Reformacja w Polsce, gospodarka i unia lubelska - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Luteranizm w Prusach Królewskich

Idee Lutra najpierw przyjmowali mieszczanie z miast Prus Królewskich (Gdańsk, Elbląg, Toruń), zamieszkanych głównie przez Niemców; pierwsi luteranie pojawili się w Gdańsku w 1518 r. Wielu księży zostało pastorami, a kościoły zamieniano w zbory. Nie było biskupów protestanckich, więc gminami luterańskimi zarządzały rady miejskie.

2.Zygmunt Stary i Zygmunt August wobec reformacji

Zygmunt Stary chciał ograniczyć postępy luteranizmu, ale nie działał wystarczająco stanowczo. Jego następca Zygmunt August pozwolił w Gdańsku i Toruniu swobodnie praktykować wyznania reformowane. Ta niezdecydowana postawa królów sprzyjała rozwojowi reformacji w Polsce.

3.Dlaczego szlachta popierała reformację?

Szlachta nie chciała podlegać jurysdykcji, czyli prawu sądzenia, sądów kościelnych. Żądała, żeby władza państwowa przestała wykonywać ich wyroki, i domagała się opodatkowania Kościoła na równi ze szlachtą.

4.Kalwinizm w Polsce

Wyznanie, które w połowie XVI w. stało się dla szlachty atrakcyjniejsze niż luteranizm. Jego wspólnoty nie podlegały królowi ani radom miejskim, lecz samorządom złożonym z duchownych i świeckich. Kalwinizm przyjęła znaczna część szlachty Małopolski i Litwy oraz magnaci, m.in. Radziwiłłowie.

5.Jan Łaski Młodszy (1499-1560)

Teolog kalwiński, główny propagator kościoła narodowego. Chciał wprowadzić język polski do liturgii, znieść przymusowy celibat księży, uniezależnić państwo od papiestwa i uczynić króla głową Kościoła. Zygmunt August odnosił się do tego przychylnie, ale szlachta bała się wzmocnienia władzy królewskiej i plany odrzucono.

6.Bracia polscy (arianie)

Radykalny odłam reformacji, zainspirowany m.in. anabaptyzmem. Prekursor wyznania Piotr z Goniądza odrzucał boskość Chrystusa i dogmat o Trójcy Świętej. Doprowadziło to do rozłamu z kalwinami (1562-1565). Główną siedzibą braci polskich był Raków z drukarnią i Akademią Rakowską, a najważniejszym teologiem - Włoch Faust Socyn.

7.Postulaty społeczne braci polskich

Część braci polskich krytykowała poddaństwo chłopów i poprawiała ich los w swoich dobrach. Niektórzy głosili pacyfizm, czyli odrzucenie przemocy i służby wojskowej - jeden z nich nosił drewniany miecz zamiast szabli. W drugiej połowie XVII w. bracia polscy zostali zmuszeni do opuszczenia Rzeczypospolitej.

8.Tolerancja religijna w Rzeczypospolitej

W XVI w. Rzeczpospolita, choć bardzo zróżnicowana wyznaniowo, należała do państw o bardzo wysokim poziomie tolerancji religijnej. Zygmunt August mówił, że nie chce być królem sumień poddanych, a szlachta zwykle nie zmuszała ludzi do zmiany wiary. Nie wybuchła żadna wojna religijna, choć w miastach zdarzały się tumulty, czyli ataki na innowierców.

9.Ugoda sandomierska (1570 r.)

Porozumienie wyznań protestanckich (bez braci polskich) zawarte w obliczu kontrreformacji. Zakładało ustalenie wspólnych zasad wiary i pokojowe rozwiązywanie sporów na synodach. Był to początek ewangelickiego ekumenizmu, czyli ruchu dążącego do współpracy lub zjednoczenia nurtów chrześcijaństwa.

10.Konfederacja warszawska (1573 r.)

Akt podpisany 28 stycznia 1573 r., w czasie sejmu konwokacyjnego. Gwarantował trwały pokój religijny i poszanowanie praw innowierców, czyli także dysydentów, jak zaczęto nazywać protestantów. Rzeczpospolita jako pierwsze państwo Europy ustawowo wprowadziła wolność religijną. Był to sukces ruchu egzekucyjnego i solidarności szlachty.

11.Państwo bez stosów

Określenie Rzeczypospolitej XVI w. ukute przez historyków. Inkwizycja w praktyce nie działała (sejm zniósł ją w połowie XVI w.), cenzura kościelna była słaba, a władza świecka nie wykonywała wyroków sądów kościelnych. Dlatego osiedlali się tu innowiercy uciekający przed prześladowaniami, np. Faust Socyn. Oficjalnym wyznaniem pozostał katolicyzm.

12.Tatarzy, Żydzi i Karaimi

Tatarzy, wyznawcy islamu, osiedlali się w Wielkim Księstwie Litewskim od XIV w. Żydzi wyznawali judaizm i dzielili się na Aszkenazyjczyków (przybyszów z zachodniej Europy, głównie ziem niemieckich) i Sefardyjczyków (z Hiszpanii i Portugalii). Za wyznawców judaizmu uchodzili też Karaimi z Krymu, których żydzi nie uznawali za braci w wierze.

13.Ormianie i menonici

Ormianie to jedna z najstarszych wspólnot chrześcijańskich z własnym Kościołem, w państwie polskim od XIV w.; w XVII w. zawarli unię z Kościołem katolickim, zachowując liturgię. Menonici to odłam anabaptystów, którzy uciekli z Niderlandów przed prześladowaniami. Na Żuławach osuszali podmokłe tereny, żyli w zamkniętych wspólnotach i byli pacyfistami.

14.Kontrreformacja w Rzeczypospolitej

Katolicka kontrofensywa oparta na uchwałach soboru trydenckiego. Biskupi zaczęli regularnie wizytować diecezje, zakładano seminaria duchowne kształcące księży, a duchownym nakazano systematycznie głosić kazania i dbać o pobożność wiernych. Prowadzono też walkę ideologiczną z protestantami.

15.Jezuici w Rzeczypospolitej

Zakon sprowadzony do Polski w 1564 r. przez biskupa warmińskiego Stanisława Hozjusza. W 1565 r. jezuici założyli w Braniewie pierwsze kolegium, czyli szkołę średnią dla młodzieży szlacheckiej, a potem sieć kolegiów z internatami. W 1579 r. otworzyli Akademię Wileńską. Z reformacją walczyli kazaniami, dysputami i drukami.

16.Piotr Skarga i Jakub Wujek

Piotr Skarga był najsłynniejszym polskim jezuitą tamtych czasów - kaznodzieją i polemistą, którego dzieła drukowano i który zyskał wpływy polityczne na dworze królewskim. Jakub Wujek, także jezuita, przetłumaczył Biblię na język polski, żeby przybliżyć ją katolikom.

17.Unia brzeska (1596 r.)

Zjednoczenie dużej części Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej z Kościołem katolickim. Przyczyną było m.in. powstanie w 1589 r. patriarchatu w Moskwie, który rościł sobie zwierzchność nad wszystkimi metropoliami prawosławnymi, co groziło ingerencją cara. Osłabiona Cerkiew szukała też odnowy. Powstał Kościół greckokatolicki, a wśród prawosławnych doszło do trwałego rozłamu.

18.Unici i dyzunici

Unici (grekokatolicy) uznali władzę papieża, ale zachowali liturgię w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, tradycyjną formę mszy w cerkwiach i kalendarz juliański. Dyzunitami nazywano większość prawosławnych wiernych i zakonników, którzy unii nie uznali.

19.Dlaczego Rzeczpospolita nie stała się państwem protestanckim?

Obóz reformacji był podzielony: luteranizm przyjmowali mieszczanie, a kalwinizm szlachta. Chłopi zostali poza reformacją, bo nie umieli czytać Biblii, a szkoły protestanckie działały w miastach. Innowiercy nie stworzyli silnego stronnictwa, a uchwały soboru trydenckiego i kolegia jezuickie wzmocniły katolicyzm - religię państwową i królów.

20.Stany społeczne w Rzeczypospolitej XVI w.

Społeczeństwo dzieliło się na cztery stany: szlachtę, duchowieństwo, mieszczaństwo i chłopstwo - najliczniejsze, ok. 78,5% ludności. Stan dziedziczono po rodzicach, a małżeństwa zawierano w jego obrębie. Zmianę stanu umożliwiało głównie wstąpienie do stanu duchownego; chłopi próbowali też poprawić swój los, uciekając do miast.

21.Poza systemem stanowym

Poza czterema stanami byli Żydzi i Ormianie - grupy narodowe tworzące zamknięte społeczności z dużą autonomią - oraz ludzie luźni. Ludzie luźni często się przemieszczali; byli to głównie robotnicy sezonowi, ale też włóczędzy, żebracy i przestępcy.

22.Samorząd i znaczenie miast w XVI w.

Miasta miały samorząd i prawo miejskie, ale były średnie i małe w skali Europy i nie tak bogate jak na zachodzie. Tylko osiem miało ponad 10 tys. mieszkańców, największy był Gdańsk (40 tys.). Rządziła rada z burmistrzem, sądem była ława, a pospólstwo miało czasem słabą reprezentację - trzeci ordynek. Najbardziej niezależne były Gdańsk, Toruń i Elbląg.

23.Cechy i partacze

Cechy miały wyłączność na wytwarzanie wyrobów, ustalały ich ceny oraz kontrolowały ilość i jakość produktów. Partaczami nazywano rzemieślników spoza cechów, zwalczanych jako konkurencja - nazwa nie wynikała z jakości ich pracy. Ich wyroby były tańsze, a pracowali głównie w dobrach szlachty i Kościoła, gdzie nie obowiązywała jurysdykcja cechowa.

24.Handel gdański

Gdańsk u ujścia Wisły był największym portem i najbogatszym miastem Rzeczypospolitej, z szeroką autonomią; jego udział w handlu zagranicznym sięgał 80%. Bogacił się na hurtowym handlu zbożem spławianym Wisłą z folwarków. Eksportowano też drewno i potaż (popiół drzewny do bielenia tkanin, mydła i szkła), sól, rudy, płótno i surowce zwierzęce, a sprowadzano wyroby luksusowe, wino i artykuły kolonialne.

25.Prawo o gościach

Przywilej kupców gdańskich: w Gdańsku nikt poza nimi nie mógł sprzedać towaru bezpośrednio obcemu kupcowi, więc obcokrajowcy kupowali tylko za pośrednictwem gdańszczan. Przez agentów kupcy gdańscy zawierali umowy z właścicielami folwarków, płacili nawet za niezebrane zboże i pożyczali pod zastaw przyszłych plonów.

26.Gospodarka folwarczno-pańszczyźniana

Gospodarka oparta na folwarkach i pracy poddanych chłopów. Rozwinęła się, bo wzrost ludności i miast w Europie Zachodniej zwiększył popyt na zboże i jego ceny, a po wojnie trzynastoletniej Polska odzyskała porty nad Bałtykiem i szlachta zyskała nowe rynki zbytu. Sprzyjały jej przywileje szlacheckie, a skutkiem był rozwój handlu gdańskiego.

27.Folwark

Duże gospodarstwo rolne szlachcica (przeciętnie 60-80 ha) oparte na pracy chłopów. Folwarki zakładano m.in. w dorzeczach żeglownych rzek, na Pomorzu i w Wielkopolsce. Ziemię zdobywano z łąk i nieużytków oraz przejmując grunty chłopskie, np. wykupując majątki sołtysów. Szlachcic miał też monopol propinacyjny, czyli wyłączność na produkcję i sprzedaż alkoholu w swoich dobrach.

28.Poddaństwo

Całkowite podporządkowanie chłopów szlachcie. Chłop nie mógł bez zgody pana przenieść się do miasta ani do innego majątku szlacheckiego. Dlatego wielu chłopów porzucało dobytek i uciekało.

29.Pańszczyzna

Obowiązek darmowej, przymusowej pracy chłopa na polu pana, z własnymi narzędziami i zwierzętami pociągowymi. W XVI w. szlachta zastępowała nią czynsz pieniężny. Dotyczyła głównie kmieci, czyli chłopów z gospodarstwem ok. 1 łana (17-25 ha). Początkowo wynosiła jeden dzień w tygodniu z łana, potem rosła; minimalny wymiar wprowadzono w Polsce w 1520 r.

30.Unia personalna a unia realna

Unia personalna łączyła Polskę i Litwę tylko osobą władcy i nie była trwała - np. za Jana Olbrachta na Litwie rządził Aleksander. Unia realna ściśle łączy państwa. Zygmunt Stary i Zygmunt August długo się jej sprzeciwiali, bo nie chcieli, żeby dziedziczny tron litewski stał się elekcyjny jak polski.

31.Przyczyny i skutki unii lubelskiej

Przyczyny: Zygmunt August nie miał potomka, a Litwa potrzebowała pomocy Korony w wojnach z Moskwą. Unii chcieli bojarzy, czyli szlachta litewska, oraz polscy magnaci i szlachta; sprzeciwiali się magnaci litewscy z Mikołajem Radziwiłłem Czarnym. Skutki: polonizacja szlachty litewskiej i ruskiej, wzrost potęgi Rzeczypospolitej i trwałość unii mimo wymarcia dynastii.

32.Unia lubelska (1 lipca 1569 r.)

Unia realna zaprzysiężona na sejmie w Lublinie. Gdy posłowie litewscy opuścili obrady, król wcielił do Korony Podlasie oraz województwa wołyńskie, bracławskie i kijowskie, więc Litwini wrócili. Powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów: wspólny władca (król polski i wielki książę litewski), jeden sejm walny, wspólna moneta oraz polityka podatkowa i zagraniczna.

33.Odrębności Litwy po unii lubelskiej

Korona i Wielkie Księstwo Litewskie zachowały odrębne armie, skarby i urzędy centralne (np. kanclerza, marszałka, podskarbiego, hetmanów - koronnych i litewskich). Na Litwie nadal obowiązywało tamtejsze prawo, a językiem oficjalnym pozostał ruski. Szlachta koronna mogła odtąd kupować ziemię na Litwie.

34.Rzeczpospolita Obojga Narodów po unii lubelskiej

Europejska potęga: w chwili powstania 867 tys. km², w połowie XVII w. niemal 1 mln km², od Bałtyku po Dzikie Pola. Dzieliła się na pięć prowincji: Małopolskę, Wielkopolskę, Mazowsze, Prusy Królewskie i Wielkie Księstwo Litewskie. Mieszkali tu Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy, Żydzi i inni, a elity litewskie i ruskie ulegały polonizacji.

35.Statuty litewskie

Trzy zbiory głównych praw Wielkiego Księstwa Litewskiego wydane w XVI w., żeby ujednolicić przepisy na zróżnicowanym terytorium. Bojarzy otrzymali takie przywileje jak polska szlachta, a władzę wielkiego księcia znacznie ograniczono.

36.Pierwsze bezkrólewie

Zaczęło się po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 r. Szlachta zawiązywała konfederacje kapturowe, które przejmowały władzę w okręgach sejmikowych i powoływały sądy kapturowe do pilnych spraw karnych szlachty. Urząd interrexa, czyli zastępcy króla, objął prymas Jakub Uchański; odtąd w bezkrólewiu prymas zwoływał sejmy i sejmiki oraz prowadził politykę zagraniczną.

37.Pierwsza wolna elekcja (1573 r.)

Kandydatami byli m.in. Jan III Waza, Iwan IV Groźny, Ernest Habsburg i Henryk Walezjusz; wyboru „Piasta” nie uzgodniono. Sejm konwokacyjny ustalił termin i listę kandydatów. Na sejmie elekcyjnym pod Warszawą w kwietniu 1573 r. ok. 40 tys. szlachty głosowało viritim, czyli każdy osobiście. Wygrał Henryk Walezy, a całość kończył sejm koronacyjny w Krakowie.

38.Artykuły henrykowskie

Zasady ustroju państwa, które musiał zaprzysiąc każdy nowy król. Tron pozostawał elekcyjny (bez wyboru następcy za życia króla), król gwarantował innowiercom wolność religijną i nie mógł tworzyć nowych urzędów, a senat zatwierdzał politykę zagraniczną i wybór żony króla. Za rażące złamanie praw szlachta mogła wypowiedzieć królowi posłuszeństwo.

39.Pacta conventa

Osobiste zobowiązania króla, czyli indywidualna umowa z każdym królem-elektem. Henryk Walezy obiecał m.in. sojusz wojskowy i układ handlowy z Francją, spłatę długów poprzednika i państwa, oddalenie cudzoziemców oraz finansowanie Akademii Krakowskiej i nauki stu synów szlacheckich.

40.Henryk Walezy (1551-1589)

Brat króla Francji, pierwszy polski król elekcyjny, koronowany na początku 1574 r. Nie znał polskiego ani łaciny, otaczał się Francuzami i odkładał obiecany ślub z Anną Jagiellonką. Po pięciu miesiącach panowania, w połowie 1574 r., na wieść o śmierci brata uciekł do Francji, by objąć tron. Nie wrócił mimo ultimatum i został zdetronizowany.