Wojny z Turcją, barok i sarmatyzm - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Chanat Krymski

Państwo tatarskie między Rzecząpospolitą a Morzem Czarnym, rządzone przez chana. Chan miał dużą niezależność, ale był lennikiem tureckim. Tatarzy nie rozwijali gospodarki - najbardziej dochodowe były dla nich łupieżcze najazdy na Rzeczpospolitą.

2.Jasyr i czambuły

Jasyr - porywanie przez Tatarów mieszkańców Rzeczypospolitej (Ukrainy, Podola, Wołynia) w niewolę. Czambuły - oddziały tatarskich wojowników, które zdobywały łupy, uprowadzały jeńców i paliły osady. Niewolników wykupywano okupem, a niewykupionych sprzedawano na targach niewolników. W 1644 r. pod Ochmatowem Stanisław Koniecpolski i Jeremi Wiśniowiecki pokonali czambuły Tuhaj-beja.

3.Przyczyny wojen z Turcją w XVII w.

Wsparcie zbrojne Rzeczypospolitej dla Habsburgów w wojnie trzydziestoletniej, ekspansja turecka w Europie, polskie interwencje w Mołdawii (lennie tureckim) oraz łupieżcze najazdy Kozaków i Tatarów. Wojny miały też podtekst religijny, dlatego Rzeczpospolitą uważano za przedmurze chrześcijaństwa, które broni Europy przed ekspansją islamu.

4.Lisowczycy w Siedmiogrodzie (1619)

Oddziały wysłane przez Zygmunta III, by pomóc Habsburgom w wojnie trzydziestoletniej. Grabiły Siedmiogród, przez co książę siedmiogrodzki, sojusznik sułtana, przerwał oblężenie Wiednia. Turcy uznali to za wypowiedzenie wojny, co wciągnęło Rzeczpospolitą w konflikt z Turcją.

5.Bitwa pod Cecorą (1620)

Bitwa w Mołdawii, do której jednocześnie wkroczyły wojska Rzeczypospolitej i armia turecka z Tatarami. Turcy mieli kilkukrotną przewagę i wojska hetmana Stanisława Żółkiewskiego przegrały. Podczas odwrotu, niedaleko granicy na Dniestrze, Turcy znów zaatakowali, a Żółkiewski poległ.

6.Chocim (1621) i pokój hetmański

W 1621 r. warowny obóz polski pod Chocimiem przez ponad miesiąc odpierał 100-tysięczną armię turecką; zmarł tam hetman Jan Karol Chodkiewicz. W pokoju hetmańskim granice się nie zmieniły, w Mołdawii mieli rządzić hospodarowie przychylni obu stronom, a Rzeczpospolita miała powstrzymywać Kozaków, Turcja zaś Tatarów. W 1624 r. na tych warunkach ogłoszono pokój wieczysty.

7.Janczarzy

Trzon tureckiej piechoty. Rekrutowano ich spośród porwanych młodych chrześcijan i wychowywano na gorliwych muzułmanów, posłusznych sułtanowi. Żyli w koszarach w surowej dyscyplinie i nie mogli zakładać rodzin. Z czasem coraz częściej brali udział w przewrotach na dworze sułtana.

8.Michał Korybut Wiśniowiecki (1640-1673)

Król w latach 1669-1673, syn Jeremiego Wiśniowieckiego, wybrany jako „Piast”, czyli rodzimy kandydat. Przeciw niemu działało magnackie stronnictwo malkontentów (niezadowolonych) z hetmanem Janem Sobieskim: było profrancuskie, dążyło do detronizacji króla, blokowało reformy i zrywało sejmy. Za jego panowania przegrano wojnę z Turcją.

9.Traktat w Buczaczu (1672)

Upokarzający pokój z Turcją po jej najeździe w 1672 r. (skapitulował Kamieniec Podolski), gdy zerwano sejm i nie uchwalono podatków na wojsko. Rzeczpospolita traciła Podole z Kamieńcem Podolskim, województwo bracławskie i południową Ukrainę oraz miała płacić sułtanowi coroczny haracz. Konflikt odnowił się, gdy hetman kozacki Piotr Doroszenko dążył do oddania Kozaczyzny w lenno Turcji.

10.Bitwa pod Chocimiem (1673)

Zwycięstwo armii hetmana Jana Sobieskiego nad Turkami. Wcześniej, po klęsce z 1672 r., sejm odrzucił warunki pokoju w Buczaczu i uchwalił podatki, dzięki którym wystawiono potężną armię. Dzień przed bitwą zmarł król Michał Korybut Wiśniowiecki.

11.Jan III Sobieski (1629-1696)

Hetman wielki koronny, pogromca Tatarów, Turków i Kozaków, zwany Lwem Lechistanu; prawnuk Stanisława Żółkiewskiego. Wybrany w 1674 r. jako kolejny „Piast”, z poparciem Ludwika XIV, które zdobyła jego żona Maria Kazimiera d'Arquien. Panował w latach 1674-1696. Za jego największy sukces uważa się odsiecz wiedeńską.

12.Rozejm w Żurawnie (1676)

Rozejm zawarty, gdy Turcy nie zdobyli polskiego obozu warownego w Żurawnie. Turcja zwróciła Rzeczypospolitej niewielką część Ukrainy, ale bez Podola i województwa bracławskiego, oraz formalnie zrezygnowała z haraczu i z prób podporządkowania sobie Rzeczypospolitej.

13.Traktat w Jaworowie (1675)

Przymierze Jana III Sobieskiego z Francją. Król planował wesprzeć Francję i zaatakować Brandenburgię, a odzyskane Prusy Książęce miały być dziedzicznym księstwem dla jego najstarszego syna. Planu nie zrealizowano, a dalszy sojusz z Francją nie dawał korzyści, więc Sobieski zmienił politykę.

14.Bitwa pod Wiedniem (12 września 1683)

Zwycięstwo armii sprzymierzonych nad Turkami wielkiego wezyra Kara Mustafy, którzy oblegali Wiedeń. Sobieski ruszył na odsiecz zgodnie z sojuszem z Habsburgami z wiosny 1683 r., a szarża husarii pod jego dowództwem rozbiła szyki tureckie. Zwycięstwo ocaliło Wiedeń i złamało siłę ofensywną Turków, ale nie przyniosło odzyskania ziem utraconych w 1672 r.

15.Natarcie husarii

Husaria nacierała w trzech fazach: kłusem w dużym rozproszeniu, potem galopem w coraz zwartszym szyku, a odcinek ostrzału pokonywała cwałem, zanim strzelcy zdążyli przeładować broń. Główną bronią była kopia (do 6,2 m), dłuższa od pik piechoty. Złamaną kopię zastępował koncerz; husarz miał też szablę i pistolety.

16.Parkany (1683) i Liga Święta (1684)

Miesiąc po bitwie pod Wiedniem Sobieski stoczył na Węgrzech dwie bitwy pod Parkanami; drugą wygrał przy wsparciu wojsk cesarza. Stało się jasne, że do pokonania Turcji potrzeba szerszej koalicji, więc w 1684 r. powstała Liga Święta - nowy sojusz antyturecki. Sobieski nie uzyskał z niej korzyści, m.in. Podola.

17.Pokój w Karłowicach (1699)

Pokój, w którym sułtan, osłabiony kryzysem wewnętrznym, uznał porażkę w wojnie z Ligą Świętą. Rzeczpospolita odzyskała Podole i województwo bracławskie, utracone za Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Stało się to za Augusta II Mocnego, bo Sobieski nie dożył końca wojen.

18.Barok w Rzeczypospolitej

Styl, który rozwijał się od końca XVI do połowy XVIII w., a potem ustąpił klasycyzmowi. Upowszechnił się dzięki zasadom soboru trydenckiego (przyjętym przez polski Kościół w 1577 r.), jezuitom, którzy przybyli w latach 60. XVI w., oraz mecenatowi królewskiemu, kościelnemu i magnackiemu. Według soboru piękno sztuki miało przyciągać wiernych do Kościoła.

19.Polska sztuka sakralna baroku

Propagowała kult Maryi i świętych, bo ich historie były bliższe ludziom niż trudne rozważania teologiczne. Duchowni spolszczali przekaz: niebo, czyściec i piekło opisywali słowami takimi jak sejm, sejmik, pospolite ruszenie czy hetman, a na obrazach biblijnych pojawiały się polskie stroje, broń i fryzury.

20.Mecenat Wazów

Wazowie, zwolennicy kontrreformacji, byli hojnymi mecenasami sztuki: sprowadzali artystów z Niderlandów, Italii i państw niemieckich. Władysław IV, wielbiciel opery, wystawiał przedstawienia operowe na Zamku Królewskim w Warszawie. Za Jana III Sobieskiego zaczęły dominować wpływy francuskie. Magnaci naśladowali władców i fundowali kościoły i klasztory.

21.Barokowe budowle sakralne

M.in. kaplica Wazów na Wawelu, kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie (1597-1635) - jedna z pierwszych budowli barokowych w Rzeczypospolitej - oraz kościół Dominikanów we Lwowie. Ich rozwojowi sprzyjała pobożność wzmacniana przez kontrreformację.

22.Kalwaria

Sanktuarium z kaplicami stacji drogi krzyżowej, wznoszone w związku z kultem pasyjnym, czyli czcią męczeńskiej śmierci Chrystusa. Najsłynniejsza w Rzeczypospolitej to Kalwaria Zebrzydowska pod Krakowem, wzniesiona przez Mikołaja Zebrzydowskiego.

23.Barokowe budowle świeckie

W nowym stylu rozbudowano Zamek Królewski w Warszawie (od 1600 r.), a przed nim ustawiono kolumnę Zygmunta. Wzorem rezydencji w drugiej połowie XVII w. był pałac w Wilanowie (1681-1696), zbudowany dla Jana III Sobieskiego. Magnaci czerpali z wzorów zagranicznych, np. pałac Branickich w Białymstoku.

24.Tylman z Gameren (1632-1706)

Architekt z Niderlandów, jeden z czołowych twórców baroku w Rzeczypospolitej, nagrodzony szlachectwem. Przywrócił świetność Zamkowi Królewskiemu zniszczonemu w czasie potopu. Zaprojektował m.in. pałac Krasińskich w Warszawie, pałac w Nieborowie, kościół Sakramentek w Warszawie i kaplicę Królewską w Gdańsku.

25.Portret trumienny

Typowo polska forma malarstwa barokowego: realistyczny wizerunek zmarłego szlachcica lub szlachcianki na niewielkiej cynowej blasze, mocowany do trumny od strony głowy. Był popularny w XVII i XVIII w.

26.Literatura polskiego baroku

Początkowo wzorowała się na literaturze europejskiej: wyrażała niepokój kruchością życia, powstawały też wiersze miłosne. Poezję cechowała wyszukana, zaskakująca forma pełna ozdobników. Barok dworski reprezentował Jan Andrzej Morsztyn, po łacinie sławę w Europie zdobył Maciej Kazimierz Sarbiewski, tworzyły też poetki Anna Stanisławska i Elżbieta Drużbacka.

27.Nurt szlachecko-ziemiański

Nurt literatury szlacheckiej; po potopie przeważały w literaturze utwory religijne i panegiryczne, czyli wychwalające czyny ludzi lub zasługi rodów, z dużą dozą pesymizmu po klęskach. Należała do niego literatura batalistyczna o przeżyciach wojennych i wodzach. Twórcy: Zbigniew Morsztyn i Wacław Potocki, autor poematu Wojna chocimska.

28.Silva rerum

Z łac. 'las rzeczy' - księga prowadzona w rodzinie szlacheckiej, do której wpisywano wszystko ważne dla przyszłych pokoleń: poezję, dokumenty rodzinne, przywileje i nominacje, wspomnienia, mowy sejmowe, porady medyczne, a nawet przepisy kulinarne. W baroku rozwinęło się też pamiętnikarstwo, np. Jana Chryzostoma Paska.

29.Makaronizmy

Słowa obcego pochodzenia, najczęściej łacińskie, wplatane w polską wypowiedź. Ich stosowanie było charakterystyczne dla twórczości epoki baroku.

30.Polscy uczeni XVII w.

Nauka rozwijała się słabiej niż w renesansie, ale były osiągnięcia w naukach ścisłych. Jan Brożek badał geometrię i teorię liczb, Stanisław Lubieniecki młodszy opisał wszystkie zarejestrowane komety, a Kasper Niesiecki opublikował herbarz liczący ponad 5 tys. stron. Historycy zaczęli zbierać i wydawać źródła historyczne.

31.Jan Heweliusz i Elżbieta Koopman

Małżeństwo gdańskich astronomów. Konstruowali wielkie teleskopy, zbudowali obserwatorium astronomiczne w Gdańsku i dokonali odkryć astronomicznych. Heweliusz nazwał gwiazdozbiór Tarcza Sobieskiego na cześć zwycięstwa pod Wiedniem.

32.Szkolnictwo w XVII w.

Od drugiej połowy XVII w. podupadało: ubyło szkół parafialnych, a wyłączność na nauczanie zdobył Kościół - szkoły prowadzili jezuici i pijarzy. Szkołami średnimi były głównie kolegia zakonne, a w uczelniach w Krakowie, Wilnie i Zamościu dominowała teologia. Innowiercy chodzili do gimnazjów protestanckich (Gdańsk, Toruń), a szlacheckie dziewczęta uczyły się na pensjach.

33.Mit sarmacki

Upowszechnione w XVII w. przekonanie, że polska szlachta pochodzi od Sarmatów - koczowniczych plemion słynących w starożytności z waleczności i umiejętności jeździeckich. Miało to odróżniać szlachtę od innych stanów i uzasadniać jej wysoki status („naród szlachecki”) oraz wyjątkowe prawa.

34.Sarmatyzm

Idea zrodzona z mitu sarmackiego, która jednoczyła szlachtę polską, litewską i ruską. Jej wartości to początkowo patriotyzm, honor, męstwo i pracowitość, później gloryfikacja „złotej wolności” (wolnej elekcji i liberum veto) i wiara w wyższość ustroju Rzeczypospolitej nad absolutyzmem. Rzeczpospolita była dla Sarmaty przedmurzem chrześcijaństwa; z czasem doszła ksenofobia.

35.Orientalizacja

Przejmowanie w kulturze sarmackiej wpływów wschodnich, szczególnie perskich i tureckich. Szlachta chętnie nosiła zdobyte na Turkach i Tatarach stroje, ozdoby i broń, a do wzorów orientalnych nawiązywał narodowy strój szlachecki.

36.Strój szlachecki

Barwny, bogato zdobiony strój z drogich materiałów, który odróżniał szlachtę od mieszczan i chłopów. Męski składał się m.in. z żupana (długiej szaty spodniej), kontusza (wierzchniej szaty z rozciętymi rękawami - wylotami), pasa kontuszowego, karabeli (paradnej szabli), kołpaka i baczmagów (wysokich skórzanych butów).

37.Dworek szlachecki

Siedziba średniej szlachty, której ostateczny wzorzec ukształtował się w baroku: zwykle parterowa budowla z drewna z gankiem, kolumnami i tympanonem. Naśladował magnackie pałace, ale był mniejszy i skromniej zdobiony.

38.Obyczaje sarmackie

Wzorem było harmonijne, pełne umiaru życie szlachcica na własnym gospodarstwie lub folwarku. Ważna była gościnność - wystawne uczty i uroczystości według ustalonych ceremoniałów. Obowiązywał patriarchalny model rodziny: ojciec decydował o majątku i drodze życiowej dzieci, także o wyborze małżonka.

39.Zamek Krzyżtopór w Ujeździe

Barokowa siedziba Ossolińskich koło Sandomierza, ukończona w 1644 r. dla wojewody sandomierskiego Krzysztofa Ossolińskiego, wzorowana na pałacu Caprarola. Nazwa łączy krzyż z herbem Topór. Podczas potopu oddano go Szwedom bez wystrzału, a oni go ograbili; potem podupadał, a w XVIII w. zniszczyło go oblężenie i został ruiną.

40.Atrakcyjność kulturowa Rzeczypospolitej w XVII w.

Język i kultura polska były modne na dworze moskiewskim, a polszczyzna wpływała na języki sąsiadów. W Europie ceniono polskie traktaty polityczne i ideę złotej wolności, gościnność, orientalną modę i kuchnię. Wygnani bracia polscy rozpowszechnili w Europie Zachodniej, głównie w Holandii, idee wolności religijnej.