Napoleon: od konsulatu do upadku - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Dyrektoriat (1795-1799)

Władza wykonawcza we Francji wprowadzona konstytucją z 1795 r. (trzecią od wybuchu rewolucji). Tworzyło ją pięciu dyrektorów, którzy kierowali administracją, wojskiem, policją i polityką zagraniczną. Ich rządy kojarzono z nieudolnością, korupcją i wzrostem cen.

2.Napoleon Bonaparte (1769-1821)

Francuski dowódca i strateg z Korsyki, I konsul, a od 1804 r. cesarz Francuzów. W 1795 r. stłumił w Paryżu powstanie rojalistów (zwolenników przywrócenia monarchii), w 1796 r. objął dowództwo armii we Włoszech. Po klęsce pod Waterloo (1815) został uwięziony na Wyspie św. Heleny, gdzie zmarł.

3.Pokój w Campo Formio (1797)

Traktat Francji z Austrią podpisany w październiku 1797 r. po zwycięstwach Bonapartego we Włoszech. Zakończył wojnę z I koalicją antyfrancuską (1792-1797). Francja objęła wpływami znaczną część ziem włoskich, a Napoleon zyskał wielką popularność we Francji i oddanie żołnierzy.

4.Republiki siostrzane

Państwa zależne od Francji, o ustroju wzorowanym na francuskim. Tworzono je na zajętych ziemiach, m.in. we Włoszech po pokoju w Campo Formio, np. Republika Cisalpińska i Rzymska, a także Batawska i Helwecka (Szwajcaria).

5.Wyprawa do Egiptu (1798-1799)

Plan Napoleona uderzenia w Wielką Brytanię: opanowanie Egiptu miało zagrozić jej panowaniu w Indiach. Dyrektoriat poparł plan, bo chciał pozbyć się Napoleona z kraju. 40-tysięczna armia wygrała bitwę pod piramidami (lipiec 1798 r.), ale brytyjska flota zniszczyła okręty francuskie i odcięła zaopatrzenie. W 1799 r. Napoleon wrócił do Francji.

6.II koalicja antyfrancuska (1799)

Sojusz zawiązany na początku 1799 r. przez Wielką Brytanię, Austrię, Rosję, Turcję, Neapol i Sardynię. Jej wojska odebrały Francji część nabytków we Włoszech, co zwiększyło niezadowolenie z przekupnego i skłóconego dyrektoriatu.

7.Zamach stanu 18 brumaire'a (1799)

9 listopada 1799 r. (18 brumaire'a według kalendarza rewolucyjnego) Napoleon objął dowództwo wojsk w Paryżu, a dyrektoriat rozwiązano. Następnego dnia żołnierze rozpędzili Radę Pięciuset, niższą izbę parlamentu. Zamach uznaje się za symboliczny koniec Wielkiej Rewolucji Francuskiej.

8.Konsulat (1799-1804)

Rządy trzech konsulów wprowadzone pod koniec 1799 r. konstytucją roku VIII. Faktycznie władzę miał Napoleon jako I konsul, a dwaj pozostali konsulowie mieli tylko głos doradczy. Był to początek dyktatorskich rządów Bonapartego przy zachowaniu pozorów republiki.

9.Uprawnienia I konsula

I konsul miał pełnię władzy wykonawczej i wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej (tylko on zgłaszał projekty ustaw). Wpływał też na sądownictwo, bo mianował sędziów, choć formalnie byli niezależni.

10.Konkordat (1801)

Traktat Francji z papiestwem zawarty w 1801 r. Zakończył walkę republiki z Kościołem katolickim i uporządkował stosunki państwa z Kościołem. Przywrócono swobodę kultu, ale katolicyzm nie był już religią państwową.

11.Amnestia dla emigrantów

Arystokraci powracający z emigracji dostali prawo pełnienia funkcji publicznych, ale nie mogli żądać zwrotu majątków. Ziemie zabrane w czasie rewolucji zostały w rękach nowych właścicieli, czego oczekiwało bogate mieszczaństwo.

12.Państwo policyjne

System kontroli społeczeństwa stworzony przez Napoleona: policja, tajni agenci i cenzura prasy oraz prywatnej korespondencji. Ograniczył też korupcję z czasów dyrektoriatu. Literatura i sztuka służyły propagandzie, która budowała wizerunek I konsula.

13.Bank Francji i inne reformy konsulatu

Utworzono Bank Francji z prawem emisji pieniędzy papierowych i nowy podział administracyjny z urzędnikami mianowanymi przez I konsula. Roboty publiczne ograniczyły bezrobocie, a zamówienia wojskowe rozwinęły fabryki. Zahamowano inflację, powstały bezpłatne szkoły podstawowe i licea.

14.Kodeks Napoleona (1804)

Kodeks cywilny Francji z 1804 r. Potwierdzał zdobycze rewolucji: wolność osobistą, równość wobec prawa i nienaruszalność własności prywatnej. Wprowadzał śluby cywilne i rozwody, zapewniał swobodę działalności gospodarczej i regulował prawo rodzinne. Stał się wzorem prawa cywilnego, a we Francji obowiązuje do dziś.

15.Rodzina w Kodeksie Napoleona

Kodeks dawał władzę w rodzinie mężczyźnie: żona winna była mężowi posłuszeństwo, musiała z nim mieszkać i nie mogła bez jego zgody stawać w sądzie. Władzę nad dziećmi sprawował ojciec. Kodeks obowiązywał też m.in. w Księstwie Warszawskim, a później w Królestwie Polskim.

16.Napoleon cesarzem Francuzów (1804)

W 1802 r. plebiscyt uczynił Napoleona dożywotnim I konsulem, a w 1804 r. obywatele zgodzili się na jego koronację. Koronacja odbyła się 2 grudnia 1804 r. w katedrze Notre Dame. Tytuł cesarza Francuzów, a nie Francji, miał podkreślać, że panuje nad mieszkańcami z ich wyboru.

17.III koalicja antyfrancuska (1805)

Sojusz zawiązany 9 sierpnia 1805 r. przez Wielką Brytanię, Rosję, Austrię, Szwecję i Królestwo Neapolu. Francję poparły Hiszpania i część państw niemieckich, których władcy chcieli uniezależnić się od Habsburgów.

18.Bitwa pod Trafalgarem (1805)

Bitwa morska z października 1805 r. u wejścia do Cieśniny Gibraltarskiej, w której Brytyjczycy rozbili połączoną flotę francusko-hiszpańską. Napoleon porzucił plan inwazji na Wyspy Brytyjskie, Hiszpania straciła pozycję mocarstwa morskiego, a Wielka Brytania umocniła dominację na morzach.

19.Bitwa pod Austerlitz (2 grudnia 1805 r.)

„Bitwa trzech cesarzy”: Napoleon I pokonał liczniejsze połączone wojska rosyjsko-austriackie cesarzy Aleksandra I i Franciszka II. Uważana za przykład geniuszu dowódczego Napoleona. Zmusiła Austrię do rokowań pokojowych.

20.Pokój w Preszburgu (1805)

Traktat francusko-austriacki z 26 grudnia 1805 r. (Preszburg to dziś Bratysława). Przestało istnieć Święte Cesarstwo Rzymskie - Franciszek II pozostał tylko cesarzem Austrii. Austria oddała m.in. Wenecję, Istrię i Dalmację Królestwu Włoch, a z 16 państw niemieckich powstał pod protektoratem Napoleona Związek Reński.

21.IV koalicja antyfrancuska (1806-1807)

Sojusz Wielkiej Brytanii, Prus, Szwecji i Rosji zawiązany latem 1806 r.; wojna wybuchła 1 października. Po rozbiciu Prus walki przeniosły się na ziemie dawnej Rzeczypospolitej: w lutym 1807 r. pod Iławą Pruską doszło do nierozstrzygniętej bitwy, a w czerwcu Francuzi zwyciężyli pod Frydlandem.

22.Bitwy pod Jeną i Auerstedt (14 października 1806 r.)

Dwie równoczesne bitwy, w których Napoleon całkowicie rozbił armię pruską, uważaną za nowoczesną i niezwyciężoną. Napoleon wkroczył potem do Berlina i w odezwie zapowiedział odbudowę państwa polskiego, a w Wielkopolsce wybuchło powstanie przeciw Prusom.

23.Pokój w Tylży (1807)

Traktaty zawarte w 1807 r. po zwycięstwie pod Frydlandem; cesarze rozmawiali na tratwie na Niemnie. Rosja musiała tylko przystąpić do blokady kontynentalnej. Prusy zredukowały armię do 42 tys. żołnierzy i straciły ponad połowę terytorium - z ziem ich II i III zaboru utworzono Księstwo Warszawskie.

24.Blokada kontynentalna (1806)

Ogłoszony jesienią 1806 r. zakaz handlu między Wyspami Brytyjskimi a państwami Europy, którym Napoleon chciał uderzyć w gospodarkę Wielkiej Brytanii. Była mało skuteczna: szkodziła też państwom kontynentu, w tym Francji, więc ją łamano, a kupcy brytyjscy znaleźli rynki poza Europą.

25.Wojna w Hiszpanii (1808-1814)

Jesienią 1807 r. Francuzi zajęli Portugalię, która odmawiała udziału w blokadzie. W 1808 r. Napoleon zmusił do zrzeczenia się tronu Karola IV Burbona i jego syna, a królem Hiszpanii zrobił brata, Józefa Bonapartego. Powstania wspierała Wielka Brytania, Francuzi po raz pierwszy od lat ponosili porażki, a walki z partyzantką (guerilla) trwały do 1814 r.

26.Bitwa pod Wagram (1809)

Zwycięstwo Napoleona nad Austrią w lipcu 1809 r. (walczyło łącznie 300 tys. żołnierzy) w wojnie z V koalicją. Pokój przyniósł Austrii nieznaczne straty ziem, wysoką kontrybucję i ograniczenie armii. W 1810 r. Napoleon poślubił Marię Ludwikę, córkę cesarza Austrii Franciszka I - tego samego władcy, który jako cesarz rzymski nosił imię Franciszek II.

27.Szczyt potęgi Napoleona (1809)

Okres po zwycięstwie nad Austrią w 1809 r. W zależnych państwach Napoleon wprowadzał francuskie rozwiązania: znosił ograniczenia stanowe, ustanawiał nowe prawa i formy rządów. Wojny i narzucane zmiany ożywiły jednak uczucia narodowe i niechęć do cesarza.

28.Wielka Armia

Główne siły Napoleona, do których trafiały setki tysięcy poborowych. Podstawową siłą była piechota (elita - grenadierzy), najszybszą formacją kawaleria (najciężej opancerzeni - kirasjerzy), a ogromne znaczenie miała artyleria, strzelająca m.in. kartaczami, czyli pociskami odłamkowymi.

29.Strategia Napoleona

Napoleon nie dążył do zdobywania miast i twierdz, lecz do zadania wrogowi jak największych strat w decydującej bitwie, stoczonej w korzystnych warunkach. Dlatego jego piechota maszerowała szybko - średnio 30 km dziennie, dwa razy więcej niż wojska przeciwników. Za talent dowódczy nazwano go „bogiem wojny”.

30.Awans i propaganda w armii Napoleona

Awansu nie blokowało nieszlacheckie pochodzenie - Napoleon mówił, że każdy żołnierz nosi buławę marszałkowską w tornistrze. Przykładem jest Joachim Murat, syn oberżysty, marszałek i król Neapolu. Żołnierzy przekonywała gazeta „Biuletyn Wielkiej Armii”.

31.Przyczyny wojny z Rosją (1812)

Rosja tylko formalnie uczestniczyła w blokadzie kontynentalnej, a w 1809 r. nie pomogła Francji w wojnie z Austrią. Umocnienie Księstwa Warszawskiego budziło w Petersburgu obawę o utratę ziem dawnej Rzeczypospolitej. Napoleon uznał, że tylko zwycięstwo nad Rosją utrwali jego ład w Europie.

32.„Druga wojna polska” (1812)

Tak Napoleon nazwał wyprawę na Rosję w 1812 r. Wielka Armia liczyła 600 tys. żołnierzy, z czego tylko ok. połowę stanowili Francuzi, a ok. 100 tys. - Polacy. Wśród celów wojny Napoleon wymieniał powiększenie Księstwa Warszawskiego, a nawet odbudowę Rzeczypospolitej.

33.Taktyka spalonej ziemi

Taktyka armii rosyjskiej pod wodzą marszałka Michaiła Kutuzowa w 1812 r.: wojska wycofywały się w głąb kraju, wywożąc zapasy i niszcząc uprawy oraz zabudowania. Rosjanie unikali walnej bitwy, a armia Napoleona zależała od dostaw spoza Rosji.

34.Wyprawa na Moskwę (1812)

Pod koniec czerwca 1812 r. Napoleon wkroczył do Rosji. Na początku września wygrał bitwę pod Borodino, a tydzień później zajął opuszczoną Moskwę, którą Rosjanie podpalili. W połowie października zarządził odwrót; mróz, głód i choroby zdziesiątkowały armię, a w listopadzie jej resztki przedarły się przez Berezynę.

35.Bilans wyprawy na Moskwę

W wyprawie zginęło 400 tys. żołnierzy, w tym kilkadziesiąt tysięcy Polaków, a spośród 200 tys. ocalałych większość zdezerterowała. Klęska zachęciła przeciwników Napoleona do zawiązania kolejnej, VI koalicji.

36.Bitwa pod Lipskiem (1813)

„Bitwa narodów” z października 1813 r., nazwana tak z powodu udziału armii siedmiu państw. Wojska VI koalicji rozgromiły Francuzów. Przyczyny klęski: ogromna przewaga liczebna wroga, słabo wyszkoleni żołnierze, zmęczenie Francuzów wojnami i brak wiary w zwycięstwo po 1812 r.

37.Abdykacja Napoleona (1814)

Wiosną 1814 r. wojska koalicji zajęły Paryż, a Napoleona zmuszono do abdykacji i osadzono na wyspie Elbie na Morzu Śródziemnym. Królem Francji został Ludwik XVIII, brat straconego w 1793 r. Ludwika XVI. Pokój paryski z 30 maja 1814 r. przywrócił Francji granice z 1792 r.

38.„Sto dni” Napoleona (1815)

Ponowne rządy Napoleona w 1815 r. Wykorzystał niechęć do Ludwika XVIII: chłopi bali się utraty ziemi, mieszczanie tracili na handlu z Wielką Brytanią, a armia była niezadowolona z usuwania oficerów. 1 marca 1815 r. wylądował we Francji, bez wystrzału zajął Paryż i ponownie ogłosił się cesarzem.

39.Bitwa pod Waterloo (18 czerwca 1815 r.)

Decydująca bitwa z VII koalicją, stoczona w Belgii: wojska księcia Wellingtona razem z Prusakami pokonały Napoleona. Cztery dni później abdykował; zesłano go na Wyspę św. Heleny na Oceanie Atlantyckim, gdzie zmarł w 1821 r. Francja straciła kolejne ziemie i musiała zapłacić wysoką kontrybucję.

40.Ocena Napoleona

Zwolennicy podkreślają, że był wybitnym dowódcą („bóg wojny”), zaprowadził ład we Francji i niósł Europie hasła rewolucji oraz nowe prawo. Przeciwnicy nazywali go „korsykańskim potworem” - krwawym dyktatorem i uzurpatorem - i wskazują ogromne ofiary jego wojen.