Wielkie odkrycia, kolonie i renesans - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Przyczyny wielkich odkryć geograficznych

Brak szlachetnych kruszców w Europie (wywóz w handlu ze Wschodem, wyczerpanie złóż), utrudnienia w handlu ze Wschodem po zdobyciu Konstantynopola przez Turków, przeludnienie i niedobór ziemi uprawnej oraz brak szans na karierę dla młodszych synów szlacheckich, którzy nie dziedziczyli ziemi.

2.Co umożliwiło wyprawy oceaniczne?

Wzrost zainteresowania teorią o kulistości Ziemi, rozwój kartografii i nawigacji (busola wskazywała północ, a astrolabium pozwalało wyznaczyć szerokość geograficzną), nowe żaglowce - karawele i karaki, ciekawość świata związana z humanizmem oraz zapał duchowieństwa do chrystianizacji nowych ludów.

3.Wyprawy Portugalczyków w XV w.

Portugalczycy jako pierwsi szukali nowych ziem: w 1415 r. zajęli marokańską Ceutę, potem Azory, Maderę i Wyspy Zielonego Przylądka. W 1488 r. Bartolomeu Dias opłynął Przylądek Dobrej Nadziei, a Vasco da Gama w latach 1497-1498 opłynął Afrykę i jako pierwszy Europejczyk dotarł drogą morską do Indii. W 1499 r. jego flota wróciła z przyprawami.

4.Krzysztof Kolumb

Włoski żeglarz (1451-1506) w służbie Hiszpanii. Na podstawie map Toscanellego, uwzględniających kulistość Ziemi, uznał, że do Indii dopłynie na zachód przez Atlantyk. Wsparła go Izabela Kastylijska, która z Ferdynandem Aragońskim walczyła z Maurami aż do upadku ich ostatniej twierdzy w 1492 r. Do końca życia sądził, że dotarł do Indii.

5.Pierwsza wyprawa Kolumba (1492-1493)

3 sierpnia 1492 r. 90 ludzi na karace Santa María i karawelach Niña i Pinta wypłynęło z Palos i przez Wyspy Kanaryjskie ruszyło na zachód. 12 października 1492 r. Kolumb dotarł do wyspy San Salvador w archipelagu Bahamów, potem do Kuby i Haiti, a w marcu 1493 r. wrócił. W drugiej wyprawie (1493-1496) odkrył Małe Antyle i Jamajkę.

6.Traktat w Tordesillas (1494 r.)

Układ Hiszpanii i Portugalii oparty na rozgraniczeniu papieża Aleksandra VI. Linię podziału poprowadzono wzdłuż południka ok. 2 tys. km na zachód od Wysp Zielonego Przylądka: ziemie na zachód od niej przypadły Hiszpanii (Ameryka), a na wschód - Portugalii (Afryka i Azja).

7.Amerigo Vespucci

Włoski żeglarz z Florencji, który na przełomie XV i XVI w. w służbie hiszpańskiej badał wybrzeża Ameryki Południowej. Pierwszy stwierdził, że to nowy kontynent, a nie Indie - stąd pojęcie „Nowy Świat”. Jego listy z wypraw wydano drukiem, więc od jego imienia nazwano Amerykę. Nazwa ta po raz pierwszy pojawiła się na mapie świata w 1507 r.

8.Pierwsza podróż dookoła świata (1519-1522)

W 1519 r. z Hiszpanii wypłynęło pięć statków pod dowództwem Portugalczyka Ferdynanda Magellana. Przepłynął on cieśninę nazwaną potem Cieśniną Magellana i Ocean Spokojny, a zginął na Filipinach w walce z tubylcami. W 1522 r. do Kadyksu wrócił tylko statek Victoria pod dowództwem Juana Sebastiána Elcaño; z 270 uczestników przeżyło 18.

9.Znaczenie wielkich odkryć geograficznych

Poszerzenie wiedzy o świecie (znano już cztery kontynenty: Europę, Azję, Afrykę i Amerykę), potwierdzenie kulistości Ziemi przez wyprawę Magellana i Elcaño, chęć poznania nowych lądów, wzbogacenie państw europejskich (przyprawy, kruszce, nowe rośliny i zwierzęta) oraz ekspansja kolonialna i powstanie pierwszych światowych imperiów.

10.Wymiana między Starym a Nowym Światem

Z Ameryki do Europy trafiły m.in. ziemniak, pomidor, kukurydza, kakao, tytoń i indyk. Z Europy do Ameryki - m.in. koń, bydło, świnia, pszenica, kawa i trzcina cukrowa.

11.Olmekowie

Lud, który w II tysiącleciu p.n.e. stworzył pierwszą wysoko rozwiniętą kulturę na terenie dzisiejszego Meksyku i Ameryki Środkowej. Opracowali najstarszy system pisma w Ameryce, a z ich dokonań korzystały kolejne ludy. Znani są z wielkich kamiennych rzeźb głów.

12.Majowie

Lud Ameryki Środkowej (Meksyk, Gwatemala), którego cywilizacja rozkwitła w połowie I tysiąclecia n.e. Nie stworzyli zjednoczonego państwa. Prowadzili dokładne obserwacje astronomiczne i ustanowili złożony kalendarz, rozwijali matematykę i sztukę, mieli pismo oparte na znakach sylab i budowali piramidy schodkowe (Tikál).

13.Aztekowie

Wojowniczy lud, który w XII w. przybył z północy do środkowego Meksyku, podbił okoliczne plemiona i w XV w. zbudował najsilniejsze państwo regionu ze stolicą w Tenochtitlán. Słynęli z obróbki złota, astronomii i matematyki.

14.Inkowie

Twórcy rozległego imperium w Andach, w zachodniej części Ameryki Południowej, ze stolicą w Cuzco. Zbudowali sieć górskich dróg i wiszących mostów, uprawiali ziemię na tarasach, mieli własny kalendarz, znali mumifikację zwłok i używali pisma węzełkowego zwanego kipu.

15.Konkwista

Hiszpański podbój Ameryki (hiszp. conquista - podbój); jego uczestnika nazywano konkwistadorem, czyli hiszpańskim zdobywcą. Wyprawy organizowali przedsiębiorcy na mocy umowy z królem. Hernán Cortés podbił państwo Azteków (1519-1521), a Francisco Pizarro - imperium Inków (1530-1533). Indian bronił m.in. dominikanin Bartolomé de Las Casas.

16.Imperium portugalskie

Kolonie i faktorie handlowe Portugalii na trzech kontynentach: w Afryce (złoto, kość słoniowa, pieprz, handel niewolnikami), w Azji (faktorie w Indiach, Chinach i Japonii oraz Moluki, czyli Wyspy Korzenne) i w Ameryce Południowej. Brazylię odkrył w 1500 r. Pedro Cabral; leżała na wschód od linii z Tordesillas, więc przypadła Portugalii.

17.Kompanie handlowe

Angielskie, francuskie i holenderskie organizacje kupieckie, które od przełomu XVI i XVII w. monopolizowały handel dalekomorski metropolii (krajów kolonizatorów) z koloniami. Zajęły miejsce średniowiecznych gildii. Mogły organizować wyprawy i zakładać kolonie, dlatego miały floty, a nawet armie.

18.Giełda towarowa

Miejsce zawierania transakcji na dostawy towarów i surowców. Pierwszą w Europie giełdę towarowo-pieniężną otwarto w Antwerpii w 1531 r., ważna była też giełda w Amsterdamie. Rozwijały się też banki i upowszechniały weksle. Giełdy i banki obsługujące handel dały początek gospodarce wczesnego kapitalizmu.

19.Handel niewolnikami

Od początku XVI w. statkami przywożono do Ameryki niewolników z Afryki, bo Indianie wymierali, a ich praca w kopalniach i na plantacjach była mało wydajna. Handel wzrósł po 1543 r., gdy król Hiszpanii zakazał czynić z Indian niewolników. Prowadzili go kolejno Portugalczycy, Francuzi i Anglicy.

20.Złoty trójkąt

Model handlu z XVI w. między Europą, Afryką i Ameryką: wyroby rzemieślnicze z Europy wymieniano w Afryce na niewolników, wieziono ich do Ameryki, a stamtąd statki wracały do Europy z towarami kolonialnymi (m.in. cukrem, tytoniem, bawełną, srebrem).

21.Inflacja

Spadek wartości pieniądza i wzrost cen. W XVI w. wywołał ją napływ złota i srebra z kolonii. Najbardziej podrożała żywność (zboże 2-3-krotnie), bo szybko przybywało ludności. Płace nie rosły, a nawet malały.

22.Dualizm gospodarczy

Podział Europy na dwie strefy gospodarcze z symboliczną granicą na Łabie. Na zachodzie rozwijała się gospodarka kapitalistyczna: handel, rzemiosło i manufaktury (zakłady skupiające wielu rzemieślników), a wolni chłopi płacili czynsz i prowadzili rolnictwo intensywne z płodozmianem (cykliczną zmianą upraw). Na wschodzie utrwaliła się gospodarka folwarczno-pańszczyźniana.

23.Gospodarka folwarczno-pańszczyźniana

System w Europie Wschodniej, także w Polsce, oparty na folwarkach - dużych gospodarstwach szlachty produkujących zboże na eksport - i pańszczyźnie, czyli darmowej pracy chłopów na rzecz właściciela folwarku. Szlachta zastępowała nią czynsze, które przez inflację dawały mały dochód. Chłopom odebrano prawo opuszczania wsi (poddaństwo). Dominowało mało wydajne rolnictwo ekstensywne.

24.Skutki ekspansji kolonialnej

Wyludnienie wielu obszarów Ameryki (niewolnicza praca, epidemie ospy, dżumy i tyfusu), zagłada kultur Indian i wprowadzanie chrześcijaństwa, ogromne zyski Hiszpanii i Portugalii, handel niewolnikami z Afryki, bogacenie się miast portowych (np. Lizbony, Sewilli, Amsterdamu) i upadek znaczenia Hanzy, a także inflacja i dualizm gospodarczy w Europie.

25.Ameryka Łacińska

Wspólnota kulturowa Ameryki Środkowej i Południowej, którą łączą pochodzące z łaciny języki zdobywców: hiszpański i portugalski. W koloniach żyli m.in. Indianie, Kreole (biali potomkowie kolonizatorów urodzeni w koloniach), Metysi (potomkowie Europejczyków i Indian) i Mulaci (potomkowie Europejczyków i czarnoskórych Afrykanów).

26.Renesans (odrodzenie)

Epoka w kulturze, która w połowie XV w. zaczęła się we Włoszech - najbogatszej wtedy części Europy - i odradzała kulturę antyczną. Zmiany zapowiadali już w XIV w. Petrarka, Dante i Boccaccio. Zainteresowanie antykiem wzrosło po 1453 r., gdy po zdobyciu Konstantynopola przez Turków do Włoch przybyli uczeni bizantyjscy, znawcy greki.

27.Mecenat

Finansowanie twórczości pisarzy i artystów. We Włoszech modny stał się wśród bogatego mieszczaństwa (patrycjatu), na wzór szlachty i arystokracji. Hojny mecenat papieży przyciągał artystów do Rzymu.

28.Humanizm

Najważniejsza idea renesansu (łac. humanus - ludzki): człowiek jako najwyższa wartość i wiara w możliwości jego rozumu, docenianie uroków życia doczesnego i ciekawość świata. Przeciwstawiał się średniowiecznemu skupieniu na zbawieniu; popularne było hasło Horacego „Carpe diem” (Chwytaj dzień).

29.Erazm z Rotterdamu

Holenderski humanista (1467-1536), filolog, filozof i teolog. Chciał połączyć tradycję antyku z chrześcijańską etyką; opracował greckie wydanie Nowego Testamentu. W „Pochwale głupoty” skrytykował obłudę władców, korupcję i nadużycia religijne, m.in. handel relikwiami. Domagał się zmian w Kościele, ale nie przyłączył się do reformacji.

30.Druk Jana Gutenberga

Wynalazek niemieckiego złotnika z połowy XV w.: ruchoma czcionka metalowa i prasa drukarska. Książki drukowano szybko i tanio, więc łatwiej upowszechniano wiedzę i idee. Pierwszą tak wydrukowaną książką była Biblia Gutenberga. Najstarsze druki to inkunabuły - przypominały księgi rękopiśmienne, a ilustracje początkowo malowano w nich ręcznie.

31.Makiawelizm

Pogląd, że w imię większego dobra cel uświęca środki. Nazwa pochodzi od Niccola Machiavellego, który w traktacie „Książę”, napisanym po włosku, dowodził, że władca dla utrzymania władzy i dobra kraju może kłamać, oszukiwać, a nawet zabijać.

32.Utopia

Dzieło Anglika Thomasa More'a (1516 r.) z wizją idealnego społeczeństwa, w którym zniesiono własność prywatną i panuje sprawiedliwość społeczna. Od niego utopijnymi nazywa się nierealne projekty. Inny pisarz polityczny, Francuz Jean Bodin, propagował monarchię absolutną, czyli nieograniczoną władzę króla.

33.Literatura renesansu

Pisano po łacinie, ale coraz częściej w językach narodowych. Francuz François Rabelais w „Gargantui i Pantagruelu” wyśmiał społeczeństwo feudalne, Hiszpan Miguel de Cervantes w „Don Kichocie” - przeżytki etosu rycerskiego, a Anglik William Szekspir pisał tragedie, m.in. „Hamleta” i „Makbeta”.

34.Architektura i rzeźba renesansu

Architektura: wzorem był antyk, a gotyk krytykowano; harmonia, równowaga i symetria, kolumny i kopuły, pilastry, prostokątne okna; obok kościołów wznoszono pałace, wille i dwory. Rzeźba: jak najbardziej realistyczne postacie, wolno stojące posągi i pomniki konne wzorowane na antyku; najsłynniejsi rzeźbiarze to Donatello i Michał Anioł.

35.Malarstwo renesansu

Obok tematów religijnych pojawiły się sceny mitologiczne, portrety, akty (przedstawienia nagiego ciała) i pejzaże. Nowością była perspektywa linearna oparta na prawach optyki i matematyki. Mistrzami dojrzałego renesansu byli Leonardo da Vinci, Sandro Botticelli („Narodziny Wenus”), Tycjan i Rafael Santi.

36.Leonardo da Vinci

Malarz, autor „Mony Lisy” - najsłynniejszego portretu w dziejach - i fresku „Ostatnia wieczerza” w Mediolanie, a także badacz przyrody i wynalazca (projekty helikoptera, łodzi podwodnej, roweru). Od takich wszechstronnych twórców pochodzi określenie „człowiek renesansu”, czyli osoba o szerokich horyzontach i wielu zdolnościach.

37.Michał Anioł

Rzeźbiarz, malarz, architekt i poeta. Wyrzeźbił „Dawida” i „Pietę”, a w Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie namalował freski na stropie (m.in. „Stworzenie Adama”) i „Sąd ostateczny” na ścianie za ołtarzem. Nagość postaci oburzała duchownych, więc później domalowano im okrycia. W kaplicy odbywają się konklawe, czyli wybór papieża przez kardynałów.

38.Renesans północny

Na północ od Alp głównym ośrodkiem malarstwa renesansowego były Niderlandy (m.in. Jan van Eyck, Hieronimus Bosch, Hans Memling, Pieter Bruegel Starszy). W Niemczech tworzył Albrecht Dürer, a w Anglii - Hans Holbein Młodszy. U schyłku renesansu pojawił się manieryzm, kładący nacisk na doskonałą formę dzieła.

39.Teoria heliocentryczna

Teoria Mikołaja Kopernika z Torunia, przedstawiona w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543 r.): Ziemia wraz z innymi planetami krąży wokół Słońca (gr. helios - słońce), a nie odwrotnie, jak sądzono na podstawie Biblii. Zapoczątkowała rewolucję naukową - wiedzę opierano na rozumie, obserwacji i eksperymencie, a nie na autorytetach.

40.Andreas Vesalius (Wesaliusz)

Uczony i lekarz z Flandrii, twórca anatomii jako nauki; jego dzieło „Budowa ludzkiego ciała” (1543 r.) stało się pierwszym nowoczesnym podręcznikiem anatomii. Rozwój medycyny umożliwiły sekcje zwłok na uniwersytetach; dzięki nim Hiszpan Miguel Servet odkrył mały płucny obieg krwi.