Oświecenie i powstanie Stanów Zjednoczonych - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Eksplozja demograficzna

Gwałtowny wzrost liczby ludności Europy w XVIII w. - w wielu państwach o połowę, w niektórych nawet dwukrotnie. Przyczyny: mniej klęsk głodu (uprawa ziemniaków i kukurydzy, lepszy transport żywności), mniejsza śmiertelność niemowląt (lepsze warunki sanitarne i higiena) oraz ograniczenie chorób zakaźnych dzięki kwarantannie i kordonom sanitarnym. Średnia długość życia wzrosła, ale była nadal niska: ok. 27,5 roku u mężczyzn i nieco ponad 28 lat u kobiet, czyli ok. trzy razy krócej niż dziś.

2.Ogradzanie

Proces w Anglii, trwający od średniowiecza i nasilony na początku XVIII w.: najbogatsi zagarniali pola wspólnie użytkowane przez wspólnoty wiejskie i otaczali je murami lub płotami. Zakładali tam wielkie gospodarstwa hodujące owce. Rosnąca produkcja wełny rozwinęła manufaktury sukna, a chłopi tracili ziemię i stawali się tanią siłą roboczą.

3.Rewolucja agrarna

Przemiana rolnictwa w Wielkiej Brytanii w XVIII w. Do hodowli owiec doszła hodowla bydła, co pozwoliło intensywnie nawozić glebę. Nawożenie i płodozmian, czyli cykliczna zmiana upraw (zboże na przemian z rzepą, koniczyną lub burakami), podniosły plony. Zyski inwestowano w maszyny rolnicze (siewniki zbożowe, młockarnie), a gospodarstwa stały się przedsiębiorstwami nastawionymi na produkcję masową. Chłopi bez ziemi szli do miast albo emigrowali do kolonii.

4.Rewolucja przemysłowa

Stopniowe wypieranie pracy ręcznej przez maszyny w Wielkiej Brytanii. Rozwój jednych gałęzi produkcji pobudzał inne, co już w II poł. XVIII w. przyniosło przyspieszony rozwój całej gospodarki. Upowszechniła się fabryka - wielki, zmechanizowany zakład zatrudniający wiele osób, produkujący więcej i taniej niż warsztaty i manufaktury. W Europie kontynentalnej podobne zmiany zaczęły się dopiero w XIX w.

5.Dlaczego rewolucja przemysłowa zaczęła się w Wielkiej Brytanii?

Z przeludnionych wsi napływała tania siła robocza, publiczny Bank Anglii udzielał wielu kredytów, a prawo patentowe (od XVII w.) było bardzo korzystne dla wynalazców. Wzrost ludności kraju i kolonii tworzył ogromny rynek zbytu, a popytowi na tkaniny nie mogła sprostać ręczna produkcja.

6.Pierwsze maszyny przemysłu tekstylnego

Rewolucja przemysłowa zaczęła się od produkcji przędzy i tkanin. Latające czółenko (1733 r., John Kay) przyspieszyło wytwarzanie tkanin, a mechaniczna przędzarka „Spinning Jenny” (1764 r., James Hargreaves) zwiększyła ilość wyrabianej przędzy. Napęd siłą mięśni zastępowano kołem wodnym, a potem maszyną parową.

7.Maszyna parowa Jamesa Watta (1769 r.)

Już w 1712 r. Thomas Newcomen użył napędu parowego w pompach usuwających wodę z kopalń. Szkot James Watt opatentował w 1769 r. ulepszoną maszynę parową: zużywała cztery razy mniej paliwa i wykonywała ruch obrotowy. Zakładów nie trzeba już było budować nad rzekami (napęd wodny). Maszyna trafiła do kopalń węgla, hut żelaza i zakładów włókienniczych, a później napędzała m.in. parowiec (1807 r.) i lokomotywę Murraya (1812 r.).

8.Jak działała maszyna parowa?

Palenisko podgrzewało wodę w kotle odpornym na wysoką temperaturę i ciśnienie. Para wpuszczana na przemian od góry i od dołu poruszała tłok w cylindrze. Korbowód zamieniał pionowy ruch tłoka na ruch obrotowy, a koło zamachowe za pomocą pasów klinowych napędzało inne urządzenia.

9.Hutnictwo, węgiel i miasta przemysłowe

Popyt na żelazne maszyny rozwinął metalurgię i hutnictwo, a brak drewna wymusił większe wydobycie węgla. Duże zakłady stawiano blisko złóż węgla i dobrych dróg, więc Manchester i Birmingham stały się wielkimi miastami przemysłowymi. Rosły porty Liverpool i Bristol, a Londyn (ok. 1 mln mieszkańców) stał się największą metropolią Europy. Postępowała szybka urbanizacja.

10.Arystokracja pieniądza

Nowa elita społeczna czasów rewolucji przemysłowej: inwestorzy i wynalazcy, często z nizin społecznych, którzy wzbogacili się na zyskownych spółkach lub patentach. Obok nagłych fortun zdarzały się spektakularne bankructwa, panowała bezwzględna konkurencja.

11.Położenie robotników i ruchy sprzeciwu

Nadmiar rąk do pracy w miastach sprawiał, że robotnicy zarabiali bardzo mało, pracowali nawet 16 godzin dziennie w złych warunkach, a do ciężkich prac kierowano kobiety i dzieci (nawet 5-7-letnie). Robotnicy zakładali stowarzyszenia wzajemnej pomocy, strajkowali, żądali wyższych płac i niszczyli maszyny, bo bali się utraty pracy. Zaczęła się też walka o równouprawnienie kobiet - jej prekursorką była Mary Wollstonecraft.

12.Kameralizm

Niemiecka odmiana merkantylizmu (merkantylizm za podstawę bogactwa uważał rozwój handlu i gromadzenie pieniądza). Twórcy kameralizmu zakładali, że dochody państwa zwiększą wzrost liczby ludności i uszczelnienie systemu podatkowego.

13.Fizjokratyzm

Teoria francuskiego ekonomisty François Quesnaya z połowy XVIII w.: główną siłą gospodarki jest rolnictwo, a ziemia - jedynym źródłem bogactw (gr. physis - natura, kratos - władza). Fizjokraci wyznawali leseferyzm (fr. laissez faire - „Pozwólcie działać!”), czyli ideę w pełni swobodnej działalności gospodarczej.

14.Adam Smith i liberalizm gospodarczy

Szkocki ekonomista, autor dzieła „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów” (1776 r.). Uważał, że źródłem bogactwa jest ludzka praca i jej podział (specjalizacja), a rozwój zapewniają wolny rynek i wolna konkurencja bez nadzoru państwa - gospodarkę reguluje „niewidzialna ręka rynku”. Liberalizm stał się fundamentem XIX-wiecznego kapitalizmu.

15.Oświecenie

Epoka XVIII w., zwana „wiekiem rozumu”. Jej myśliciele wierzyli, że rozum i oświata wyzwolą społeczeństwo od przesądów i niewiedzy. Kolebką była Wielka Brytania - monarchia parlamentarna od 1688 r. z wolną od cenzury publicystyką, w której żądano równości wobec prawa i sprawiedliwych rządów, a atakowano absolutyzm i przywileje stanowe. Po śmierci Ludwika XIV (1715 r.) idee przeniknęły do Francji, a potem do całej Europy.

16.Wolter

Filozof, historyk i pisarz (1694-1778), jeden z najwybitniejszych umysłów oświecenia. Za radykalne poglądy był więziony w Bastylii; napisał m.in. „Listy o Anglikach”. Krytykował Kościół i światopogląd religijny, cenił ustrój Wielkiej Brytanii, a mimo to popierał absolutyzm oświecony - jego protektorami byli Fryderyk II i Katarzyna II.

17.Racjonalizm

Zaczerpnięte od Kartezjusza przekonanie, że wyłącznym źródłem pewnej i niepodważalnej wiedzy o świecie jest rozum - podstawowa idea oświecenia. Wiarę w rozum wzmocniło prawo powszechnego ciążenia Newtona. Teorie naukowe miały być też potwierdzane doświadczeniami, czyli w sposób empiryczny.

18.Deizm

Pogląd, że Bóg istnieje i stworzył świat, ale nie ingeruje w jego dalsze losy. Deiści odrzucali dogmaty Kościołów chrześcijańskich i odgórnie organizowany kult. Bardziej radykalny, ale mało popularny był ateizm, który podważał istnienie Boga.

19.Osiągnięcia nauki w oświeceniu

Rozwijały się nauki ścisłe i przyrodnicze oparte na doświadczeniach. Alessandro Volta zbudował kondensator i baterię elektryczną, a Benjamin Franklin - pierwszy piorunochron (1752 r.). James Cook odbył trzy wyprawy (1768-1779), m.in. do Australii, Oceanii i na Hawaje, a Karol Linneusz sklasyfikował rośliny i zwierzęta według gatunków.

20.Wielka encyklopedia francuska

Dzieło w 35 tomach wydawane w latach 1751-1780, które miało zebrać i upowszechnić całą ówczesną wiedzę. Redagowali je Denis Diderot i Jean d'Alembert, a hasła pisali m.in. Wolter, Monteskiusz i Rousseau. Autorzy krytykowali stanowy porządek społeczny, zabobony i nietolerancję wyznaniową, dlatego prace wstrzymywała cenzura.

21.Edukacja w oświeceniu

Edukacja miała być głównym narzędziem przemiany ludzkości (Jean-Jacques Rousseau, „Emil, czyli o wychowaniu”). Postulowano sieć szkół powszechnych, łagodniejsze kary, rozbudzanie pasji uczniów i rozwój fizyczny („W zdrowym ciele zdrowy duch”). Rozwinęło się świeckie szkolnictwo elementarne, a w Prusach wprowadzono obowiązek szkolny.

22.Literatura oświecenia

Miała kształtować właściwe postawy i piętnować wady, więc sięgano po przystępne formy: eseje, powieści, powiastki filozoficzne, satyry i bajki. Najbardziej znane utwory to „Przypadki Robinsona Crusoe” Daniela Defoe (1719 r.) i „Podróże Guliwera” Jonathana Swifta. W II poł. XVIII w. powstał sentymentalizm - nurt ukazujący ludzkie uczucia i więź człowieka z przyrodą.

23.Prasa i salony kulturalne

Gazety informowały i kształtowały opinie, więc dobrze szerzyły idee oświecenia (np. angielski „The Spectator”); powstały też pierwsze dzienniki, np. londyński „The Times”. W arystokratycznych i mieszczańskich salonach kulturalnych dyskutowano o literaturze, słuchano koncertów i odczytów naukowych; czołowym salonem Paryża kierowała madame Marie Geoffrin.

24.Prawa naturalne

Niezbywalne prawa jednostki do życia, wolności i własności, których nie może ograniczać żadna władza. Hasło to pojawiło się u schyłku XVII w. w pismach angielskiego filozofa Johna Locke'a.

25.Umowa społeczna

Koncepcja (rozwijana m.in. przez Diderota i Rousseau), według której władza jest wynikiem układu rządzących ze społeczeństwem. Obywatele słuchają władzy w zamian za ochronę i sprawną organizację życia, a gdy rządzący przekraczają uprawnienia, mogą zerwać ten pakt.

26.Trójpodział władzy

Koncepcja Karola Monteskiusza z dzieła „O duchu praw” (1748 r.). Władza ustawodawcza (parlamenty) uchwala prawa, wykonawcza (monarcha z rządem) wprowadza je w życie i rządzi, a sądownicza (sądy) pilnuje przestrzegania prawa i karze za jego łamanie. Wzajemna kontrola miała zapobiegać tyranii i chronić prawa poddanych.

27.Absolutyzm oświecony

Koncepcja, według której na tronie powinien zasiadać władca oświecony - wykształcony, sprawujący silne i mądre rządy dla dobra poddanych. Uznano, że w monarchii absolutnej najsprawniej przeprowadzi się reformy, więc XVIII-wieczni monarchowie reformowali ustrój, gospodarkę, administrację i sądownictwo.

28.Klasycyzm

Styl dominujący w sztuce oświecenia, nawiązujący do sztuki starożytnej Grecji i Rzymu (fascynację antykiem wzmocniły wykopaliska w Herkulanum i Pompejach). Ceniono równowagę, harmonię i symetrię, a dzieła o tematach mitologicznych i historycznych sławiły cnoty obywatelskie. Tworzyli m.in. malarz Jacques-Louis David („Przysięga Horacjuszy”) i rzeźbiarz Antoni Canova, a w muzyce - Mozart i Haydn.

29.Trzynaście kolonii brytyjskich w Ameryce Północnej

Kolonie na wschodnim wybrzeżu, zamieszkane głównie przez Anglików, Irlandczyków, Szkotów i Niemców oraz niewolników z Afryki. Na północy przeważały mniejsze farmy, a na południu wielkie plantacje bawełny i tytoniu oparte na pracy niewolników. Rządzili gubernatorzy mianowani przez monarchę, ale wpływ miały też lokalne parlamenty. Gospodarka opierała się na handlu z metropolią.

30.Przyczyny konfliktu kolonii z Wielką Brytanią

Po wojnie z Francją (1756-1763) Wielka Brytania przejęła Kanadę i, by opłacić wojsko, podniosła kolonistom podatki i ograniczała ich produkcję. Ustawa stemplowa (1765 r.) wprowadziła opłaty od wszelkich dokumentów; koloniści uznali, że parlament nie może ich obciążać bez ich zgody, i wymusili jej zniesienie. W 1767 r. podniesiono cła, a protesty krwawo tłumiono (masakra bostońska, 1770 r.). Protesty doprowadziły do zwołania Kongresu Kontynentalnego i walk z armią brytyjską.

31.„Bostońskie picie herbaty” (1773 r.)

Ustawa o herbacie (1773 r.) dała Kompanii Wschodnioindyjskiej monopol na sprzedaż herbaty w koloniach. W proteście mieszkańcy Bostonu przebrani za Indian wtargnęli na brytyjski statek i zatopili ładunek herbaty. Represje: zamknięto port w Bostonie, zawieszono samorząd Massachusetts, kazano kwaterować 10 tys. żołnierzy, a ziemie na zachód od kolonii przyłączono do Kanady.

32.I Kongres Kontynentalny (1774 r.)

Zjazd przedstawicieli 12 kolonii w Filadelfii. Powołał milicję (oddziały samoobrony), potępił represyjne ustawy, utrzymał bojkot towarów brytyjskich, uchwalił deklarację wierności królowi Jerzemu III i zobowiązał się pokryć koszty wydarzeń w Bostonie.

33.Wojna o niepodległość USA (1775-1783)

Zaczęła się starciem pod Lexington (1775 r.). II Kongres Kontynentalny utworzył z milicji Armię Kontynentalną pod wodzą Jerzego Waszyngtona. Przełomem było zwycięstwo pod Saratogą (1777 r.); potem Francja uznała USA i wysłała wojska i flotę, a kolonistów wsparły też Hiszpania, Holandia i ochotnicy z Europy. Zwycięstwo pod Yorktown (1781 r.) przesądziło o losach wojny, a pokój w Wersalu (1783 r.) przyniósł uznanie niepodległości.

34.Deklaracja niepodległości (4 lipca 1776 r.)

Dokument opracowany przez Thomasa Jeffersona i uchwalony przez II Kongres Kontynentalny w Filadelfii. Głosił, że wszyscy ludzie są równi i mają niezbywalne prawa do życia, wolności i poszukiwania szczęścia, a rząd czerpie władzę ze zgody rządzonych i naród może go obalić, gdy łamie te prawa. Zerwał zależność kolonii od Wielkiej Brytanii; w ich miejsce powstały stany, które miały utworzyć Stany Zjednoczone Ameryki.

35.Jerzy Waszyngton

Amerykański generał i polityk (1732-1799), dowódca Armii Kontynentalnej; w 1781 r. przyjął kapitulację Brytyjczyków pod Yorktown. Przewodniczył konwencji, która opracowała konstytucję, i został pierwszym prezydentem Stanów Zjednoczonych. Był federalistą, a za jego prezydentury USA rozpoczęły politykę izolacjonizmu, czyli unikania udziału w konfliktach w Europie.

36.Konstytucja Stanów Zjednoczonych (17 września 1787 r.)

Wprowadziła trójpodział władzy. Ustawodawczą sprawował Kongres: Senat (po dwóch przedstawicieli z każdego stanu) i Izba Reprezentantów (liczba kongresmenów zależna od ludności stanu). Wykonawczą - prezydent wybierany na cztery lata (m.in. weto wobec ustaw, zwierzchnictwo nad armią, powoływanie ministrów; Kongres mógł go odsunąć), a sądowniczą - Sąd Najwyższy. Prawa wyborcze zależały od cenzusu majątkowego.

37.Federacja (Stany Zjednoczone)

Związek stanów (łac. foedus - związek), które zachowały dużą autonomię: własne prawa, sądy, administrację i władze wykonawcze. Rząd federalny (centralny) odpowiadał za politykę zagraniczną, armię i finanse. Federaliści chcieli dużych kompetencji urzędów federalnych, a antyfederaliści - większej samodzielności stanów.

38.Karta Praw

10 poprawek do konstytucji USA wprowadzonych przez Kongres za prezydentury Jerzego Waszyngtona. Gwarantowały podstawowe swobody obywatelskie: wolność wyznania, sumienia, zgromadzeń, słowa i druku, nienaruszalność własności prywatnej, prawo do sprawiedliwego procesu i prawo do noszenia broni.

39.Tadeusz Kościuszko w wojnie o niepodległość USA

Inżynier wojenny i projektant fortyfikacji, absolwent Szkoły Rycerskiej Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jego rozpoznanie terenu walnie przyczyniło się do zwycięstwa pod Saratogą; zaprojektował fort West Point, a w 1783 r. został generałem brygady armii amerykańskiej. W wojnie walczyło sto kilkadziesiąt osób polskiego pochodzenia, w tym 15 oficerów ochotników, głównie byłych konfederatów barskich.

40.Kazimierz Pułaski

Polak, który tworzył oddziały amerykańskiej kawalerii i dowodził Legionem Pułaskiego. Został śmiertelnie ranny podczas szarży pod Savannah 11 października 1779 r. Od 1929 r. w rocznicę jego śmierci w USA obchodzi się Dzień Pamięci Generała Pułaskiego.