Nowe potęgi i absolutyzm we Francji - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Szwecja nad Bałtykiem w XVII w.

Nowa potęga, której władcy walczyli o panowanie w basenie Morza Bałtyckiego. Szwedzi toczyli wojny przede wszystkim w należących do Rzeczypospolitej Inflantach i Kurlandii, a także z Danią i Moskwą, którą w 1617 r. odcięli od Bałtyku aż do końca stulecia.

2.Gustaw II Adolf

Król, który wprowadził Szwecję na drogę ku potędze. Przeprowadził reformy wewnętrzne, zbudował potężną armię lądową i silną flotę oraz z powodzeniem wziął udział w wojnie trzydziestoletniej, w której poległ.

3.Karol X Gustaw

Król Szwecji, za którego rządów państwo osiągnęło największy obszar - w czasie II wojny północnej (1655-1660), czyli potopu szwedzkiego. Szwecja zwróciła potem większość zajętych ziem Rzeczypospolitej, ale zdobyła ogromne łupy i pozostała jedną z potęg Europy.

4.Brandenburgia Hohenzollernów

Na początku XVII w. Hohenzollernowie z Brandenburgii objęli Prusy Książęce, lenno polskie. Fryderyk Wilhelm, Wielki Elektor, przyłączył Pomorze Zachodnie, w 1657 r. uzyskał zniesienie zależności lennej Prus od Rzeczypospolitej, przeprowadził reformy i zaczął budować potężną armię.

5.Samodzierżawie

Absolutna władza cara w państwie moskiewskim. W XVI w. sprawował ją Iwan IV Groźny, który wzmocnił swoje rządy i armię, rozszerzył granice do Morza Kaspijskiego i rozpoczął zajmowanie Syberii.

6.Wielka Smuta

Czasy zamętu w państwie moskiewskim na przełomie XVI i XVII w. - walki o koronę carską i interwencje obcych wojsk. Skończyły się w 1613 r., gdy bojarzy wybrali carem Michała Romanowa. Jego dynastia rządziła Rosją przez trzysta lat, a w XVII w. zajęła kosztem Rzeczypospolitej Smoleńsk i lewobrzeżną Ukrainę z Kijowem oraz Syberię.

7.Ludwik XIV a papiestwo

Aby ujednolicić państwo i uniezależnić je od obcych wpływów, Ludwik XIV ograniczał władzę i znaczenie papieża we francuskim Kościele katolickim.

8.Bitwa pod Mohaczem (1526 r.)

Zwycięstwo armii sułtana Sulejmana Wspaniałego nad siłami węgierskimi, w którym zginął król Węgier Ludwik II Jagiellończyk. Po bitwie Turcy zajęli środkową część Węgier i ich stolicę Budę.

9.Bitwa pod Lepanto (1571 r.)

Bitwa morska, w której flota chrześcijańska rozgromiła siły tureckie. Walczyła w niej Liga Święta - koalicja Hiszpanii, Wenecji, papiestwa i zakonu joannitów, zawarta po zajęciu Cypru przez Turków w 1570 r. Po klęsce osłabła władza sułtanów i wzrosło znaczenie wielkich wezyrów - pierwszych ministrów i naczelnych wodzów.

10.Ludwik XIII

Syn Henryka IV, koronowany w 1610 r. jako dziewięciolatek. Początkowo rządziła jego matka, co osłabiło władzę królewską. Rozkład państwa zahamował dopiero kardynał Richelieu, od 1624 r. jego pierwszy minister.

11.Bitwa pod Wiedniem (1683 r.)

Klęska wojsk wielkiego wezyra Kara Mustafy, które chciały ostatecznie pokonać Habsburgów. Turków odparły spod Wiednia wojska polsko-niemieckie pod wodzą króla Jana III Sobieskiego.

12.Liga Święta (1684 r.)

Koalicja antyturecka zawarta rok po bitwie pod Wiedniem przez cesarstwo, Rzeczpospolitą, papiestwo i Wenecję, do której z czasem przyłączyła się Rosja. Jej cel stanowiła wyłącznie wojna z Turcją.

13.Pokój w Karłowicach (1699 r.)

Pokój kończący wojnę Turcji z Ligą Świętą i turecką ekspansję w Europie. Habsburgowie zajęli prawie całe Węgry i Siedmiogród, Wenecja część Dalmacji i ziem w Grecji, Rzeczpospolita odzyskała ziemie Ukrainy, a Rosja zdobyła dostęp do Morza Azowskiego.

14.Henryk IV Burbon

Pierwszy król Francji z dynastii Burbonów, panował w latach 1594-1610. Wygasił konflikt religijny i wzmocnił władzę królewską: powołał intendentów, usprawnił pobór podatków, co pozwoliło unowocześnić armię, i dbał o gospodarkę.

15.Intendenci

Urzędnicy mianowani przez króla, którzy zarządzali prowincjami Francji w jego imieniu. Mieli szerokie uprawnienia, ale ściśle zależeli od monarchy.

16.Kardynał Armand de Richelieu

Pierwszy minister Ludwika XIII w latach 1624-1642, który w praktyce rządził Francją. Zastąpił arystokratyczną radę królewską rządem fachowych ministrów, ograniczył samorządy miast i parlamenty prowincjonalne, wzmocnił intendentów, uszczuplił przywileje szlachty i walczył z hugenotami.

17.Racja stanu

Przekonanie, że interesy państwa i króla są ważniejsze od praw i korzyści jednostek oraz stanów społecznych. Kierował się nią kardynał Richelieu.

18.Stany Generalne

Francuski parlament. Od 1614 r. król przestał go zwoływać, a za panowania Ludwika XIV nie zebrał się ani razu.

19.Zdobycie La Rochelle (1628 r.)

Upadek ostatniej twierdzy hugenotów we Francji po czternastomiesięcznym oblężeniu przez wojska królewskie, kierowane przez Richelieu. Protestanci stracili prawa polityczne, ale tymczasowo zachowali swobodę kultu.

20.Absolutyzm

Ustrój, w którym król sprawuje całkowicie suwerenną władzę i nie zależy od nikogo. Musi jednak uwzględniać zasady religijne i zwyczaje dynastyczne, np. porządek dziedziczenia tronu.

21.Kardynał Jules Mazarin

Pierwszy minister Francji w latach 1642-1661, następca Richelieu. W czasie małoletniości Ludwika XIV rządził razem z jego matką, królową Anną Austriaczką, i stłumił frondę.

22.Fronda (1648-1653)

Wystąpienia przeciw królewskiemu absolutyzmowi w czasie rządów Mazarina: od rebelii w Paryżu po wojnę domową z udziałem arystokracji. Po jej stłumieniu zmęczone walkami elity pogodziły się z absolutyzmem jako gwarancją spokoju.

23.Władcy i pierwsi ministrowie Francji w XVII w.

Henryk IV (1594-1610), Ludwik XIII (od 1610 r.) i jego pierwszy minister Richelieu (1624-1642), Ludwik XIV (koronowany w 1643 r.) i pierwszy minister Mazarin (1642-1661), a od 1661 do 1715 r. samodzielne rządy Ludwika XIV.

24.Ludwik XIV Burbon

Król Francji, żył w latach 1638-1715, uznawany za wzór monarchy absolutnego. Koronowany jako pięciolatek w 1643 r., w 1661 r. zlikwidował urząd pierwszego ministra i rządził samodzielnie przez ponad pół wieku. Prowadził liczne wojny, których koszty zaszkodziły Francji.

25.„Państwo to ja"

Słowa przypisywane Ludwikowi XIV, które wyrażają pełne utożsamienie władcy z państwem w monarchii absolutnej.

26.Szlachta urzędnicza

Urzędnicy średniego i niższego szczebla za Ludwika XIV, w większości pochodzący z mieszczaństwa, którzy dzięki swojej pracy zdobywali tytuły szlacheckie.

27.Jak Ludwik XIV kontrolował poddanych?

Rozbudował policję i cenzurę oraz zwiększył nadzór nad obywatelami, z których każdy mógł zostać aresztowany bez wyroku sądu. Elity skupił w Wersalu, nazywanym „złotą klatką": arystokraci i urzędnicy mieszkali tam w przepychu, ale pod ścisłą kontrolą króla.

28.Zniesienie Edyktu nantejskiego (1685 r.)

Decyzja Ludwika XIV o odwołaniu edyktu, który gwarantował we Francji tolerancję religijną. Zmusiła znaczną część protestantów do opuszczenia kraju.

29.Rady za Ludwika XIV

Rada Prywatna kontrolowała sądy i policję, Rada Depesz - administrację wewnętrzną, Rada Finansów - pobór podatków, a Wysoka Rada prowadziła politykę zagraniczną, decydowała o wojnie i pokoju oraz zarządzała armią i flotą.

30.Jacques Bossuet

Duchowny na dworze Ludwika XIV, który uważał monarchię absolutną za najdoskonalszą formę władzy. Pisał, że władza królewska pochodzi od Boga i jest święta, ojcowska, absolutna i zgodna z rozumem.

31.Jean-Baptiste Colbert

Generalny kontroler finansów Ludwika XIV w latach 1665-1683. Prowadził politykę merkantylizmu: uporządkował podatki, wprowadził wysokie cła na sprowadzane towary, zniósł cła wewnętrzne i rozbudował flotę handlową.

32.Merkantylizm

Teoria ekonomiczna, według której podstawą rozwoju gospodarczego jest dodatni bilans handlowy z zagranicą: dochody z eksportu przeważają nad wydatkami na import, a w kraju przybywa pieniędzy i metali szlachetnych.

33.Protekcjonizm celny

Ochrona własnego rynku przed obcymi towarami. Za Colberta nakładano wysokie cła na wwóz gotowych produktów i wywóz surowców, a niskie na wwóz surowców dla rzemiosła i wywóz francuskich towarów.

34.Skutki merkantylizmu we Francji

Polityka Colberta przyniosła pewne efekty, ale nie wszystkie cele osiągnięto. Sąsiedzi przestawali kupować francuskie towary albo prowadzili z Francją wojny celne, a flota angielska próbowała blokować francuskie porty.

35.Reuniony

Polityka Ludwika XIV polegająca na zajmowaniu pojedynczych miast i niewielkich terenów przygranicznych na podstawie wyroków francuskich sądów. Doprowadziła do wojny z koalicją sąsiadów (1689-1697), po której Francja utraciła wiele nabytków.

36.Wojna o sukcesję hiszpańską (1701-1714)

Wojna po śmierci ostatniego władcy z hiszpańskiej gałęzi Habsburgów. Ludwik XIV osadził na tronie w Madrycie swojego wnuka, ale koszty wojny wywołały kryzys gospodarczy Francji.

37.Królewskie Akademie

Akademie Malarstwa i Rzeźby, Muzyki oraz Architektury, ustanowione za Ludwika XIV, by zapewnić artystom warunki pracy i kontrolować ich twórczość. Król opiekował się też Akademią Francuską, dbającą o język i literaturę.

38.Wersal

Pałac królów Francji pod Paryżem, uważany za najwybitniejszą barokową budowlę świecką, wzniesiony w stylu baroku klasycznego, czerpiącego z antyku. W 1682 r. Ludwik XIV przeniósł do niego dwór, a inni władcy wzorowali na nim swoje rezydencje.

39.Król Słońce

Przydomek Ludwika XIV, który utożsamiał się z Apollem, greckim bogiem słońca. Wokół niego toczyło się całe życie dworu i państwa, a jego sypialnia znajdowała się w samym centrum pałacu wersalskiego.

40.Ogród w stylu francuskim

Ogród na wzór wersalskiego: regularny, symetryczny i starannie utrzymany, przecięty siecią alei, ozdobiony pawilonami i rzeźbami.