Nowe idee polityczne i Wiosna Ludów - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Nowe ideologie I połowy XIX w.

Zmiany społeczne z przełomu XVIII i XIX w. zachwiały starym porządkiem i dały początek nowym ideologiom: liberalizmowi (popierała go burżuazja), konserwatyzmowi (bronionemu przez szlachtę) oraz socjalizmowi i komunizmowi, które za główną siłę uznawały klasę robotniczą. Nacjonalizm i anarchizm rozwinęły się w pełni dopiero w II połowie XIX w.

2.Burżuazja

Część mieszczaństwa, która wzbogaciła się dzięki rewolucji przemysłowej i rozwojowi handlu. Dążyła do wpływu na władzę i popierała liberałów. Liberalizm stał się w XIX w. jej ideologią: swobody gospodarcze pozwalały jej rozwijać fabryki, kopalnie i spółki handlowe, a równość wobec prawa dawała status nie gorszy niż dawnej arystokracji.

3.Liberalizm

Ideologia (łac. liber - wolny) oparta na filozofii oświecenia i ideach Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Liberałowie domagali się wolności gospodarczej (wolny rynek i konkurencja bez regulacji państwa - Adam Smith), społecznej (mało ingerencji państwa w życie prywatne) i politycznej (szersze prawa obywatelskie, trójpodział władzy - Locke, Monteskiusz). Cenili indywidualizm, postęp i świeckie państwo, a rolę państwa ograniczali do zapewnienia bezpieczeństwa i porządku.

4.Utylitaryzm

Pogląd propagowany przez Johna Stuarta Milla: postępowanie jednostki jest moralne, gdy kierując się własnym interesem, nie narusza ona interesów ogółu, lecz pomnaża przyjemność i zmniejsza cierpienie na świecie.

5.John Stuart Mill (1806-1873)

Brytyjski filozof i ekonomista, jeden z głównych teoretyków liberalizmu, który łączył go z demokracją. Uważał, że społeczność może ograniczyć wolność jednostki tylko wtedy, gdy ta krzywdziłaby innych. Pod wpływem żony, Harriet Taylor Mill, stał się zwolennikiem równouprawnienia kobiet.

6.Konserwatyzm

Ideologia (łac. conservatus - zachowany) zwolenników systemu wiedeńskiego. Konserwatyści krytykowali rewolucje i gwałtowne przemiany, chcieli ewolucyjnego rozwoju w duchu tradycji i religii chrześcijańskiej, bronili porządku społecznego, hierarchii i autorytetów, a za ideał uznawali monarchię absolutystyczną z władzą w rękach arystokracji i szlachty. W gospodarce popierali własność prywatną i wolny rynek, ale też wsparcie i kontrolę państwa.

7.Edmund Burke (1729-1797)

Brytyjski filozof i polityk urodzony w Dublinie, poseł do Izby Gmin z ramienia wigów i wybitny mówca. Jeden z twórców konserwatyzmu: krytykował rewolucję francuską (Rozważania o rewolucji we Francji, 1790 r.) i opowiadał się za ewolucyjnymi zmianami, które chronią dorobek przeszłych pokoleń.

8.François-René de Chateaubriand (1768-1848)

Francuski pisarz i polityk, konserwatysta, zwolennik Burbonów i krytyk Napoleona. Postulował połączenie tradycyjnej monarchii z systemem konstytucyjnym i większą rolę religii. Od wydawanego przez niego od 1818 r. pisma „Le Conservateur” powstała nazwa konserwatyzmu.

9.Położenie robotników fabrycznych w I połowie XIX w.

Robotnicy pracowali od 12 do 16 godzin dziennie w trudnych i niebezpiecznych warunkach, dostawali niskie płace (zwłaszcza kobiety i dzieci, które przez pracę nie mogły się uczyć) i nie mieli żadnej opieki socjalnej: ani pomocy medycznej w chorobie, ani wsparcia po utracie pracy. Złe warunki doprowadziły do powstania socjalizmu utopijnego, marksizmu oraz związków zawodowych i strajków.

10.Ruch robotniczy i strajki

Robotnicy zyskali świadomość swojego położenia, zaczęli się organizować i walczyć o prawa, a idee szybko szerzyła prasa. Na pierwszym planie stawiali podniesienie płac i bezpieczeństwo pracy. Organizowali strajki, a nawet powstania zbrojne. Strajki były początkowo spontaniczne, a gdy powstały związki zawodowe i partie socjalistyczne, stały się metodą szerszej walki o prawa robotnicze, czasem też narodowe.

11.Związki zawodowe

Organizacje robotników prowadzące legalną walkę o prawa pracownicze. Pierwsze pozwolono założyć w 1824 r. w Wielkiej Brytanii, gdzie władze najwcześniej zaczęły zapobiegać radykalizacji nastrojów robotników.

12.Czartyści (1836-1848)

Brytyjski ruch, który prowadził kampanię na rzecz praw politycznych dla robotników. Nazwa pochodzi od dokumentu z postulatami skierowanego do parlamentu - The People's Charter. Nie wywalczyli wtedy zmian, ale przyczynili się do demokratyzacji systemu politycznego Wielkiej Brytanii.

13.Socjaliści utopijni

Myśliciele, którzy krytykowali wyzysk i nędzę robotników i tworzyli projekty sprawiedliwszego społeczeństwa bez podziału na biednych i bogatych, opartego na równości, sprawiedliwości i braterstwie wszystkich ludzi. Ich projekty były niemożliwe do zrealizowania, czyli utopijne (od Utopii - idealnej krainy z dzieła Thomasa More'a). Należeli do nich Henri de Saint-Simon, Charles Fourier i Robert Owen.

14.Program socjalizmu utopijnego

Socjaliści utopijni krytykowali kapitalizm i proponowali wspólnoty produkcyjne, poprawę warunków życia robotników, upowszechnienie oświaty, ustawodawstwo socjalne i opiekę państwa nad robotnikami, a władzę chcieli oddać ekspertom (uczonym i filozofom). Ich postulaty, np. zakaz zatrudniania dzieci i skrócenie dnia pracy, stały się podstawowymi żądaniami organizacji robotniczych.

15.Robert Owen

Walijski fabrykant, który starał się wprowadzać idee socjalizmu utopijnego w praktyce, przeznaczając na to dużą część majątku. Zapewnił pracownikom i ich rodzinom opiekę medyczną i socjalną, np. ochronki dla dzieci. W latach 20. XIX w. założył w USA wspólnotę Nowa Harmonia, która nie okazała się trwała.

16.Falanster

Według projektu Charles'a Fouriera wspólnota ok. 1600 mieszkańców dobranych tak, by uzupełniali się charakterami; dzięki współpracy mieli żyć w dostatku i mieć zapewnione podstawowe potrzeby. W praktyce okazał się niemożliwy. Wzorując się na nim, fabrykant Jean-Baptiste André Godin zbudował familister - dom dla rodzin 400 pracowników.

17.Socjalizm i komunizm

Ideologie, które ukształtowały się na podstawie myśli socjalistów utopijnych (łac. socialis - społeczny, communis - wspólny). Potępiały kapitalizm i uznawały szybko rosnącą klasę robotniczą za główną siłę polityczną, która powinna przejąć władzę.

18.Karol Marks i Fryderyk Engels

Niemieccy teoretycy, którzy w 1848 r. wydali Manifest komunistyczny. Ich koncepcję, nazwaną marksizmem, a przez nich samych socjalizmem naukowym, uznano za podstawę komunizmu i innych odmian socjalizmu. Marks wydał w 1867 r. Kapitał. Marksizm miał ogromny, często tragiczny wpływ na dzieje XIX i XX w.: próby wprowadzenia go w XX w. przyniosły dziesiątki milionów ofiar.

19.Walka klas

Według Marksa i Engelsa nieustanna walka klas społecznych o przeciwstawnych interesach - wyzyskujących i wyzyskiwanych. W XIX w. miała się toczyć między kapitalistami a robotnikami i doprowadzić do światowej rewolucji, w której klasa robotnicza obali kapitalizm.

20.Dyktatura proletariatu

Według Marksa i Engelsa władza, która miała zapanować po zwycięskiej rewolucji robotniczej. Miało powstać państwo nowego typu, w którym zostałaby zniesiona własność prywatna.

21.Program komunizmu

Komuniści głosili rewolucję robotniczą i budowę bezklasowego społeczeństwa komunistycznego. Chcieli likwidacji kapitalizmu i prywatnej własności oraz nacjonalizacji (upaństwowienia) fabryk, ziemi i banków. Władzę miała mieć klasa robotnicza, a państwo miało zapewniać obywatelom równość wobec prawa i opiekę socjalną.

22.Geneza Wiosny Ludów

Państwa Świętego Przymierza tłumiły wystąpienia społeczne i niepodległościowe, ale w całej Europie rosły nastroje rewolucyjne i niezadowolenie grup społecznych i narodów. Zaraza ziemniaczana wywołała w latach 1845-1847 nieurodzaj, głód i drożyznę. Na początku 1848 r. doszło do niepokojów na masową skalę.

23.Wiosna Ludów (1848-1849)

Pierwsza w dziejach Europy rewolucja powszechna, która objęła dużą część kontynentu. Postulaty: rozszerzenie praw obywatelskich i wyborczych (zwolennicy reform), zniesienie pańszczyzny (chłopi w Europie Środkowej), poprawa warunków pracy (robotnicy na zachodzie), zjednoczenie państw (Niemcy i Włosi) oraz niepodległość (Polacy i Węgrzy).

24.Wielki głód w Irlandii

Klęska głodu w drugiej połowie lat 40. XIX w., wywołana zarazą, która zniszczyła większość upraw ziemniaków. Rząd brytyjski nie pomógł Irlandii, ściągał podatki i pozwalał na wywóz zboża. Zmarło 1,5 mln Irlandczyków, a blisko milion musiało emigrować.

25.Kryzys monarchii lipcowej

Rządy Ludwika Filipa były prowadzone w interesie wąskiej elity finansowej, a bezrobocie i skandale finansowe z udziałem członków rządu budziły niezadowolenie. Od 1847 r. krytykowano króla na legalnych spotkaniach, tzw. bankietach. Zakaz kolejnego bankietu w lutym 1848 r. wywołał rewolucję.

26.Rewolucja lutowa (22-25 II 1848 r.)

Protest w Paryżu przeciw zakazowi bankietu zamienił się w walki ludu z wojskiem. Ludwik Filip abdykował, a Rząd Tymczasowy 25 lutego ogłosił II Republikę. Wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn, wolność zgromadzeń, zniesiono cenzurę i utworzono warsztaty narodowe.

27.Warsztaty narodowe

Zakłady pracy finansowane z budżetu państwa, utworzone we Francji w 1848 r., by przeciwdziałać bezrobociu. Ich likwidacja w czerwcu 1848 r. wywołała powstanie robotnicze w Paryżu (dni czerwcowe), krwawo stłumione przez siły rządowe.

28.Rozpad sojuszu z lutego 1848 r.

W lutym 1848 r. burżuazja (republikanie i liberałowie) i robotnicy (socjaliści) wspólnie obalili monarchię. Potem okazało się, że ich cele są sprzeczne: rząd reprezentujący burżuazję chciał utrzymać władzę i wpływy, a robotnicy - reform socjalnych. Symbolem rozłamu było odrzucenie czerwonej flagi, która stała się flagą ruchu robotniczego.

29.Ludwik Napoleon Bonaparte

Bratanek Napoleona I. Na podstawie konstytucji z listopada 1848 r. (jednoizbowy parlament i prezydent z wyborów powszechnych) w grudniu 1848 r. wybrano go prezydentem Francji. Przeprowadził zamach stanu (2 XII 1851 r.), ograniczył prawa obywateli i w 1852 r. ogłosił się cesarzem Napoleonem III. Tak skończyła się II Republika (1848-1852).

30.Rewolucja wiedeńska (13 III 1848 r.)

Demonstranci zażądali od cesarza Ferdynanda I reform i dymisji Metternicha. Metternich ustąpił, utworzono gwardię obywatelską, a w kwietniu cesarz ogłosił konstytucję (wolność prasy i zgromadzeń, trójpodział władzy). W sierpniu zniesiono poddaństwo i uwłaszczono chłopów. W październiku wojsko rozbiło demonstrantów, a w grudniu tron objął Franciszek Józef I, który dążył do rządów absolutnych.

31.Powstanie węgierskie (III 1848-X 1849)

Gdy cesarz poparł Chorwatów przeciw Węgrom, Węgrzy podjęli walkę o niepodległość; na czele Komitetu Obrony Narodowej stanął Lajos Kossuth. Wiosną 1849 r. ogłosili detronizację Habsburgów i niepodległość. Wiedeń poprosił o pomoc cara Mikołaja I i armia rosyjska stłumiła powstanie w październiku 1849 r.

32.Bunt w Berlinie i konstytucja pruska

Po buncie w Berlinie w marcu 1848 r. król Fryderyk Wilhelm IV obiecał zwołanie parlamentu, zniesienie cenzury, konstytucję i uwolnienie więźniów politycznych. Jesienią wycofał się z ustępstw i rozwiązał parlament, ale nadał konstytucję z podstawowymi prawami obywatelskimi (równość wobec prawa, wolność religijna, słowa i stowarzyszeń), zachowując silną pozycję króla.

33.Parlament frankfurcki (1848-1849)

Ogólnoniemieckie Zgromadzenie Narodowe we Frankfurcie, które próbowało zjednoczyć Niemcy. W marcu 1849 r. ogłosiło konstytucję: Niemcy miały być państwem federacyjnym (z autonomicznych mniejszych jednostek) z dwuizbowym parlamentem i cesarzem. Król pruski odmówił przyjęcia korony cesarskiej.

34.Walki we Włoszech i Republika Rzymska

Włosi chcieli wyzwolić północne Włochy spod panowania Austrii i zjednoczyć kraj. W marcu 1848 r. wybuchło antyaustriackie powstanie w Mediolanie i Wenecji, wsparte przez króla Sardynii Karola Alberta, ale siły włoskie ponosiły klęski. W 1849 r. w Państwie Kościelnym powstała Republika Rzymska z Giuseppe Mazzinim na czele rządu; papież Pius IX wrócił z pomocą Francji.

35.Skutki rewolucji z lat 1848-1849

Nieudane próby zjednoczenia Niemiec i Włoch (wzmocniły jednak poczucie wspólnoty narodowej), klęska walk o niepodległość (np. Polaków i Węgrów), demokratyzacja tam, gdzie konstytucje przetrwały, uwłaszczenie chłopów, rosnąca siła polityczna robotników oraz zachwianie ładu wiedeńskiego. Władcy często odwoływali wymuszone ustępstwa.

36.Dlaczego w 1848 r. nie doszło do wystąpień w Rosji?

Rosyjskie instytucje państwowe umacniały despotyczną władzę cara, a tajna policja przeciwdziałała wszelkim spiskom. Wiosna Ludów ominęła też Wielką Brytanię, ale z przeciwnego powodu: dzięki wcześniejszej demokratyzacji spory polityczne rozwiązywano tam w parlamencie.

37.Polscy generałowie w latach 1848-1849

Polscy oficerowie, emigranci po powstaniu listopadowym, dowodzili w armiach rewolucyjnych. Józef Bem bronił Wiednia, dowodził wojskiem węgierskim w Siedmiogrodzie, a pod koniec powstania objął naczelne dowództwo. Henryk Dembiński był w 1849 r. przez kilka tygodni naczelnym wodzem Węgrów, Wojciech Chrzanowski dowodził wojskami piemonckimi, a Adam Mickiewicz zorganizował polski legion we Włoszech.

38.Epidemia cholery w XIX w.

Cholera, choroba zakaźna przewodu pokarmowego, przyszła z Indii i w latach 30. XIX w. dotarła do Europy, gdzie szerzyła się w wielkich miastach; w XIX w. zmarło na nią prawie 40 mln ludzi. Wiele osób wierzyło w teorie spiskowe, np. obwiniało imigrantów i lekarzy. Główną przyczyną śmiertelności był niski poziom higieny: choroba przenosiła się przez skażoną wodę.