Wojna trzydziestoletnia, Anglia i barok - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Rzesza Niemiecka przed wojną trzydziestoletnią

Na początku XVII w. Rzesza składała się z ok. 300 państewek. Na mocy pokoju augsburskiego z 1555 r. w każdym obowiązywało jedno wyznanie dominujące: katolicyzm albo luteranizm. Protestanci mieszkali głównie na północy i wschodzie, katolicy na południu i zachodzie.

2.Unia Protestancka i Liga Katolicka

Dwa przeciwstawne sojusze w Rzeszy: Unię Protestancką (1608 r.) zawarły kraje protestanckie w obronie swoich interesów religijnych, a Ligę Katolicką (1609 r.) powołali władcy katoliccy. Protestantów wspierały Anglia, Holandia, Szwecja i katolicka Francja, która chciała osłabić Habsburgów.

3.Wojna trzydziestoletnia (1618-1648)

Konflikt, który zaczął się w 1618 r. od defenestracji praskiej i powstania w Czechach, a zakończył w 1648 r. pokojem westfalskim. Pierwszą fazę, okres czeski (1618-1624), wygrali cesarz i obóz katolicki.

4.Defenestracja praska (1618 r.)

Wyrzucenie przez okno namiestników cesarza przez czeskich protestantów na Hradczanach w Pradze, gdy następcy Rudolfa II łamali obiecaną swobodę wyznania. Rozpoczęła powstanie: Czesi zdetronizowali Ferdynanda II Habsburga i obrali królem kalwinistę Fryderyka V Wittelsbacha.

5.Bitwa pod Białą Górą (1620 r.)

Decydująca bitwa okresu czeskiego pod Pragą, w której wojska cesarza Ferdynanda II pokonały protestantów. Ich przywódca, król Fryderyk V, zwany „zimowym" z powodu krótkiego panowania, uciekł.

6.Skutki klęski Czechów

Przywódców powstania stracono, majątki części szlachty oddano lojalnym wobec Habsburgów Niemcom, a protestantów pozbawiono większości praw, często każąc im wybrać między katolicyzmem a wyjazdem. Czechy utraciły autonomię i na 300 lat stały się prowincją Habsburgów.

7.Pokój westfalski (1648 r.)

Pokój kończący wojnę trzydziestoletnią. Francja zyskała Alzację, Szwecja Pomorze Przednie, a Saksonia i Brandenburgia niewielkie ziemie. Księstwa niemieckie mogły prowadzić własną politykę zagraniczną, uznano niepodległość Holandii i Szwajcarii, a zasady pokoju augsburskiego objęły kalwinistów.

8.Skutki wojny trzydziestoletniej

Pozycja cesarza osłabła, a Francja stała się mocarstwem decydującym o sytuacji w Europie. Wojska najemne utrzymujące się z łupów, a także głód i epidemie spowodowały ogromne straty ludności i zniszczenia. Długo grasowali maruderzy. Wojna zakończyła wojny religijne w Niemczech.

9.Ogradzanie

Łączenie gruntów gminnych i chłopskich w Anglii w wielkie gospodarstwa nastawione na wypas owiec, bo wełna dawała większe zyski niż dzierżawa pól. Wielu chłopów straciło gospodarstwa i przeniosło się do miast.

10.Gentry

Nowa szlachta w Anglii - zamożni posiadacze ziemscy, którzy wzbogacili się dzięki przemianom gospodarczym. Razem z bogatym mieszczaństwem dążyła do większego wpływu na sprawy państwa.

11.Purytanie

Radykalni protestanci, którzy chcieli oczyścić anglikanizm z elementów katolickich w duchu kalwinizmu, m.in. usunąć z kościołów obrazy i ozdoby. Cenili pracowitość i oszczędność, potępiali rozrywki. Mieli wielu zwolenników wśród gentry i mieszczaństwa, z których wywodziła się Izba Gmin.

12.Rządy Stuartów przed rewolucją

W 1603 r. Jakub I Stuart, król Szkocji, objął tron Anglii, tworząc unię personalną. Nie uznawał ograniczeń władzy na rzecz parlamentu i rzadko go zwoływał. Jego syn Karol I (od 1625 r.) kontynuował tę politykę - przez 11 lat nie zwołał parlamentu.

13.Długi Parlament

Parlament zwołany przez Karola I po Krótkim Parlamencie z 1640 r. Posłowie uchwalili, że obrady można rozwiązać tylko za ich zgodą, więc formalnie trwały 13 lat. Rosły w nim wpływy purytanów, którzy żądali reform i kontroli nad ministrami.

14.Wybuch rewolucji angielskiej (1642 r.)

Karol I rozkazał uwięzić purytańskich posłów, ale nie dopuściło do tego mieszczaństwo Londynu, a król musiał opuścić miasto. Konflikt króla z parlamentem przerodził się w wojnę domową (1642-1648).

15.Rojaliści i zwolennicy parlamentu

Za królem stanęli rojaliści: arystokraci i wielcy właściciele ziemscy z poddanymi, duchowni anglikańscy i katolicy. Parlament poparli gentry, mieszczanie i chłopi.

16.Armia Nowego Wzoru

Wojsko parlamentu zreformowane przez Olivera Cromwella: surowa dyscyplina, stopnie oficerskie za zasługi, a nie za pochodzenie. W 1645 r. pokonała armię królewską pod Naseby. Oddziały jazdy stworzonej przez Cromwella nazywano żelaznobokimi.

17.Parlament Kadłubowy

Parlament okrojony przez Cromwella, którego wojsko aresztowało prawie połowę posłów chcących ugody z królem. Oskarżył Karola I o zdradę stanu i oddał go pod sąd, a specjalny trybunał skazał króla na śmierć. Karola I ścięto 30 stycznia 1649 r.

18.Lord protektor

Tytuł, który przyznał sobie Oliver Cromwell w 1653 r., gdy rozwiązał Parlament Kadłubowy i zastąpił republikę dyktaturą wojskową (1653-1658). Wcześniej Anglia była republiką z jednoizbowym parlamentem, a Cromwell uderzył na Irlandię i Szkocję, umacniając tam wpływy angielskie.

19.Akt nawigacyjny (1651 r.)

Prawo, według którego towary można było przywozić do Anglii tylko statkami angielskimi albo kraju, z którego pochodziły. Uderzył w kupców holenderskich i wywołał wojny z Holandią, ale przyczynił się do rozbudowy angielskiej floty handlowej.

20.Restauracja Stuartów (1660 r.)

Powrót monarchii po śmierci Cromwella i ustąpieniu jego syna Ryszarda. Parlament oddał koronę Karolowi II Stuartowi, synowi ściętego króla, który obiecał nie mścić się na przeciwnikach ojca i zachować pokój religijny.

21.Torysi i wigowie

Dwa stronnictwa w angielskim parlamencie za Karola II. Torysi popierali władcę i jego nienaruszalne prawa do tronu. Wigowie głosili, że władza zwierzchnia należy do parlamentu, który może odebrać królowi koronę, i opowiadali się za tolerancją religijną.

22.Chwalebna rewolucja (1688 r.)

Bezkrwawe obalenie Jakuba II Stuarta, katolika, który chciał wprowadzić absolutyzm i przywrócić katolicyzm jako religię państwową. Torysi i wigowie oddali koronę namiestnikowi Holandii Wilhelmowi III Orańskiemu.

23.Deklaracja praw (1689 r.)

Dokument przyjęty przez Wilhelma III Orańskiego: nowe podatki wymagały zgody parlamentu, król nie mógł zawieszać ustaw ani utrzymywać stałej armii w czasie pokoju, a parlament miał być wybierany w wolnych wyborach i obradować regularnie. Dał początek monarchii parlamentarnej, opartej na współpracy króla z parlamentem.

24.Wielka Brytania (1707 r.)

Królestwo powstałe w 1707 r. z zawarcia unii realnej Anglii i Szkocji. W 1714 r. tron objęła dynastia hanowerska, która rządzi do dziś.

25.Barok

Styl w sztuce i architekturze od końca XVI do początku XVIII w., pełen niepokoju i kontrastów. Najpełniej rozwinął się w krajach katolickich: Hiszpanii, Francji i Włoszech. Służył Kościołowi w dobie kontrreformacji do umacniania wiary, a monarchom do propagandy.

26.Cechy sztuki barokowej

Przepych, wyszukane zdobienia, zaskakujące rozwiązania kompozycyjne, bogata symbolika i silna ekspresja, realizm i dramatyzm przedstawień oraz dynamizm. Sztuka ta miała oddziaływać na zmysły odbiorców.

27.Barokowy kościół

Świątynia przeciwstawiona skromnym zborom protestanckim: falista fasada z kolumnami, pilastrami i gzymsami, olśniewające wnętrze z ołtarzem widocznym od wejścia, złoceniami i marmurami, a na sklepieniu malarstwo iluzjonistyczne, dające złudzenie nieba nad wiernymi.

28.Gian Lorenzo Bernini

Najznakomitszy rzeźbiarz baroku, autor rzeźb Ekstaza św. Teresy oraz Apollo i Dafne, cenionych za dynamizm i ekspresję.

29.Caravaggio

Malarz żyjący we Włoszech, mistrz światłocienia, czyli kontrastu światła i ciemności uwypuklającego najważniejsze części obrazu. Namalował m.in. Nawrócenie św. Pawła (1600-1601). W tym nurcie tworzyła też Artemisia Gentileschi.

30.Obraz batalistyczny

Obraz przedstawiający bitwę lub kapitulację, malowany na zamówienie władców na chwałę oręża i wodzów. Przykładem jest Poddanie Bredy Diega Velázqueza, nadwornego malarza króla Hiszpanii.

31.Sztuka w krajach protestanckich

W Niderlandach, Anglii czy Danii artyści nie mieli mecenatu Kościoła i dworów. Dzieła zamawiali bogaci mieszczanie do dekoracji domów, więc tematyka była zwykle świecka: pejzaże, portrety, martwe natury, sceny batalistyczne i rodzajowe.

32.Martwa natura

Obraz przedstawiający grupę przedmiotów, zwykle kwiatów, owoców i naczyń, których zestawienie bywa symboliczne. Częsty motyw to vanitas, czyli przemijanie, przedstawiane m.in. jako czaszka i klepsydra.

33.Złoty wiek malarstwa niderlandzkiego

XVII w. w Niderlandach. Tworzyli wtedy Rembrandt van Rijn, mistrz światłocienia i autor Wymarszu strzelców, portrecista Frans Hals, Jan Vermeer van Delft, mistrz scen rodzajowych (Mleczarka), i malarka Judith Leyster.

34.Akademia Francuska

Instytucja założona w 1635 r. z inicjatywy kardynała Richelieu, która dbała o poziom literatury i reguły francuskiego języka literackiego. We Francji tworzyli wtedy Molier, autor komedii o wadach ludzi (Skąpiec, Świętoszek), i Jean de la Fontaine, twórca bajek z morałem.

35.Opera

Połączenie muzyki i teatru, które narodziło się u schyłku XVI w. Za jej twórcę uważa się Claudia Monteverdiego (Orfeusz, 1607 r.). Wybitnymi kompozytorami epoki byli też Jan Sebastian Bach, Jerzy Fryderyk Haendel i Antonio Vivaldi.

36.Towarzystwo Królewskie (1660 r.)

Jedno z pierwszych stowarzyszeń naukowych, założone w Londynie, którego członkowie badali przyrodę i wymieniali się wynikami. Kilka lat później w Paryżu powstała Akademia Nauk.

37.Galileusz

Włoski astronom, fizyk i matematyk (1564-1642). Odkrył prawo swobodnego spadania ciał i zbudował teleskop. Obserwacje nieba przekonały go do teorii Kopernika. Dwa razy stanął przed inkwizycją i został skazany na areszt domowy.

38.Izaak Newton

Angielski fizyk, astronom i matematyk (1643-1727). W 1687 r. ogłosił prawo powszechnego ciążenia, sformułował trzy zasady dynamiki, uściślił prawa ruchu planet Keplera i opisał rozszczepienie światła białego w pryzmacie.

39.Empiryzm

Pogląd, że wiedzę zdobywa się przez doświadczenie zmysłowe, np. obserwację i eksperyment, a umysł przypomina niezapisaną tablicę. Rozwijał go m.in. Anglik Francis Bacon.

40.Racjonalizm

Pogląd Kartezjusza, że zmysły bywają zawodne i tylko za pomocą rozumu można poznać i zrozumieć rzeczywistość. Kartezjusz wydał w 1637 r. Rozprawę o metodzie.