Rewolucja francuska i republika - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Przyczyny kryzysu Francji za Ludwika XVI

W połowie XVIII w. Francja straciła wiele kolonii w Ameryce Północnej i Indiach (w 1763 r. Kanadę), a potem poniosła ogromne koszty udziału w amerykańskiej wojnie o niepodległość. Klęski nieurodzaju zmniejszyły dochody chłopów, uderzyły w rzemiosło, przyniosły bezrobocie i głód w miastach. Wystawny dwór w Wersalu pochłaniał ok. 15% dochodów państwa, a reformom podatkowym ministrów skutecznie sprzeciwiły się szlachta i duchowieństwo. W końcu król zwołał Stany Generalne.

2.Ludwik XVI

Król Francji z dynastii Burbonów (1754-1793), rządził od 1774 r. w czasie kryzysu monarchii; nie cieszył się autorytetem i nie umiał doprowadzić reform do końca. Zwołał po 175 latach Stany Generalne. Początkowo współpracował z rewolucjonistami, potem szukał pomocy innych władców. Po nieudanej próbie ucieczki z Francji (czerwiec 1791 r.) stracił resztki autorytetu, został zdetronizowany i ścięty na gilotynie, tak jak jego żona Maria Antonina, której wypominano rozrzutność.

3.Trzy stany we Francji

Społeczeństwo francuskie było, jak w średniowieczu, podzielone na trzy stany: pierwszy - duchowieństwo (0,5%), drugi - arystokracja i szlachta (1,5%), trzeci - mieszczaństwo i chłopstwo (98%). Dwa pierwsze stany nie płaciły podatków, miały liczne przywileje, najwyższe stanowiska i dużą część ziemi. Stan trzeci płacił podatki i nie miał praw politycznych.

4.Burżuazja

Bogata część stanu trzeciego: bankierzy, kupcy, właściciele zakładów produkcyjnych, zamożni rzemieślnicy, lekarze i prawnicy. Do stanu trzeciego należeli też najbiedniejsi: bezrolni chłopi, robotnicy i miejska biedota.

5.Stany Generalne

Zgromadzenie przedstawicieli wszystkich trzech stanów, reprezentacja całego narodu. Gdy wieści o kryzysie finansów dotarły do społeczeństwa, zażądano jego zwołania i król się zgodził. Stany pierwszy i drugi wybrały po 300 delegatów, a trzeci - 600. Program stanu trzeciego: udział we władzy, poprawa położenia materialnego, możliwość awansu społecznego i zniesienie przywilejów dwóch pierwszych stanów. Otwarcie nastąpiło 5 maja 1789 r. w Wersalu.

6.Spór o sposób głosowania w Stanach Generalnych

Dawniej każdy stan obradował osobno i miał jeden głos, więc duchowieństwo i szlachta zawsze przegłosowywały stan trzeci (2:1). Stan trzeci żądał wspólnych obrad i głosowania według zasady: jeden przedstawiciel - jeden głos. Propozycję odrzucono, ale część posłów z duchowieństwa i szlachty zaczęła obradować ze stanem trzecim.

7.Zgromadzenie Narodowe (17 czerwca 1789 r.)

Nazwa, którą przyjęli delegaci stanu trzeciego, uznając się za przedstawicieli 98% społeczeństwa. Gdy król zamknął salę obrad, przenieśli się do sali do gry w piłkę. Ich determinacja zmusiła Ludwika XVI do zgody na wspólne obrady wszystkich stanów.

8.Konstytuanta (Zgromadzenie Konstytucyjne)

Zgromadzenie ogłoszone 9 lipca 1789 r., którego główną misją było opracowanie konstytucji. Pięć dni później paryżanie zdobyli Bastylię. W sierpniu 1789 r. Konstytuanta zniosła system feudalny i uchwaliła Deklarację praw człowieka i obywatela, a działalność zakończyła uchwaleniem konstytucji we wrześniu 1791 r.

9.Sankiuloci

Najubożsi paryżanie (fr. sans-culottes - dosłownie bez krótkich spodni), którzy w 1789 r. masowo wstępowali do miejskich milicji. Nosili długie proste spodnie zamiast krótkich i bufiastych spodni dworzan.

10.Szturm na Bastylię (14 lipca 1789 r.)

Na wieść o koncentracji wojsk królewskich pod Wersalem w Paryżu wybuchły zamieszki i powstały milicje. Wielotysięczny tłum zdobył arsenał, a potem szturmem wziął Bastylię - więzienie uważane za symbol królewskiej władzy absolutnej. Wydarzenie to uznaje się za wybuch rewolucji. Król ustąpił i wycofał regularne wojska z miasta.

11.Gwardia Narodowa

Siła zbrojna utworzona po zdobyciu Bastylii z mieszczańskich milicji Paryża. Dowodził nią gen. Marie Joseph de La Fayette, bohater amerykańskiej wojny o niepodległość, popularny wśród paryżan.

12.Bastylia - symbol epoki

Zamek z XIV w., początkowo część umocnień Paryża, potem wyłącznie więzienie: trafiali tu więźniowie polityczni, hugenoci i wrogowie władców, często bez wyroku, m.in. Wolter i „człowiek w żelaznej masce”. W dniu szturmu było tam tylko siedmiu mało znaczących więźniów, ale składowano broń i amunicję, a paryżanie bali się ostrzału miasta z jej armat. Zdobycie twierdzy nie miało wielkiego znaczenia militarnego, lecz rozpoczęło Wielką Rewolucję Francuską. Bastylię szybko zburzono.

13.Wielka trwoga

Panika, która latem 1789 r. ogarnęła francuską wieś. Chłopi cierpiący z powodu głodu i drożyzny uwierzyli plotkom o celowym niszczeniu plonów przez arystokrację i obce wojska. Tworzyli oddziały, napadali na posiadłości arystokratów i niszczyli księgi z zapisami swoich zobowiązań i długów.

14.Obalenie systemu feudalnego (sierpień 1789 r.)

Dekrety Konstytuanty z początku sierpnia 1789 r., które miały uspokoić wieś: zniesiono poddaństwo chłopów, przywileje podatkowe szlachty i dziesięcinę (podatek płacony na rzecz Kościoła), a prawo sprawowania urzędów przyznano wszystkim obywatelom.

15.Deklaracja praw człowieka i obywatela (26 sierpnia 1789 r.)

Dokument Konstytuanty nawiązujący do idei oświecenia i amerykańskiej Deklaracji niepodległości; stał się wstępem do konstytucji. Głosił, że suwerenem jest lud, a nie monarcha, a obywatele są wolni i równi, mają prawo do buntu i udziału w stanowieniu prawa. Wprowadzał wolność słowa i prasy oraz tolerancję religijną, a własność uznawał za prawo święte i nietykalne.

16.Olympe de Gouges

Francuska dramatopisarka, która w 1791 r. opublikowała Deklarację praw kobiety i obywatelki. Domagała się w niej równouprawnienia kobiet w prawach społecznych i politycznych. Jej postulatów nie wprowadzono, a w 1793 r. została ścięta na gilotynie.

17.Marsz na Wersal (5 października 1789 r.)

Ludwik XVI odmówił podpisania Deklaracji praw człowieka i obywatela i ściągał wojska pod Paryż. Wtedy do Wersalu ruszył tłum, głównie biednych i głodnych kobiet. Zmusiły one króla do podpisania Deklaracji i przeprowadzki z Marią Antoniną do Paryża - odtąd był faktycznie zakładnikiem paryskiego ludu.

18.Konstytucja z września 1791 r.

Uczyniła Francję monarchią konstytucyjną z trójpodziałem władzy. Władzę ustawodawczą miało Zgromadzenie Prawodawcze (legislatywa), wykonawczą - „król Francuzów” z sześcioma ministrami, a sądowniczą - niezależne sądy. Każdy dekret króla wymagał kontrasygnaty, czyli podpisu ministra, a król nie mógł wypowiadać wojny ani zawierać pokoju. Wstępem była Deklaracja praw człowieka i obywatela, ale wbrew niej wprowadzono cenzus majątkowy.

19.Jakobini

Towarzystwo Przyjaciół Konstytucji, jedno z najbardziej radykalnych stronnictw w Konstytuancie; przewodził mu Maximilien Robespierre. Nazwa pochodzi od dominikanów, zwanych we Francji jakobinami, w których dawnych budynkach obradowali.

20.Kordelierzy

Stronnictwo rywalizujące z jakobinami, w którym prym wiedli Jean-Paul Marat i Georges Danton. Spotykali się w klasztorze franciszkanów, a nazwa pochodzi od sznura (fr. la corde) - elementu stroju tych zakonników.

21.Lewica, środek i prawica w Konstytuancie

Nazwy wzięły się od miejsc na sali obrad. Lewica (jakobini i kordelierzy) chciała zostawić królowi tylko funkcje reprezentacyjne, dać prawo wyborcze wszystkim, a w końcu wprowadzić republikę. Środek - konstytucjonaliści, zwolennicy ustroju wzorowanego na USA - był przeciw prawu wyborczemu dla wszystkich. Prawica (arystokracja i wyższe duchowieństwo) chciała silnej władzy króla i zachowania przywilejów szlachty i kleru.

22.Rewolucja a moda i symbole

Zwolennicy rewolucji nosili czerwoną czapkę frygijską (czapkę wolności), długie proste spodnie jak sankiuloci i trójkolorowe kokardy. Czerwień i niebieski z flagi Paryża oraz biel Burbonów miały symbolizować współpracę narodu i króla. Kobiety zamiast kosztownych sukien dworskich nosiły proste suknie wzorowane na starożytnym Rzymie.

23.Wojna z Austrią i Prusami (1792 r.)

Władcy Austrii i Prus już w sierpniu 1791 r. zapowiedzieli „przywrócenie porządku” we Francji. Za wojną byli żyrondyści, którzy chcieli rozszerzyć rewolucję, i król, liczący, że klęska armii przywróci mu władzę. W kwietniu 1792 r. Francja wypowiedziała wojnę Austrii, a w lipcu do wojny włączyły się Prusy. Słabo wyszkolona i źle wyposażona armia z dowódcami-arystokratami przegrywała, a Maria Antonina przekazała Austriakom francuskie plany wojenne.

24.Żyrondyści

Stronnictwo, które w czasach Zgromadzenia Prawodawczego (wybranego jesienią 1791 r.) dominowało w rządzie i głosiło rozszerzenie rewolucji na inne państwa. W Konwencie Narodowym tworzyli prawicę (m.in. Jacques-Pierre Brissot, Jean Roland): reprezentowali bogatych mieszczan, bronili własności prywatnej, sprzeciwiali się ingerencji państwa w handel i produkcję i chcieli państwa zdecentralizowanego.

25.Marsylianka

Pieśń napisana w 1792 r. przez Claude'a Josepha Rouget de Lisle'a jako „Pieśń wojenna Armii Renu”. Nazwę wzięła od ochotników z Marsylii, z którymi dotarła do Paryża. W 1795 r. uznano ją za hymn państwowy - dziś to hymn Francji.

26.Upadek monarchii (10 sierpnia 1792 r.)

Lud Paryża obwiniał o klęski kontrrewolucjonistów, czyli przeciwników rewolucji: króla, jego zwolenników i arystokrację. Jakobini skierowali ochotników z prowincji i sankiulotów do ataku na siedzibę Ludwika XVI; król został aresztowany. We wrześniu 1792 r. rozwiązano Zgromadzenie Prawodawcze.

27.Konwent Narodowy

Parlament wybrany we wrześniu 1792 r. w wyborach powszechnych, w których głosowali tylko mężczyźni. 22 września 1792 r. zniósł monarchię i proklamował republikę, a potem osądził Ludwika XVI. Od 1793 r. dominował nad nim Komitet Ocalenia Publicznego. W 1794 r. w Konwencie doszło do przewrotu termidoriańskiego, a w 1795 r. uchwalono konstytucję roku III.

28.Stronnictwa w Konwencie Narodowym

Górale (lewica, górne rzędy sali) - jakobini (Robespierre, Saint-Just) i kordelierzy (Danton, Marat); reprezentowali ubogich rzemieślników, biedotę i kupców, a jakobini chcieli republiki z silną władzą wykonawczą i państwa scentralizowanego, bez wpływów Kościoła. „Bagno” - deputowani niezwiązani z żadnym klubem, głosujący zależnie od sytuacji. Żyrondyści - prawica.

29.Egzekucja Ludwika XVI (21 stycznia 1793 r.)

Konwent osądził króla i skazał go na śmierć za zdradę; ścięto go na gilotynie, a potem także Marię Antoninę. Gilotyna stała się symbolem terroru (wcześniej ścięcie przysługiwało tylko szlachcie). W odpowiedzi powstała wielka koalicja: Austria, Prusy, Holandia, Wielka Brytania, Hiszpania, Portugalia, kraje włoskie i niemieckie.

30.Powstanie w Wandei

Aby walczyć z koalicją, ogłoszono pobór 300 tys. mężczyzn w wieku 18-40 lat. Uderzyło to w wieś, która mało zyskała na rewolucji i była przywiązana do religii i króla. W Wandei na zachodzie Francji mieszkańcy wspierani przez Brytyjczyków przez trzy lata walczyli z wojskami republiki; okrutna pacyfikacja przyniosła śmierć tysięcy Wandejczyków.

31.Komitet Ocalenia Publicznego

Utworzony w kwietniu 1793 r. organ pełniący funkcję rządu, który zdominował Konwent Narodowy i przejął pełnię władzy. Rozpoczęła się dyktatura jakobinów; na czele Komitetu stanął Robespierre.

32.Reformy jakobinów

Jakobini obniżyli ceny żywności i narzucili ceny maksymalne, opodatkowali bogatych i przekazali chłopom użytkowaną przez nich ziemię. Konwent uchwalił nową, bardzo demokratyczną konstytucję, ale jej obowiązywanie zawieszono pod pretekstem walki z kontrrewolucją.

33.Wielki terror (1793-1794)

Okres dyktatury jakobinów, gdy masowo karano śmiercią lub więzieniem rzeczywistych i domniemanych wrogów republiki - za arystokratyczne pochodzenie, kontakty z emigrantami, a nawet odmowę okrzyku „Niech żyje Republika!”. Ustawa o podejrzanych (wrzesień 1793 r.) nakazywała natychmiastowe aresztowania - zatrzymano nawet pół miliona ludzi. Zginęło ok. 30-40 tys. osób.

34.Trybunał Rewolucyjny

Sąd utworzony w czasie dyktatury jakobinów, przed którym stawali oskarżeni o wrogość wobec republiki. Mógł ich tylko uniewinnić albo skazać na śmierć.

35.Maximilien Robespierre

Adwokat (1758-1794), przywódca jakobinów, jeden z najbardziej radykalnych działaczy rewolucji. Był deputowanym do Stanów Generalnych (1789 r.) i Konwentu (1792 r.); z czasem przeszedł od poparcia monarchii konstytucyjnej do republiki. W 1793 r. stanął na czele Komitetu Ocalenia Publicznego i stworzył aparat terroru, którym usuwał też rywali, np. Dantona. Po przewrocie termidoriańskim w 1794 r. został zgilotynowany.

36.Dechrystianizacja

Próba usunięcia chrześcijaństwa z życia Francji w czasie dyktatury jakobinów: duchownych zmuszano do porzucenia funkcji i masowo aresztowano, niszczono kościoły i klasztory. Katolicyzm próbowano zastąpić deistycznym kultem Istoty Najwyższej, a święta kościelne - narodowymi. Wprowadzono też kalendarz rewolucyjny, w którym czas liczono od ustanowienia republiki.

37.Rekwizycja

Zajęcie przez wojsko żywności lub innych zasobów za odszkodowaniem. Rekwizycje płodów rolnych na rzecz armii budziły w czasach jakobinów niezadowolenie chłopów.

38.Przewrót termidoriański (lipiec 1794 r.)

Gdy sytuacja na frontach się poprawiła, terror wydawał się niewspółmierny do zagrożeń; chłopów drażniły rekwizycje, kupców - ograniczenia handlu, burżuazję - sztywne ceny, a opór budziła też polityka wobec Kościoła. Członkowie Konwentu spoza klubu jakobinów, bojąc się kolejnych egzekucji, odsunęli Robespierre'a od władzy 9 thermidora (według kalendarza rewolucyjnego). Następnego dnia zgilotynowano przywódców jakobinów, a władzę przejęła burżuazja.

39.Konstytucja roku III (1795 r.) i dyrektoriat

Konstytucja uchwalona w 1795 r., gdy odchodzono od terroru. Francja pozostała republiką, ale prawa wyborcze dostali tylko odpowiednio zamożni obywatele, co utrwaliło władzę burżuazji kosztem ludu. Władzę ustawodawczą miały Rada Pięciuset i Rada Starszych, a wykonawczą - pięcioosobowy dyrektoriat.

40.Znaczenie Wielkiej Rewolucji Francuskiej

Zlikwidowała pozostałości feudalizmu i przywileje stanowe: Francuzi z poddanych króla stali się obywatelami, teoretycznie wolnymi i równymi, a kolejne konstytucje utrwaliły trójpodział władzy. Hasła wolności, równości i braterstwa inspirowały mieszkańców innych państw. Rewolucja przyniosła jednak też wojnę domową, masowy terror oraz znaczne straty ludnościowe, materialne i kulturowe.