Sejm Wielki, Konstytucja 3 maja i rozbiory - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Rządy królewsko-ambasadorskie

Rządy w Rzeczypospolitej po I rozbiorze, gdy państwo było rosyjskim protektoratem, a król musiał współpracować z ambasadorem Katarzyny II. Dzięki Radzie Nieustającej przeprowadzono wtedy reformy gospodarki, administracji, edukacji i wojska, a w 1780 r. kraj opuściły wojska rosyjskie. Szlachta odrzuciła jednak tzw. kodeks Zamojskiego, podburzana przez ambasadora Rosji i nuncjusza papieskiego.

2.Zwołanie Sejmu Wielkiego

Pod koniec lat 80. XVIII w. Stanisław August zaproponował Katarzynie II sojusz w wojnie z Turcją w zamian za zgodę na reformy polityczne, powiększenie armii i sejm skonfederowany. Cesarzowa zgodziła się na sejm skonfederowany i większe wojsko, ale nie na reformy polityczne. Król Prus skłonił ją potem do porzucenia planu sojuszu, ale było już za późno, by odwołać sejm.

3.Sejm Wielki (Czteroletni)

Sejm obradujący od 6 października 1788 r. do maja 1792 r. jako skonfederowany, z marszałkami Stanisławem Małachowskim i Kazimierzem Nestorem Sapiehą. W 1790 r. przedłużono jego kadencję, a nowo wybrani posłowie dołączyli do obradujących, stąd nazwa Czteroletni. 3 maja 1791 r. uchwalił konstytucję.

4.Stronnictwa Sejmu Wielkiego

Królewskie - skupione wokół Stanisława Augusta, postulowało reformy. Patriotyczne (m.in. Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj) - chciało najszerszych reform ustrojowych i sojuszu z Prusami. Hetmańskie (m.in. hetmani Franciszek Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski) - broniło dotychczasowego ustroju, a po uchwaleniu konstytucji ściśle współpracowało z Rosją.

5.Hugo Kołłątaj

Duchowny, publicysta i jeden z najbardziej wpływowych polityków Sejmu Wielkiego. Skupił wokół siebie publicystów popierających radykalne reformy (tzw. Kuźnica Kołłątajowska) i był jednym z autorów Konstytucji 3 maja. Chciał, by Rzeczpospolita stała się państwem szlachecko-mieszczańskim. W czasie powstania kościuszkowskiego kierował Wydziałem Skarbu.

6.Pierwsze reformy Sejmu Wielkiego

W październiku 1788 r. uchwalono powiększenie wojska do 100 tys. żołnierzy, w styczniu 1789 r. zlikwidowano Radę Nieustającą (władzę ustawodawczą i wykonawczą przejął sejm), a wiosną 1789 r. wprowadzono ofiarę wieczystą - stały podatek bezpośredni od szlachty i duchowieństwa. Przez zaniżanie dochodów pozwolił on wystawić zaledwie 65 tys. żołnierzy.

7.Przymierze z Prusami (1790)

Traktat z marca 1790 r., który gwarantował obu państwom integralność terytorialną i wzajemną pomoc zbrojną w razie ataku państwa trzeciego. Król Prus Fryderyk Wilhelm II w rzeczywistości dążył do kolejnego podziału Rzeczypospolitej. Przymierze zbliżyło do siebie stronnictwa królewskie i patriotyczne (hasło: Król z narodem, naród z królem).

8.Czarna procesja (1789)

Manifestacja z 2 grudnia 1789 r., gdy ubrani na czarno przedstawiciele 141 miast królewskich złożyli królowi petycję o przyznanie mieszczanom praw publicznych. Inspirował ją prezydent Warszawy Jan Dekert. Sejm powołał potem komisję do spraw reformy miast.

9.Ustawa o sejmikach (1791)

Ustawa uchwalona w marcu 1791 r., która odebrała gołocie, czyli szlachcie nieposiadającej ziemi, prawo do udziału w sejmikach. Osłabiała w ten sposób wpływy magnatów, od których gołota była zależna.

10.Prawo o miastach królewskich (1791)

Ustawa z 18 kwietnia 1791 r. Mieszczanie otrzymali nietykalność osobistą i majątkową, prawo nabywania ziemi i samorząd, dostęp do niższych urzędów, godności duchownych i rang oficerskich oraz łatwiejszą nobilitację. Przedstawiciele miast mieli zasiadać w sejmie i zabierać głos w sprawach miast, a szlachta mogła zajmować się handlem i rzemiosłem.

11.Uchwalenie Konstytucji 3 maja

Pierwszą polską konstytucję przygotowali w tajemnicy przed stronnictwem hetmańskim głównie król Stanisław August, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj i sekretarz króla Scipione Piattoli. Uchwalono ją 3 maja 1791 r. podczas ferii wielkanocnych, gdy przeciwnicy reform wyjechali, bez dyskusji nad poszczególnymi punktami i przy obecności niewielkiej części posłów i senatorów.

12.Trójpodział władzy w Konstytucji 3 maja

Konstytucja (Ustawa rządowa) uczyniła Rzeczpospolitą monarchią konstytucyjną z monteskiuszowskim trójpodziałem władzy. Władza ustawodawcza należała do dwuizbowego sejmu (izba poselska i senat), który decydował większością głosów - zniesiono liberum veto. Władzę wykonawczą sprawowali król i Straż Praw, a sądownicza była niezależna i zachowała charakter stanowy.

13.Straż Praw

Rząd według Konstytucji 3 maja: król i pięciu ministrów mianowanych przez monarchę i zatwierdzanych przez sejm. Członkiem Straży Praw był też prymas, który kierował Komisją Edukacji Narodowej.

14.Zniesienie wolnej elekcji (1791)

Postanowienie Konstytucji 3 maja, które miało umocnić władzę króla: po śmierci Stanisława Augusta tron miał być dziedziczny, a na przyszłego władcę wyznaczono elektora saskiego Fryderyka Augusta, wnuka Augusta III.

15.Konstytucja 3 maja a społeczeństwo

Konstytucja zachowała podział stanowy i polityczną dominację szlachty, ale potwierdziła Prawo o miastach królewskich, a stan chłopski ogólnikowo wzięła pod opiekę prawa i rządu. Zmieniła pojęcie narodu: obejmowało ono odtąd nie tylko szlachtę, lecz także innych mieszkańców państwa.

16.Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów (1791)

Ustawa z października 1791 r., na mocy której Polska i Litwa utworzyły wspólny zarząd wojska i skarbu. W obu państwach miała być ta sama liczba ministrów o takich samych tytułach i uprawnieniach.

17.Konfederacja targowicka (1792)

Konfederacja przywódców stronnictwa hetmańskiego, podpisana pod koniec kwietnia 1792 r. w Petersburgu i ogłoszona 14 maja 1792 r. w Targowicy. Targowiczanie prosili Katarzynę II o pomoc w przywróceniu dawnych przywilejów szlacheckich zniesionych przez konstytucję. Konfederacja stała się symbolem zdrady narodowej.

18.Wojna w obronie Konstytucji 3 maja (1792)

W maju 1792 r. niemal stutysięczna armia rosyjska wkroczyła do Rzeczypospolitej, której broniło ok. 65 tys. żołnierzy. Polacy zwyciężyli pod Zieleńcami (czerwiec, dowodził książę Józef Poniatowski) i pod Dubienką (lipiec, dowodził Tadeusz Kościuszko). W lipcu 1792 r. król przystąpił do konfederacji targowickiej i przerwał walki; Prusy mimo sojuszu nie pomogły.

19.Order Virtuti Militari

Odznaczenie za zasługi na polu bitwy, ustanowione przez Stanisława Augusta w 1792 r. na prośbę księcia Józefa Poniatowskiego po bitwie pod Zieleńcami. Targowiczanie zakazali jego noszenia. Dziś Order Wojenny Virtuti Militari jest najwyższym polskim odznaczeniem wojennym.

20.II rozbiór Rzeczypospolitej (1793)

Układ rozbiorowy Rosji i Prus podpisany 23 stycznia 1793 r., po uchwaleniu Konstytucji 3 maja, zawiązaniu konfederacji targowickiej i przegranej wojnie 1792 r. Prusy domagały się nowych ziem, rosyjskie elity chciały przejąć majątki magnatów, a Austria się zgodziła. Rzeczpospolita zmniejszyła się do ok. 215 tys. km² i nie miała już podstaw do samodzielnego bytu.

21.Ziemie zabrane w II rozbiorze

Prusy zajęły resztę Wielkopolski z Gdańskiem, Toruniem, Poznaniem i Kaliszem. Rosja zajęła większą część Ukrainy i Białorusi z Mińskiem, Słuckiem i Bracławiem - obszar kilka razy większy niż zabór pruski.

22.Sejm w Grodnie (1793)

Sejm, który pod naciskiem wojsk rosyjskich i pruskich zatwierdził II rozbiór i „sojusz” z Rosją, całkowicie odbierający Rzeczypospolitej suwerenność. Odrzucił większość ustaw Sejmu Wielkiego (zostawił część praw mieszczan i trójpodział władzy), przywrócił elekcję tronu, ograniczone liberum veto, jednoizbowy sejm i Radę Nieustającą.

23.Znaczenie Konstytucji 3 maja

Konstytucja w praktyce nie weszła w pełni w życie, bo zniweczyła ją interwencja Rosji w 1792 r. Dowodziła jednak, że Polacy potrafią wykorzystać sprzyjającą chwilę i rozpocząć naprawę państwa - inaczej niż we Francji bezkrwawo, przez kompromis króla, szlachty i mieszczan. Jej idee przetrwały upadek państwa.

24.Przyczyny powstania kościuszkowskiego

Po II rozbiorze kraj traktowano jak okupowany: Rosjanie prowadzili rekwizycje i grabieże, działały cenzura i tajna policja, a zmiana granic wywołała zapaść gospodarki, nędzę i głód. Bezpośrednią przyczyną był nakaz zmniejszenia armii do 15 tys. żołnierzy: 12 marca 1794 r. brygadier Antoni Madaliński wyruszył z oddziałem z Ostrołęki do Krakowa.

25.Tadeusz Kościuszko

Naczelnik powstania z 1794 r. Ukończył Szkołę Rycerską, a w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych został generałem. W wojnie 1792 r. nie przegrał żadnej bitwy. Na przywódcę powstania wybrali go zgodnie spiskowcy krajowi i emigracyjni. Ranny pod Maciejowicami, trafił do rosyjskiej niewoli.

26.Akt insurekcji (24 marca 1794 r.)

Akt ogłoszony przez Tadeusza Kościuszkę w Krakowie, rozpoczynający powstanie. Kościuszko jako Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej złożył przysięgę na wierność narodowi i zobowiązał się m.in. uwolnić Polskę od obcego wojska, przywrócić jej granice i niepodległość.

27.Bitwa pod Racławicami (4 kwietnia 1794 r.)

Pierwsza bitwa powstania kościuszkowskiego, zakończona błyskotliwym zwycięstwem powstańców, w którym ważną rolę odegrali chłopi kosynierzy (m.in. Bartosz Głowacki). Miała przede wszystkim znaczenie moralne i propagandowe, bo Rosjanie nadal odcinali Kościuszkę od Warszawy.

28.Insurekcja warszawska i wileńska (1794)

17-18 kwietnia 1794 r. regularne oddziały i mieszkańcy Warszawy, dowodzeni m.in. przez szewca Jana Kilińskiego, rozbili rosyjski garnizon i przejęli jego magazyny. Kilka dni później nieliczny oddział Jakuba Jasińskiego zajął Wilno.

29.Uniwersał połaniecki (7 maja 1794 r.)

Akt ogłoszony przez Kościuszkę w obozie pod Połańcem, by zachęcić chłopów do walki. Gwarantował chłopom wolność osobistą, znaczne zmniejszenie pańszczyzny i nieusuwalność z uprawianej ziemi, jeśli wypełniali swoje zobowiązania. Sprzeciw części szlachty i duchowieństwa utrudniał jego rozpowszechnianie, więc nie wpłynął istotnie na losy powstania.

30.Rada Najwyższa Narodowa

Organ władzy powołany przez Kościuszkę pod koniec maja 1794 r., z szerokimi uprawnieniami rządowymi, ustawodawczymi, wojskowymi i skarbowymi. Kierowany przez Hugona Kołłątaja Wydział Skarbu zdobywał pieniądze na powstanie, m.in. przez emisję pierwszych polskich banknotów - biletów skarbowych.

31.Polscy jakobini

Klub dawnych działaczy Kuźnicy Kołłątajowskiej, zainspirowanych rewolucją francuską. W czasie powstania kościuszkowskiego domagali się radykalnych reform społecznych, zniesienia przywilejów feudalnych i ukarania zdrajców ojczyzny; sąd powstańczy skazał na śmierć uczestników konfederacji targowickiej.

32.Upadek powstania

Klęska powstania kościuszkowskiego: w czerwcu 1794 r. Katarzyna II poprosiła o pomoc Prusy i Austrię. 6 czerwca 1794 r. armia prusko-rosyjska pokonała powstańców pod Szczekocinami, a 10 października 1794 r. Rosjanie rozbili Kościuszkę pod Maciejowicami. Po rzezi Pragi 4 listopada obrońcy Warszawy skapitulowali i powstanie upadło.

33.Oblężenie Warszawy (1794)

Po bitwie pod Szczekocinami Kościuszko wycofał się do Warszawy i wzniósł wokół niej przemyślany system fortyfikacji, dzięki któremu miasto wytrzymało oblężenie wojsk rosyjskich i pruskich. Armia pruska odeszła, bo musiała tłumić wybuch walk w Wielkopolsce i na Kujawach.

34.Bitwa pod Maciejowicami (10 października 1794 r.)

Bitwa, w której Kościuszko próbował nie dopuścić do połączenia armii rosyjskich. Powstańcy przegrali, a naczelnik został ranny i dostał się do niewoli. Nowym przywódcą powstania został Tomasz Wawrzecki, a na Warszawę ruszyły wojska Aleksandra Suworowa.

35.Rzeź Pragi (4 listopada 1794 r.)

Wymordowanie kilku tysięcy mieszkańców prawobrzeżnej Pragi przez wojska gen. Aleksandra Suworowa po jej zdobyciu. Miało przerazić obrońców Warszawy i zmusić ich do kapitulacji - następnego dnia miasto się poddało.

36.III rozbiór Rzeczypospolitej (1795)

W styczniu 1795 r. układ rozbiorowy podpisały Rosja i Austria, a Prusy przyjęły go w październiku. Prusy zajęły m.in. Warszawę, Austria - Kraków i Lublin, Rosja - Wilno i Grodno. Rozbiór całego państwa przy obojętności Europy stał się precedensem, czyli usprawiedliwieniem podobnych działań w przyszłości.

37.Abdykacja Stanisława Augusta (1795)

25 listopada 1795 r., w 31. rocznicę koronacji, Stanisław August Poniatowski zrzekł się korony w Grodnie, a akt abdykacji złożył na ręce Katarzyny II. W zamian zaborcy zapewnili mu opiekę i spłatę długów; ostatnie lata spędził w Petersburgu.

38.Przyczyny upadku Rzeczypospolitej

Wewnętrzne: kryzys parlamentaryzmu (zrywanie sejmów przez liberum veto, sejmiki podporządkowane magnatom), słaba władza królewska i wiara szlachty w doskonałość ustroju. Zewnętrzne: przewaga militarna sąsiadów, osamotnienie państwa, gdy Rosja i Prusy zaczęły ściśle współpracować, oraz celowa destabilizacja kraju przez zaborców.

39.Szkoła krakowska i szkoła warszawska

Dwa XIX-wieczne poglądy historyków na upadek Rzeczypospolitej. Szkoła krakowska uważała, że rozbiory były nieuniknione, a winę ponoszą sami Polacy, którzy nie wprowadzili reform. Szkoła warszawska winiła zaborców, którzy dokonali rozbiorów właśnie wtedy, gdy państwo zaczęło się podnosić i reformować.