysłowej

Pierwszy etap (koniec XVIII w. i I połowa XIX w.) - urządzenia napędzała maszyna parowa. Drugi etap (II połowa XIX w.) - coraz szerzej wykorzystywano urządzenia zasilane elektrycznością.

34.Społeczeństwo industrialne

Społeczeństwo oparte na zasadach kapitalizmu, w które pod wpływem rewolucji przemysłowej przekształcało się tradycyjne społeczeństwo stanowe. Powstały w nim nowe grupy: kapitaliści, czyli właściciele środków produkcji (kopalń, hut, zakładów), i proletariat, czyli robotnicy najemni.

35.Urbanizacja

Rozrost miast związany z rozwojem ośrodków przemysłowych: mieszkańcy wsi masowo przenosili się do miast w poszukiwaniu pracy. Największe stolice Europy powiększyły się kilkukrotnie i stały się metropoliami.

36.Wzrost liczby ludności Europy w I połowie XIX w.

Liczba ludności wzrosła o 45%: z ok. 188 mln na początku XIX w. do ponad 267 mln w połowie stulecia. Największy przyrost naturalny był w Europie Zachodniej (Wielka Brytania, Belgia, Holandia, Francja), dlatego rosła emigracja do Ameryki Północnej, m.in. z Anglii, Irlandii i Niemiec.

37.Kapitał

Środki finansowe inwestowane w nowe przedsięwzięcia. Jego znaczenie rosło wraz z rozwojem handlu, transportu, giełd towarowych, domów handlowych i banków. W handlu międzynarodowym przodowała Wielka Brytania, która aż 70% swojej produkcji sprzedawała poza Europą, m.in. w faktoriach handlowych.

38.Luddyści (1811-1813)

Angielscy rzemieślnicy, którzy przegrywali konkurencję z fabrykami, więc napadali na zakłady i niszczyli maszyny tkackie. Wysyłali też właścicielom maszyn anonimowe listy z groźbami, podpisywane imieniem Neda Ludda.

39.Negatywne skutki rewolucji przemysłowej

Bankructwo rzemieślników, szybki wzrost różnic majątkowych między kapitalistami a robotnikami, nędza i złe warunki życia robotników, brak przepisów chroniących ich przed wyzyskiem oraz degradacja środowiska: zanieczyszczenie powietrza i rzek oraz wycinka lasów na opał.

40.Udział w światowej produkcji przemysłowej (1800-1900)

Udział Europy wzrósł z 23,2% do 62,0%, a USA z 0,8% do 23,6%, więc w 1900 r. USA wyprzedziły Wielką Brytanię (18,5%). Udział Chin spadł z 32,8% do 6,2%, a Indii z 24,5% do 1,7%.