Reformacja i reforma katolicka - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Przyczyny reformacji

Kryzys Kościoła: symonia, nepotyzm, łamanie celibatu, porzucenie przez duchownych pokory i ubóstwa, nieobecność księży w parafiach (zastępowali ich słabo wykształceni wikariusze) oraz handel odpustami. Dzięki drukowi więcej wiernych czytało Biblię i pragnęło powrotu do prostoty pierwotnego chrześcijaństwa.

2.Symonia

Sprzedawanie stanowisk kościelnych - jedno z nadużyć w Kościele krytykowanych pod koniec średniowiecza, które stały się przyczyną reformacji.

3.Nepotyzm

Obsadzanie kościelnych urzędów krewnymi hierarchów - jedno z nadużyć krytykowanych przed reformacją.

4.Celibat

Wprowadzona w średniowieczu zasada bezżeństwa duchownych. Jej częste łamanie gorszyło wiernych; luteranie i kalwiniści znieśli celibat.

5.Jan Wiklef i Jan Hus

Poprzednicy reformacji, którzy żądali reform w Kościele: Anglik Jan Wiklef w XIV w. i Czech Jan Hus w XV w. Papiestwo uznało ich za heretyków.

6.Odpust

Darowanie kar za grzechy, które według papiestwa można było uzyskać za ofiarę na rzecz Kościoła, po pokucie i komunii, także dla zmarłych (skrócenie męki w czyśćcu). Na początku XVI w. prowadzono masowy handel odpustami, a zysk przeznaczano na budowę bazyliki św. Piotra w Rzymie.

7.Reformacja

Ruch religijny XVI w. sprzeciwiający się sprzedaży odpustów i innym nadużyciom w Kościele, działający na rzecz odnowy chrześcijaństwa. Zapoczątkował go Marcin Luter, ogłaszając 31 października 1517 r. w Wittenberdze 95 tez.

8.95 tez Lutra (1517 r.)

Postulaty, w których Luter domagał się reform w Kościele i sprzeciwił się niektórym uprawnieniom papieża, zwłaszcza prawu do udzielania odpustów. Twierdził, że szczerze żałujący chrześcijanin otrzymuje odpuszczenie bez listu odpustowego, i zalecał wspieranie ubogich zamiast kupowania odpustów.

9.Marcin Luter

Niemiecki teolog (1483-1546), zakonnik augustianin i wykładowca w Wittenberdze, inicjator reformacji i twórca Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Spalił bullę papieską i został obłożony klątwą. Poparli go humaniści i część niemieckich możnych; elektor saski Fryderyk Mądry ukrył go w swoim zamku, gdzie Luter tłumaczył Biblię na niemiecki. Porzucił życie zakonne i ożenił się.

10.Luteranizm

Wyznanie stworzone przez Lutra. Jego zasady spisał Filip Melanchton w Konfesji augsburskiej (1530 r.), stąd nazwa Kościół ewangelicko-augsburski. Luteranie uznają tylko Pismo św. i odrzucają tradycję, kult Maryi, świętych i relikwii; zbawienie daje wyłącznie wiara i łaska Boża, a nie dobre uczynki.

11.Jak luteranie zmienili nabożeństwo i Kościół?

Wprowadzili język narodowy zamiast łaciny, zrezygnowali z ozdobnych szat liturgicznych i udzielali komunii pod dwiema postaciami (chleba i wina). Zachowali tylko dwa sakramenty: chrzest i komunię. Znieśli celibat i zlikwidowali klasztory, odrzucili zwierzchnictwo papieża i podporządkowali Kościół władzy świeckiej.

12.Zbór

Świątynia protestancka o prostym wystroju (najskromniejsze były zbory kalwinistów). Centrum stanowiła kazalnica, bo najważniejsze były kazanie i czytanie Biblii. Wprowadzono ławki, ściany bielono, z okien usunięto większość witraży, a obrazy Maryi i świętych usuwano; zachowano organy.

13.Anabaptyści

Najbardziej radykalny nurt reformacji (gr. anabaptizein - ponownie ochrzcić): chrzest przyjmowali świadomie jako dorośli. Chcieli zbudować Królestwo Boże na ziemi; w latach 1534-1535 opanowali Münster i wprowadzili wspólną własność. Ich odłamy to menonici i amisze, a w Polsce - bracia polscy (arianie).

14.Wojna chłopska w Niemczech

Wybuchła w 1524 r. pod wpływem anabaptysty Thomasa Müntzera, który głosił równość ludzi przed Bogiem, zniesienie pańszczyzny, a nawet własności prywatnej. Wzięło w niej udział ok. 300 tys. powstańców. Luter potępił powstanie; wojska chłopskie rozgromiono, a pokonanych spotkały okrutne represje.

15.Protestanci

Nazwa zwolenników Lutra, którzy na sejmie Rzeszy zaprotestowali, gdy cesarz Karol V w 1529 r. zakazał szerzenia nowych idei. Luterańskie księstwa i miasta zawiązały Związek Szmalkaldzki i podjęły wojnę religijną w obronie swoich praw.

16.Pokój augsburski (1555 r.)

Pokój cesarza Karola V z protestantami, który zakończył wojny religijne w Niemczech. Wprowadził zasadę „Czyja władza, tego wyznanie”: poddani musieli przyjąć wyznanie swojego władcy - króla, księcia lub biskupa.

17.Sekularyzacja Prus Książęcych (1525 r.)

Przekształcenie państwa zakonu krzyżackiego w świeckie Prusy Książęce, zależne od Polski. Przeprowadził ją wielki mistrz Albrecht Hohenzollern, który przyjął luteranizm. Prusy stały się pierwszym protestanckim państwem na świecie. Luteranizm szybko przyjęły też Dania, Norwegia, Szwecja i Finlandia.

18.Ulrich Zwingli

Szwajcarski kaznodzieja, który postulował surowsze zasady niż Luter. Nie zyskały one powszechnej akceptacji, a sam Zwingli zginął w 1531 r. podczas wojny domowej.

19.Jan Kalwin

Reformator (1509-1564) pochodzący z Francji, działający w szwajcarskiej Genewie. Początkowo przyjął nauki Lutra i Zwingliego. Napisał „Naukę religii chrześcijańskiej”, założył w Genewie akademię teologiczną i stworzył Kościół ewangelicko-reformowany. Słynął z surowości i nietolerancji: zakazywał rozrywek, a za jego sprawą spalono w Genewie Miguela Serveta, który podważał istnienie Trójcy św.

20.Predestynacja

Zasada głoszona przez Kalwina: Bóg z góry przeznacza każdego człowieka do zbawienia lub potępienia. Ci, którym dane jest zbawienie, dzięki Bożemu błogosławieństwu prowadzą cnotliwe i pobożne życie.

21.Kalwinizm

Wyznanie Kościoła ewangelicko-reformowanego. Uznawało dwa sakramenty (chrzest i Eucharystię) i znosiło celibat. Gminą zarządzała rada pastorów i seniorów (szanowanych świeckich), która oceniała też życie wiernych. Kalwinizm szerzył się m.in. w Holandii, Szkocji, Szwajcarii, na Węgrzech i częściowo w Polsce; kalwinistów we Francji nazywano hugenotami.

22.Akt supremacji (1534 r.)

Ustawa króla Anglii Henryka VIII, który ogłosił się głową Kościoła anglikańskiego i stworzył kościół narodowy. Powodem była odmowa papieża unieważnienia małżeństwa króla z Katarzyną Aragońską, z którego nie miał syna. Henryk VIII uzyskał rozwód, zakazał płacenia daniny papieżowi i zlikwidował zakony.

23.Kościół anglikański

Kościół narodowy Anglii, podporządkowany królowi. Początkowo zachował katolicką liturgię i dawną organizację, a duchowym zwierzchnikiem został arcybiskup Canterbury. Z czasem powstali w nim purytanie, którzy na wzór kalwinistów chcieli zerwać z resztkami katolicyzmu i odrzucali zwierzchnictwo króla nad Kościołem.

24.Następstwa reformacji

Koniec średniowiecznego uniwersalizmu: trwały rozłam w chrześcijaństwie, podziały polityczne (m.in. w Niemczech i we Francji), wojny religijne, tumulty (zamieszki na tle wyznaniowym z niszczeniem świątyń), prześladowania przeciwników religijnych, sekularyzacja dóbr kościelnych, usuwanie obrazów i rzeźb ze świątyń oraz rozwój literatur narodowych dzięki językom narodowym w liturgii.

25.Sekularyzacja dóbr kościelnych

Sprzedaż majątków kościelnych świeckim nabywcom. W krajach protestanckich likwidowano klasztory, a rosnące majątki szlachty i mieszczan pozwalały im więcej inwestować, co napędzało rozwój gospodarczy.

26.Etyka protestancka

Nowy wzorzec postaw, szczególnie wśród kalwinistów, oparty na kulcie pracowitości, skromności i oszczędności. Sprzyjał rozkwitowi gospodarki kapitalistycznej.

27.Reforma katolicka

Odnowa życia religijnego i walka z nadużyciami duchowieństwa, które podjął Kościół zaniepokojony szybkim wzrostem popularności reformacji. Jej najważniejszym etapem był sobór trydencki.

28.Kontrreformacja

Działania papiestwa, które miały ograniczyć wpływy nowych wyznań. Z pomocą katolickich władców starano się odzyskać wiernych na ziemiach protestanckich i tworzono instytucje mające powstrzymać reformację, np. odnowioną inkwizycję i indeks ksiąg zakazanych. Zwolennicy porozumienia z protestantami przegrali z większością, która je odrzucała.

29.Sobór trydencki (1545-1563)

Sobór (zjazd biskupów całego Kościoła) obradujący w kilku fazach przez 18 lat w Trydencie na północy Włoch. Potwierdził przywódczą rolę papieża, uznał za źródło objawienia Biblię i tradycję, spisał doktrynę w katechizmie trydenckim, ujednolicił księgi Biblii i przepisy liturgiczne oraz pozostawił łacinę w liturgii. Porozumienia z protestantami nie osiągnięto.

30.Jak sobór trydencki zmienił życie duchowieństwa?

Zwiększył dyscyplinę i zadbał o wykształcenie księży: ustanowił seminaria duchowne. Biskupi i proboszczowie mieli stale przebywać w swoich placówkach, biskupi - wizytować diecezje i co roku zwoływać synody (zjazdy duchownych), a proboszczowie - prowadzić księgi metrykalne (chrzty, śluby, pogrzeby).

31.Inkwizycja papieska

Instytucja zwalczająca herezje, odnowiona w 1542 r. Miała zapobiegać rozwojowi reformacji, karać myślicieli głoszących poglądy niezgodne z nauką Kościoła i ścigać duchownych łamiących dyscyplinę. W 1600 r. spaliła na stosie Giordana Bruna, który głosił panteizm (utożsamienie Boga z wszechświatem lub naturą) i nieskończoność wszechświata, a w 1633 r. skazała Galileusza na dożywotni areszt domowy.

32.Indeks ksiąg zakazanych

Wykaz pism o treściach nieprawowiernych, stworzony w 1559 r. jako narzędzie cenzury. Książki uznane za heretyckie publicznie palono. Indeks miał powstrzymać szerzenie drukiem nowych idei religijnych, społecznych i naukowych; funkcjonował ponad 400 lat.

33.Inkwizycja hiszpańska

Założona w 1478 r. z inicjatywy królów Hiszpanii jako narzędzie władzy królewskiej. Kontrolowała żydów i muzułmanów, którzy przyjęli chrześcijaństwo, ale byli podejrzewani o wyznawanie dawnej wiary. Stosowała tortury i karę stosu; publiczne ogłoszenie wyroku i egzekucję nazywano auto da fé. Zlikwidowano ją w 1834 r.

34.Hugenoci

Kalwiniści we Francji. W XVI w. ich konflikt z katolikami, połączony z rywalizacją hugenockich Burbonów i katolickich Walezjuszy, doprowadził do wojny domowej.

35.Noc św. Bartłomieja (1572 r.)

Rzeź hugenotów w Paryżu w nocy z 23 na 24 sierpnia 1572 r. Pokój miał przypieczętować ślub katoliczki Małgorzaty Walezjuszki z przywódcą hugenotów Henrykiem Burbonem, ale przeciwnicy porozumienia przekonali króla i królową matkę Katarzynę Medycejską do rzezi. Zginęło niemal 3 tys. hugenotów przybyłych na ślub.

36.Edykt nantejski (1598 r.)

Akt wydany przez Henryka Burbona, który - by zostać królem Francji - przyjął katolicyzm („Paryż wart jest mszy”). Edykt zakończył wojny religijne we Francji: gwarantował hugenotom wolność religijną, a katolicyzm zachował dominującą rolę.

37.Wojna w Niderlandach (1566-1648)

Konflikt religijny w Niderlandach - posiadłości króla Hiszpanii Filipa II, gorliwego katolika. Protestanckich powstańców nazwano gezami (żebrakami); przewodził im Wilhelm Orański. Prowincje północne proklamowały w 1588 r. Republikę Zjednoczonych Prowincji Niderlandów, a południowe (dzisiejsza Belgia) zostały katolickie i hiszpańskie. Walki trwały do 1648 r.

38.Jezuici

Towarzystwo Jezusowe, zakon założony w 1534 r. przez Ignacego Loyolę. Jezuici prowadzili polemiki z protestantami, mieli drukarnie, byli spowiednikami monarchów i arystokratów, zakładali kolegia - szkoły średnie o wysokim poziomie - i prowadzili misje na innych kontynentach. Męczennikiem był m.in. Polak Andrzej Bobola.

39.Jak zmieniła się religijność katolików po soborze trydenckim?

Aby odróżnić się od protestantów, rozbudowano obrzędy: urządzano uroczyste procesje (zwłaszcza w Boże Ciało, z monstrancją), popularne stały się pielgrzymki, rozwinął się kult maryjny, wprowadzono rygorystyczne posty, a kościoły otrzymywały bogaty wystrój malarski i rzeźbiarski.

40.Kalendarz gregoriański

Kalendarz wprowadzony w 1582 r. z inicjatywy papieża Grzegorza XIII. Do dat kalendarza juliańskiego dodano 10 dni - po 4 października nastąpił od razu 15 października - i uporządkowano lata przestępne. Kalendarz juliański obowiązuje nadal w Kościele prawosławnym; dziś różnica wynosi ponad 13 dni.