Czasy saskie, Poniatowski i oświecenie w Polsce - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Absolutyzm oświecony

Forma rządów władców XVIII w., którzy wykorzystywali hasła oświecenia do umacniania państwa: reformowali administrację, rozbudowywali armię i zdobywali nowe ziemie. Przykłady reform: w Prusach zakaz tortur i powszechny obowiązek szkolny, w Austrii zniesienie poddaństwa i pańszczyzny oraz kasata wielu klasztorów, w Rosji reforma edukacji i szczepienia przeciw ospie.

2.Piotr I Wielki

Car Rosji panujący w latach 1682-1725, który zmodernizował państwo według wzorów zachodnich: podzielił kraj na gubernie, wprowadził tabelę rang, zastąpił Dumę bojarską Senatem Rządzącym, utworzył regularną armię i flotę wojenną oraz sprowadzał zagranicznych specjalistów. Dzięki zwycięstwom w wielkiej wojnie północnej zdobył ziemie nad Bałtykiem i założył Petersburg.

3.Katarzyna II

Cesarzowa Rosji od 1762 r., która przejęła władzę, pozbywając się męża, cara Piotra III. Jej reformy umacniały samodzierżawie i potęgę wojskową Rosji, a chłopów obciążyła wyższymi świadczeniami i wieloletnią służbą w armii. Podbijała ziemie głównie kosztem Turcji i Rzeczypospolitej, co doprowadziło do rozbiorów. Armia rosyjska była liczniejsza od pruskiej i austriackiej, a armia Rzeczypospolitej była z nich najmniejsza.

4.Król-sierżant

Przydomek króla Prus Fryderyka Wilhelma I, syna Fryderyka I Hohenzollerna, który w 1701 r. przyjął tytuł królewski. Stworzył bardzo liczną jak na niewielki kraj armię o surowej dyscyplinie (pruski dryl). Aby ją utrzymać, zlikwidował samorząd szlachecki i rozbudował administrację, która ściągała rosnące podatki.

5.Fryderyk II Wielki

Król Prus w latach 1740-1786. Dzięki armii stworzonej przez ojca dwukrotnie powiększył państwo: zajął należący do Austrii Śląsk i przyłączył część ziem Rzeczypospolitej. Przeprowadzał reformy w duchu oświecenia i dbał o gospodarkę, a w 1771 r. przedstawił Katarzynie II projekt rozbioru Rzeczypospolitej.

6.Państwo policyjne

Określenie Austrii za rządów Marii Teresy (od 1740 r.) i jej syna Józefa II (samodzielnie od 1780 r.). Obok reform usprawniających zarządzanie rozbudowano tam aparat kontroli nad społeczeństwem: tajną policję i restrykcyjną cenzurę.

7.Elekcja 1697 r.

Po śmierci Jana III Sobieskiego większość szlachty wybrała francuskiego księcia Conti, ale część, przekupiona, obwołała królem elektora Saksonii Fryderyka Augusta Wettina. Wettin szybko przybył z armią do Krakowa i został koronowany jako August II. Powstała polsko-saska unia personalna, a król dążył do umocnienia swojej władzy i dziedziczności tronu. August II panował w latach 1697-1733.

8.Wielka wojna północna (1700-1721)

Wojna Danii, Rosji, Prus i Saksonii ze Szwecją. August II walczył siłami saskimi, bo chciał zdobyć Inflanty. W 1702 r. Karol XII wkroczył do formalnie neutralnej Rzeczypospolitej, a w 1706 r. pokojem w Altranstädt August II zrzekł się korony. Po klęsce Szwedów w bitwie pod Połtawą (1709) wrócił na tron. Wojnę zakończył pokój w Nystad (1721).

9.Konfederacja warszawska i sandomierska (1704)

W 1704 r. zwolennicy współpracy ze Szwecją zawiązali konfederację warszawską, ogłosili detronizację Augusta II i w asyście szwedzkich wojsk wybrali królem wojewodę poznańskiego Stanisława Leszczyńskiego. Zwolennicy Augusta II zawiązali w jego obronie konfederację sandomierską i wybuchła wojna domowa. Leszczyński był królem w latach 1704-1709 i 1733-1736.

10.Sejm Niemy (1717)

Sejm, na którym marszałek nie udzielał głosu posłom i senatorom, aby nikt nie zerwał obrad przez liberum veto. Zatwierdził porozumienie króla z konfederacją tarnogrodzką oraz m.in. stałą armię 24 tys. żołnierzy, zasady unii polsko-saskiej, zakaz wprowadzania wojsk saskich, mniejsze uprawnienia hetmanów i sejmików i ograniczenie praw innowierców.

11.Znaczenie Sejmu Niemego

Sejm zwołano po konfederacji tarnogrodzkiej (1715), która żądała usunięcia wojsk saskich, i po mediacji cara Piotra I. Jego uchwały uspokoiły kraj i pozwoliły na odbudowę gospodarki. Udział rosyjskiego ambasadora w rokowaniach i jego podpis na traktacie świadczyły jednak o ograniczeniu suwerenności Rzeczypospolitej.

12.Pokój w Nystad (1721)

Pokój kończący wielką wojnę północną, który umocnił pozycję Rosji i Prus. Przedstawicieli Rzeczypospolitej pominięto w rokowaniach, co pokazało spadek jej znaczenia. Odtąd państwo coraz bardziej zależało od decyzji sąsiednich mocarstw.

13.Traktat Loewenwolda (1732)

Porozumienie Rosji, Austrii i Prus zawarte u schyłku panowania Augusta II. Określało wspólną strategię tych mocarstw na czas kolejnego bezkrólewia w Rzeczypospolitej.

14.Podwójna elekcja 1733 r.

Po śmierci Augusta II szlachta wybrała Stanisława Leszczyńskiego, ale wojska rosyjskie doprowadziły w Warszawie do drugiego głosowania, które wygrał syn Augusta II. Leszczyński schronił się w Gdańsku, a potem w Prusach Książęcych. W 1734 r. koronowano Augusta III, a w 1736 r. sejm uznał go za prawowitego króla.

15.August III Sas (1733-1763)

Syn Augusta II, który porzucił plany umocnienia władzy królewskiej i starał się rządzić zgodnie z prawem. Przez spory stronnictw tylko jeden sejm jego panowania przyjął uchwały, a wzrosło znaczenie sejmików. Rzeczpospolita nie brała wtedy udziału w żadnej wojnie, więc odbudowywała się demograficznie i gospodarczo. Król był miłośnikiem i mecenasem sztuki.

16.Familia i republikanie

Dwa rywalizujące stronnictwa czasów Augusta III. Familia (Czartoryscy) dążyła do głębszych reform ustrojowych i sojuszu z Rosją. Republikanie (skupieni wokół Potockich) sprzeciwiali się takim zmianom i chcieli współpracy z Francją i Prusami. Oba spierały się też o dochodowe urzędy.

17.Postulaty reform w czasach saskich

W traktatach z czasów Augusta III domagano się m.in. zniesienia liberum veto, głosowania większością głosów, dwuletnich kadencji sejmu, odsunięcia gołoty od sejmików, większej armii i wolności osobistej dla chłopów. Programy reform pisali m.in. Stanisław Leszczyński (Głos wolny wolność ubezpieczający) i Stanisław Konarski (O skutecznym rad sposobie).

18.Sejm konwokacyjny (1764)

Sejm przygotowujący elekcję, zdominowany przez Czartoryskich, którzy wezwali wojska rosyjskie. Obradował jako sejm skonfederowany, więc nie można go było zerwać liberum veto. Wprowadził m.in. głosowanie większością w sprawach podatkowych, odsunięcie gołoty (szlachty bez dóbr ziemskich) od głosowania na sejmikach, cło generalne w miejsce ceł wewnętrznych oraz Komisje Wojskowe i Skarbowe.

19.Elekcja Stanisława Poniatowskiego (1764)

Ostatnia elekcja, przeprowadzona w asyście wojsk rosyjskich. Poniatowskiego popierała Familia, ale faktycznie wybrała go Katarzyna II, bo jako „Piast” z mało znaczącego rodu był od niej całkowicie zależny, a ona dobrze go znała. Jako Stanisław August panował w latach 1764-1795.

20.Pierwsze reformy Stanisława Augusta

Reformy porządkowe i gospodarcze, m.in.: gabinet rządowy do spraw dyplomacji i armii, mennica państwowa, manufaktury i pierwsze spółki akcyjne, rozbudowa poczty, komisja dobrego porządku w Warszawie i lustracja królewszczyzn. W 1765 r. król założył Szkołę Rycerską - świecką szkołę, która kształciła synów szlacheckich na oficerów i urzędników.

21.Dysydenci

Innowiercy w Rzeczypospolitej, czyli protestanci i prawosławni. W czasach saskich zakazano im m.in. udziału w sejmach i wznoszenia świątyń. Rosja wykorzystała ich sprawę jako pretekst do ingerencji: w 1767 r. pod osłoną wojsk rosyjskich zawiązali konfederacje w Toruniu i Słucku, a szlachta katolicka odpowiedziała konfederacją w Radomiu.

22.Prawa kardynalne (1767-1768)

Zasady ustroju uchwalone na sejmie zastraszonym przez rosyjskiego ambasadora Mikołaja Repnina, który uwięził i zesłał przywódców opozycji: wolna elekcja, unia polsko-litewska, liberum veto i prawo szlachty do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi. Sejm przywrócił też prawa dysydentom, a Rosja stała się gwarantem niezmienności ustroju Rzeczypospolitej.

23.Konfederacja barska (1768-1772)

Związek szlachty zawiązany w Barze w obronie wolności i wiary katolickiej, przeciw narzuconemu równouprawnieniu dysydentów, uległości króla wobec Repnina i obecności wojsk rosyjskich. Przywódcami byli Józef Pułaski i Michał Krasiński, a jednym z głównych dowódców Kazimierz Pułaski. Konfederaci prowadzili walki partyzanckie, w 1770 r. ogłosili detronizację króla, a w 1771 r. próbowali go porwać. Ruch upadł w 1772 r.

24.Rzeź w Humaniu (1768)

Największa masakra w czasie powstania chłopów i Kozaków na Ukrainie, które wybuchło podczas konfederacji barskiej. Powstańcy mordowali szlachtę, Żydów i unitów; w Humaniu zginąć mogło nawet 12-20 tys. osób. Powstanie stłumiły wojska polskie i rosyjskie.

25.I rozbiór Rzeczypospolitej (1772)

Traktaty rozbiorowe Rosji, Prus i Austrii podpisano 5 sierpnia 1772 r. Doprowadziły do nich szybkie zwycięstwa Rosji w wojnie z Turcją (od 1768 r.), przeciągające się walki z konfederatami barskimi i projekt Fryderyka II. Katarzyna II porzuciła wtedy plan utrzymania całego państwa jako protektoratu, czyli państwa zależnego. Rzeczpospolita straciła prawie 1/3 terytorium i dostęp do morza.

26.Ziemie zabrane w I rozbiorze

Rosja zajęła największy, ale słabo zaludniony obszar na wschodzie (m.in. Witebsk, Połock, Dyneburg). Austria wzięła gęsto zaludnione województwa południowe (najwięcej ludności) ze Lwowem i kopalniami soli w Wieliczce i Bochni. Prusy zajęły Prusy Królewskie bez Gdańska i Torunia oraz część Wielkopolski i Kujaw, co odcięło Rzeczpospolitą od morza i dolnej Wisły.

27.Sejm rozbiorowy (1773-1775)

Sejm zwołany na żądanie zaborców, aby zatwierdzić I rozbiór. Posłowie zawiązali konfederację, a marszałkiem został stronnik Rosji Adam Poniński. Mimo protestu grupy posłów z Tadeuszem Rejtanem na czele sejm zatwierdził rozbiór. Powołał też Komisję Edukacji Narodowej (1773) i Radę Nieustającą (1775).

28.Rada Nieustająca (1775)

Stały rząd złożony z króla, 18 posłów i 18 senatorów, podzielony na 5 departamentów: armii, skarbowości, dyplomacji, spraw gospodarczych i sądownictwa. Narzuciła ją Rosja, by osłabić króla i blokować reformy, ale okazała się skutecznym organem zarządzającym.

29.Collegium Nobilium (1740)

Szkoła w Warszawie założona przez pijara Stanisława Konarskiego; jej powstanie uznaje się za symboliczny początek oświecenia w Rzeczypospolitej. W programie kluczową rolę odgrywały już nie łacina i retoryka, lecz nauki ścisłe i przyrodnicze, historia i etyka, a uczniowie dyskutowali o sprawach ustrojowych i społecznych.

30.Biblioteka Załuskich (1747)

Pierwsza polska biblioteka publiczna, założona przez braci biskupów Józefa i Andrzeja Załuskich. Jej bogate zbiory ułatwiały pisanie rozpraw z historii i prawa oraz przyciągały pisarzy i artystów.

31.Komisja Edukacji Narodowej (1773)

Instytucja powołana przez sejm rozbiorowy po kasacie zakonu jezuitów, którego kolegia stanowiły większość szkół średnich. Podlegała królowi i stworzyła system świeckiego szkolnictwa od szkół parafialnych po uniwersytety, z naciskiem na szkoły średnie. W 1775 r. powołano Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które przygotowało programy i podręczniki po polsku.

32.Stanisław Staszic

Ksiądz i działacz polityczny, który walczył o zachowanie niepodległości Rzeczypospolitej i o reformy ustrojowe, m.in. w dziele Przestrogi dla Polski. W Uwagach nad życiem Jana Zamojskiego (1787) postulował, by naukę historii zaczynać od dziejów własnego kraju. Prowadził też badania geograficzne, geologiczne i etnograficzne.

33.Adam Naruszewicz

Jezuita, biskup, nadworny historyk i poeta Stanisława Augusta. Stworzył podstawy nowoczesnych badań historycznych, opartych na analizie źródeł i odrzucaniu wątków legendarnych; w latach 1780-1788 wydał sześć tomów Historii narodu polskiego.

34.Oświecenie stanisławowskie

Nazwa okresu panowania Stanisława Augusta, którego mecenat umożliwił rozwój literatury, malarstwa, architektury i teatru. Upowszechnił się wtedy klasycyzm, czerpiący z dorobku starożytnej Grecji i Rzymu: proste, geometryczne fasady i oszczędne dekoracje. Wzorem stała się przebudowa Zamku Królewskiego w Warszawie (architekci Jakub Fontana i Dominik Merlini).

35.Łazienki Królewskie

Prywatna rezydencja Stanisława Augusta w Warszawie: park z wieloma budowlami, nazwany od dawnej łaźni. Najważniejszy jest klasycystyczny pałac Na Wodzie, przebudowany z Łaźni według projektu Dominika Merliniego, w którym król latem mieszkał i wydawał obiady czwartkowe. Są tam też m.in. amfiteatr na wzór ruin w Herkulanum, Biały Domek i Pałac Myślewicki.

36.Malarze czasów stanisławowskich

Marcello Bacciarelli malował portrety króla i obrazy z dziejów Polski do Zamku Królewskiego. Bernardo Bellotto zwany Canalettem stworzył serię 30 obrazów z widokami Warszawy i życiem jej mieszkańców. Jan Piotr Norblin tworzył sceny rodzajowe i historyczne, m.in. obrady Sejmu Wielkiego.

37.Obiady czwartkowe

Cotygodniowe spotkania Stanisława Augusta z artystami i literatami, na których czytano utwory i przekłady oraz rozmawiano o literaturze, nauce i reformach. Uczestnicy tworzyli w nurcie klasycystycznym (satyra, bajka, komedia); byli wśród nich biskup Ignacy Krasicki (bajki, satyry, pierwsza polska powieść Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki), Franciszek Bohomolec i Stanisław Trembecki.

38.Teatr Narodowy (1765)

Teatr założony przez Stanisława Augusta, którego dyrektorem był Wojciech Bogusławski; pozwalał wpływać na poglądy szlachty. W 1791 r., w czasie Sejmu Wielkiego, wystawiono w nim komedię Juliana Ursyna Niemcewicza „Powrót posła”, wymierzoną w przeciwników reform.

39.„Monitor”

Czasopismo społeczno-polityczne wydawane od 1765 r. z inicjatywy Stanisława Augusta, redagowane przez Ignacego Krasickiego i Franciszka Bohomolca. Krytykowało zacofanie szlachty i pijaństwo, a promowało tolerancję religijną i reformy w duchu oświecenia.

40.Sentymentalizm

Nurt literacki rozwijający się obok klasycyzmu, skupiony nie na sporach politycznych, lecz na uczuciach bohaterów, którzy kierują się sercem. Tworzył w nim Franciszek Karpiński, autor sielanek, pieśni religijnych i kolęd (m.in. Bóg się rodzi).