Wazowie, wojny ze Wschodem i ze Szwecją - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Podwójna elekcja (1575 i 1587)

Wybór dwóch królów naraz. W 1575 r. prymas, opierając się tylko na głosach senatorów, ogłosił królem cesarza Maksymiliana II, a obóz szlachecki, który chciał „Piasta”, czyli rodzimego kandydata, wybrał Annę Jagiellonkę - jej mężem i królem miał zostać Stefan Batory (ślub i koronacja w 1576 r.). W 1587 r. wybrano Maksymiliana III Habsburga i Zygmunta Wazę; Zygmunt został koronowany, a w 1588 r. Jan Zamojski pokonał Maksymiliana pod Byczyną.

2.Stefan Batory (1533-1586)

Książę Siedmiogrodu, król Polski w latach 1576-1586, mąż Anny Jagiellonki. Dążył do wzmocnienia władzy monarszej, dzięki reformie podatków rozbudował armię i fortyfikacje, zwyciężył Moskwę. Za pomoc finansową pozwolił margrabiemu Brandenburgii opiekować się chorym księciem pruskim, co później ułatwiło połączenie Prus z Brandenburgią.

3.Wojna Batorego z Gdańskiem

Gdańsk poparł w 1575 r. Maksymiliana II, licząc na cofnięcie narzuconych mu praw, i nie uznał Batorego. Miasto sprzymierzyło się z Danią. W 1577 r. pod Lubiszewem husaria rozbiła najemne wojska gdańskie, ale miasta nie zdobyto. Zawarto kompromis: Gdańsk uznał Batorego i zapłacił kontrybucję, a sejm później zniósł niekorzystne dla niego prawa.

4.Trybunał Koronny i Trybunał Litewski

Sądy, do których szlachta mogła się odwoływać od wyroków innych sądów; zasiadali w nich przedstawiciele szlachty wybierani na sejmikach. Przejęły część uprawnień sądowniczych króla - Batory zrzekł się ich, by szlachta uchwaliła podatki na wojnę z Moskwą. Trybunał Koronny utworzyła uchwała sejmu z 1578 r.

5.Piechota wybraniecka

Formacja utworzona przez Stefana Batorego z chłopów z dóbr królewskich. Z 20 łanów ziemi zgłaszał się jeden żołnierz, a chłopi z pozostałych 19 łanów składali się na jego wyposażenie i prowadzili jego gospodarstwo. Liczyła zaledwie ok. 2 tys. żołnierzy i miała niewielką skuteczność bojową.

6.Wojna Batorego z Moskwą (1579-1581)

Odpowiedź na wkroczenie armii moskiewskiej do Inflant w 1577 r. Batory zdobył Połock (1579) i Wielkie Łuki (1580), a w 1581 r. oblegał Psków, którego nie zdobył. Gdy do walk włączyli się Szwedzi, car zawarł rozejm w Jamie Zapolskim (1582): zwrócił Inflanty i ziemię połocką, a państwo moskiewskie odsunięto od Bałtyku.

7.Jan Zamojski (1542-1605)

Przywódca szlachty, kanclerz i hetman wielki koronny, najbliższy współpracownik Stefana Batorego. Popierał ruch egzekucyjny, przyczynił się do wyboru Batorego i dwukrotnie zapobiegł objęciu tronu przez Habsburgów. Po śmierci Batorego poparł Zygmunta III Wazę. Założył Zamość i Akademię Zamojską.

8.Banicja

Jedna z najsurowszych kar - wygnanie z kraju. Skazanego, który mimo wyroku wrócił do ojczyzny, mógł zabić każdy. Na banicję za zabójstwo popełnione podczas koronacji Henryka Walezego skazano magnata Samuela Zborowskiego. Gdy w 1584 r. oskarżono go o spisek przeciw królowi, na rozkaz Jana Zamojskiego i za zgodą Batorego ścięto go w Krakowie jako banitę.

9.Zygmunt III Waza (1566-1632)

Pierwszy król Polski z dynastii Wazów (1587-1632), syn króla Szwecji Jana III Wazy i Katarzyny Jagiellonki. W latach 1592-1599 był też królem Szwecji (unia personalna), ale w 1599 r. szwedzki parlament go zdetronizował. Gorliwy katolik, sojusznik Habsburgów (przymierze z 1613 r.), dążył do wzmocnienia władzy. W 1596 r. przeniósł dwór i urzędy z Krakowa do Warszawy.

10.Rokosz Zebrzydowskiego (1606-1608)

Bunt szlachty przeciw planom Zygmunta III wzmocnienia władzy. Prowadził go Mikołaj Zebrzydowski, przywódca popularystów, czyli przeciwników króla (jego zwolenników nazywano regalistami). Rokoszanie krytykowali też związki z Habsburgami i nietolerancję, a część żądała detronizacji. W 1607 r. pod Guzowem wygrało wojsko królewskie; rokoszanie dostali amnestię, ale król porzucił swoje plany.

11.Wielka Smuta (1598-1613)

Okres walk o koronę carską, buntów, głodu i zamętu w państwie moskiewskim. Po śmierci cara Fiodora I wygasła dynastia Rurykowiczów, a krótkie rządy Borysa Godunowa nie przyniosły stabilizacji. Smuta skończyła się w 1613 r., gdy bojarzy wybrali na cara Michała Romanowa.

12.Dymitriady

Prywatne wyprawy zbrojne magnatów i szlachty z Rzeczypospolitej, ingerujące w sprawy państwa moskiewskiego (od 1604 r.). Dymitr Samozwaniec, zbiegły mnich podający się za ocalałego carewicza, z pomocą Wiśniowieckich i Jerzego Mniszcha został carem w 1605 r. i poślubił Marynę Mniszchównę. Zginął w 1606 r. w rzezi cudzoziemców na Kremlu; potem wspierano Dymitra II Samozwańca.

13.Bitwa pod Kłuszynem (1610)

Zwycięstwo hetmana Stanisława Żółkiewskiego nad blisko czterokrotnie liczniejszą armią cara Wasyla Szujskiego (z oddziałami szwedzkimi), odniesione dzięki husarii. Potem Żółkiewski zajął Moskwę, a bojarzy zaoferowali tron królewiczowi Władysławowi pod warunkiem przyjęcia prawosławia - Zygmunt III się nie zgodził. W 1612 r. polska załoga na Kremlu skapitulowała.

14.Rozejm w Dywilinie (1619)

Rozejm z Moskwą na 14 i pół roku, zawarty, gdy oba państwa były wyczerpane wojną. Rzeczpospolita zachowała zdobyte ziemie: smoleńską, siewierską i czernihowską. Jej terytorium wynosiło wtedy prawie 1 mln km² - najwięcej w historii.

15.Pokój w Polanowie (1634)

Pokój kończący wojnę o Smoleńsk. Po śmierci Zygmunta III car Michał Romanow zaatakował i oblegał Smoleńsk, a Władysław IV po reformach wojskowych na wzór zachodnioeuropejski rozbił oblegających. Rzeczpospolita odzyskała prawie całą ziemię smoleńską i siewierską, a Władysław IV zrzekł się pretensji do tronu carskiego i uznał władzę Michała Romanowa.

16.Kozacy i Zaporoże

Kozacy - wspólnota (Kozaczyzna) myśliwych, rybaków, zbiegłych chłopów i awanturników na Dzikich Polach, prawie bezludnej ziemi niczyjej w południowo-wschodniej Ukrainie. Zagrożeni przez Tatarów, byli zorganizowani po wojskowemu. Zaporoże - ich obszar nad dolnym Dnieprem; stolicą był ufortyfikowany obóz - Sicz.

17.Przyczyny buntów kozackich

Nakładanie na Kozaków chłopskich powinności pańszczyźnianych przez magnatów kolonizujących Ukrainę; ograniczanie rejestru kozackiego - imiennego wykazu Kozaków na żołdzie Rzeczypospolitej, zwolnionych z pańszczyzny (początkowo do 3 tys.); odrębność wyznaniowa prawosławnych Kozaków, zaostrzona po unii brzeskiej; w niewielkim stopniu odrębność etniczna.

18.Powstanie Chmielnickiego (1648)

Powstanie Kozaków pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, wspieranych przez jazdę tatarską chana krymskiego. Wybuchło, bo rosły powinności feudalne, a sejm w 1646 r. nie zgodził się na wojnę z Turcją i zwiększenie rejestru. W 1648 r. armia koronna przegrała nad Żółtymi Wodami, pod Korsuniem i pod Piławcami, a Kozacy doszli aż pod Zamość.

19.Ugoda zborowska (1649)

Porozumienie Jana Kazimierza z Kozakami po obronie Zbaraża (dowodził nią Jeremi Wiśniowiecki) i nierozstrzygniętej bitwie pod Zborowem. Król obiecał m.in. rejestr 40 tys., urzędy w województwach ukrainnych tylko dla prawosławnej szlachty ruskiej, miejsca w senacie dla biskupów prawosławnych i buławę hetmana dla Chmielnickiego. Ugoda nie weszła w życie.

20.Beresteczko, Batoh i Żwaniec (1651-1653)

Zmienne losy wojny z Kozakami. W 1651 r. wojska Rzeczypospolitej wygrały pod Beresteczkiem, a ugoda w Białej Cerkwi ograniczyła postanowienia zborowskie. W 1652 r. pod Batohem Kozacy i Tatarzy rozbili armię koronną i wymordowali jeńców. Ugoda w Żwańcu (1653) przywróciła korzystne dla Kozaków warunki ze Zborowa - pokazała niemoc Rzeczypospolitej.

21.Ugoda w Perejasławiu (1654)

Ugoda, w której Chmielnicki zerwał z Rzecząpospolitą i oddał Moskwie pod kontrolę Ukrainę nad Dnieprem; Kozacy mieli zachować własne prawa. Oznaczała wojnę Moskwy z Rzecząpospolitą - w 1654 r. Moskwa zdobyła m.in. Smoleńsk. Walki przerwał najazd Szwecji, bo car obawiał się jej potęgi i zawarł rozejm z Janem Kazimierzem.

22.Unia w Hadziaczu (1658)

Porozumienie hetmana kozackiego Iwana Wyhowskiego z Rzecząpospolitą. Miała powstać Rzeczpospolita Trojga Narodów: Korona, Litwa i autonomiczna Ukraina z hetmanem, własnymi sądami, urzędami, armią i skarbem. Sprzeciwiła się temu Moskwa i wznowiła wojnę; w 1660 r. wojska Rzeczypospolitej wygrały pod Połonką i Cudnowem.

23.Rozejm w Andruszowie (1667) i pokój Grzymułtowskiego (1686)

W Andruszowie Rzeczpospolita straciła na rzecz Moskwy Ukrainę na wschód od Dniepru z Kijowem oraz ziemie smoleńską, siewierską i czernihowską. Pokój Grzymułtowskiego utrwalił utratę lewobrzeżnej Ukrainy z Kijowem oraz ziem smoleńskiej i czernihowskiej. Rosja zapłaciła odszkodowanie, miała zerwać sojusz z Turcją i rozpocząć z nią wojnę, a obie strony zagwarantowały wolność religijną innowiercom.

24.Bitwa pod Kircholmem (1605)

Zwycięstwo hetmana Jana Karola Chodkiewicza nad przeważającymi siłami szwedzkimi, rozstrzygnięte szarżą husarii, w wojnie o Inflanty (1600-1611). Wojna wybuchła z powodu starań Zygmunta III o tron Szwecji i rywalizacji o Inflanty; po detronizacji króla sejm inkorporował Estonię, a Szwedzi wkroczyli do Inflant.

25.Bitwa pod Oliwą (1627)

Bitwa morska z 28 listopada 1627 r. na Zatoce Gdańskiej - największe zwycięstwo polskiej floty w historii. Eskadra admirała Arenda Dickmanna, który zginął w walce, uderzyła na szwedzką flotę blokującą Gdańsk. Polacy zdobyli abordażem okręt admiralski Tigern, a Szwedzi wysadzili w powietrze okręt Solen, by nie wpadł w ręce wroga.

26.Rozejm w Altmarku (Starym Targu) 1629

Niekorzystny rozejm kończący wojnę o ujście Wisły. Gustaw II Adolf wkroczył w 1626 r. do Prus, wygrał pod Gniewem i zablokował Gdańsk; Polacy zwyciężyli pod Oliwą i pod Trzcianą (hetman Stanisław Koniecpolski). Mimo to Szwedzi zatrzymali Inflanty na północ od Dźwiny, zdobyte porty (bez Gdańska, Pucka i Królewca) i część cła z eksportu gdańskiego.

27.Rozejm w Sztumskiej Wsi (1635)

Rozejm ze Szwecją zawarty za Władysława IV na 26 i pół roku, gdy Szwecja była wyczerpana wojną trzydziestoletnią. Rzeczpospolita zaakceptowała utratę Inflant, ale odzyskała porty pruskie, a Szwedzi nie mogli już pobierać ceł gdańskich. Sprawa pretensji Wazów do korony szwedzkiej pozostała otwarta.

28.Przyczyny potopu szwedzkiego

Karol X Gustaw zaatakował, bo Rzeczpospolita była osłabiona powstaniem Chmielnickiego i wojną z Moskwą, miała silną opozycję wobec Jana Kazimierza, Wazowie nadal rościli sobie prawa do tronu Szwecji, a rozmowy o przedłużeniu rozejmu utknęły. Wiadomości o sytuacji w kraju dostarczył mu magnat Hieronim Radziejowski.

29.Potop szwedzki (1655-1660)

Najazd Szwecji na Rzeczpospolitą. W lipcu 1655 r. Szwedzi uderzyli z Pomorza i z Inflant; pospolite ruszenie Wielkopolski skapitulowało pod Ujściem, a hetman Janusz Radziwiłł oddał Litwę pod protektorat Karola X Gustawa. Jan Kazimierz schronił się na Śląsku. Nazwa wzięła się stąd, że wróg zalewał kraj jak biblijny potop.

30.Obrona Jasnej Góry (1655)

Nieudane oblężenie klasztoru paulinów w Częstochowie przez Szwedów w listopadzie i grudniu 1655 r.; obrońcami dowodził przeor Augustyn Kordecki. Twierdza nie miała znaczenia strategicznego, ale obrona miała znaczenie symboliczne: uznano ją za cud, zjednoczyła przeciwników Karola X Gustawa i położyła kres łatwemu podbojowi kraju.

31.Wojna podjazdowa

Nękanie wroga niespodziewanymi atakami niewielkich, ruchliwych oddziałów. Podczas potopu prowadził ją Stefan Czarniecki, od 1656 r. dowódca wojsk królewskich, bo armia szwedzka miała przewagę. W 1656 r. Polacy wygrali pod Warką, ale po porażce pod Warszawą stracili wyzwoloną wcześniej stolicę.

32.Traktat w Radnot (1656)

Traktat rozbiorowy koalicji Szwecji, Brandenburgii, Kozaków i Siedmiogrodu, który dzielił Rzeczpospolitą między koalicjantów. Królem Polski miał zostać władca Siedmiogrodu Jerzy II Rakoczy, a Bogusław Radziwiłł - dostać dziedziczne państewko na Litwie. Plan upadł, bo Rzeczpospolita dostała pomoc od Habsburgów i Danii.

33.Traktaty welawsko-bydgoskie (1657)

Układy Jana Kazimierza z elektorem brandenburskim i księciem pruskim Fryderykiem Wilhelmem, który porzucił Szwecję. Brandenburgia przystąpiła do koalicji antyszwedzkiej, zniesiono zależność lenną Prus Książęcych od Rzeczypospolitej, a Hohenzollernowie dostali w lenno ziemię bytowsko-lęborską.

34.Pokój w Oliwie (1660)

Pokój kończący potop. Szwedzi zobowiązali się przestrzegać wolności handlu bałtyckiego i zwrócić zrabowane dzieła sztuki (tego nie dotrzymali), Rzeczpospolita potwierdziła szwedzkie prawa do Inflant, a Jan Kazimierz ostatecznie zrzekł się pretensji do korony Szwecji.

35.Kryzys gospodarczy po wojnach XVII w.

Wojny zniszczyły miasta, wsie i pola; głód, epidemie i wyludnienie dały brak rąk do pracy i odłogi. Spadły plony, pogłowie bydła i ceny zboża, a więc dochody folwarków. Szlachta podnosiła pańszczyznę, co rujnowało chłopów, i mniej kupowała, co pogorszyło sytuację miast, rzemiosła i handlu. Spadły też dochody skarbu państwa.

36.Oligarchia magnacka

System rządów, w którym decydujący wpływ na sejmy i sejmiki zdobyła magnateria (od drugiej połowy XVII w.). Zubożała w wojnach szlachta średnia i zagrodowa stawała się klientami szlacheckimi magnatów: głosowała zgodnie z ich wolą w zamian za pensję lub inne korzyści.

37.Liberum veto

Zasada (łac. 'wolne nie pozwalam'), która pozwalała jednemu posłowi zerwać sejm; po raz pierwszy zastosowana w 1652 r. Wcześniej przeciwnicy ustawy zwykle ustępowali większości, wstrzymując się od głosu. Zrywanie sejmów paraliżowało państwo i osłabiało autorytet króla i sejmu, więc część kompetencji sejmu, np. nakładanie podatków, przeniesiono na sejmiki.

38.Nietolerancja religijna w drugiej połowie XVII w.

Wojny z prawosławnymi Kozakami i Moskwą, muzułmańskimi Turkami i Tatarami oraz luterańską Szwecją wzmogły nietolerancję i ksenofobię (niechęć do obcych), także wrogość wobec rodzimych innowierców. W ślubach lwowskich (1656) Jan Kazimierz podkreślił przywiązanie do katolicyzmu i obiecał poprawę losu mieszczan i chłopów, a w 1658 r. sejm wypędził z kraju arian.

39.Plany reform Jana Kazimierza

Program po potopie: elekcja vivente rege (wybór następcy za życia króla), coroczne sejmy, uchwały większością 2/3 głosów zamiast jednomyślności, stała rada z posłów i senatorów, stałe podatki dla szlachty i cło generalne, z którego szlachta nie byłaby już zwolniona. Pod wpływem królowej Ludwiki Marii Gonzagi król porzucił sojusz z Habsburgami na rzecz polityki profrancuskiej - następcą miał zostać kandydat z francuskiego rodu Kondeuszów. Króla oskarżano o dążenie do absolutyzmu, a sejm odrzucił reformy.

40.Rokosz Lubomirskiego (1665-1666)

Wojna domowa przeciw Janowi Kazimierzowi. Na czele opozycji stanął Jerzy Sebastian Lubomirski; sejm skazał go na infamię (pozbawienie praw publicznych) i konfiskatę dóbr, ale wrócił do kraju z pomocą Habsburgów. W 1666 r. pod Mątwami wojska królewskie przegrały. Król dał rokoszanom amnestię, a w 1668 r. abdykował i wyjechał do Francji.