Ostatni Jagiellonowie i demokracja szlachecka - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Synowie Kazimierza Jagiellończyka na tronie Polski

Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka w 1492 r. królami Polski byli kolejno jego synowie: Jan Olbracht (1492-1501), Aleksander Jagiellończyk (1501-1506) i Zygmunt I Stary (1506-1548). Po Zygmuncie Starym tron objął jego syn Zygmunt II August (1548-1572).

2.Bitwa pod Orszą (1514 r.)

Zwycięstwo armii polsko-litewskiej dowodzonej przez Konstantego Ostrogskiego nad wojskami Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Mimo sukcesu nie odzyskano utraconego wcześniej Smoleńska ani innych ziem, które zostały w rękach Moskwy przez blisko sto lat.

3.Zjazd wiedeński (1515 r.)

Zjazd, na którym Zygmunt Stary ułożył stosunki z Habsburgami. Cesarz Maksymilian I obiecał, że przestanie popierać Moskwę i Krzyżaków, a obie dynastie ustaliły małżeństwa swoich przedstawicieli. Kilkanaście lat później, w wyniku dziedziczenia, Jagiellonowie utracili na rzecz Habsburgów władzę w Czechach i na Węgrzech.

4.Wyprawa mołdawska Jana Olbrachta (1497 r.)

Nieudana próba trwałego podporządkowania Polsce Mołdawii. Wycofująca się armia polska poniosła klęskę pod Koźminem z połączonymi siłami Mołdawian, Turków i Tatarów, a Mołdawia stała się lennem tureckim. Straty upamiętnia przesadzone powiedzenie „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta”.

5.Bitwa pod Obertynem (1531 r.) i pokój wieczysty z Turcją (1533 r.)

Pod Obertynem hetman Jan Tarnowski pokonał Mołdawian, którzy chcieli zająć Pokucie, i zabezpieczył to pogranicze. Wojna z Chanatem Krymskim i Turcją była nieudana - Litwa straciła ziemie nad Morzem Czarnym. Mimo to w 1533 r. zawarto pokój wieczysty z Turcją, który dał względny spokój do końca XVI w. Trwały jednak najazdy tatarskie.

6.Bona Sforza (1494-1557)

Włoska księżniczka, od 1518 r. żona Zygmunta Starego. Dążyła do wzmocnienia władzy królewskiej, co prowadziło do konfliktów ze szlachtą. Była przeciwniczką Habsburgów i zwolenniczką sojuszu z Francją, porządkowała dobra królewskie. Jej dwór stał się centrum kultury i sztuki włoskiej w Polsce.

7.Hołd pruski (1525 r.)

10 kwietnia 1525 r. na rynku w Krakowie ostatni wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern, siostrzeniec króla, złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Poprzedziła go wojna pruska (1519-1521). Albrecht przeszedł na luteranizm i został świeckim, dziedzicznym księciem Prus Książęcych, lennikiem Polski. Państwo zakonne przestało istnieć.

8.Losy Prus Książęcych po hołdzie pruskim

Lenno mieli dziedziczyć tylko męscy potomkowie Albrechta, a po ich wygaśnięciu miało zostać wcielone do Polski. W 1563 r. Zygmunt August zgodził się na dziedziczenie przez Hohenzollernów brandenburskich. W 1657 r. Prusy uniezależniły się od Polski, w 1701 r. powstało Królestwo Prus, a w 1772 r. z inicjatywy Prus doszło do I rozbioru Rzeczypospolitej.

9.Zygmunt II August (1548-1572)

Syn i następca Zygmunta Starego, ostatni król z dynastii Jagiellonów. W 1549 r. zawarł układ o przyjaźni i sojusz z Habsburgami, ale nie dał się wciągnąć w wojnę z Turcją i przedłużył z nią pokój. Najważniejszym celem jego polityki było umocnienie wpływów Polski nad Bałtykiem.

10.Komisja Morska

Instytucja powołana przez Zygmunta Augusta do rozbudowy floty. Flotę tworzyli kaprowie, czyli licencjonowani przez króla piraci i prywatni żeglarze walczący dla niego w zamian za łupy. Sprzeciwiał się temu Gdańsk, który bał się o swój monopol w handlu bałtyckim. Król zmusił miasto do ustępstw i narzucił mu zwierzchnictwo.

11.Walka o dominium Maris Baltici

Zbrojna rywalizacja z drugiej połowy XVI w. o panowanie nad wybrzeżami Morza Bałtyckiego i kontrolę nad handlem morskim. Wzięły w niej udział cztery rosnące w siłę państwa nadbałtyckie: Szwecja, Dania, Moskwa i Polska.

12.I wojna północna (1563-1570)

Wojna o Inflanty. W 1558 r. car zajął część Inflant, a w 1561 r. mistrz zakonu inflanckiego Gotthard Kettler sekularyzował Inflanty, złożył hołd lenny Zygmuntowi Augustowi i został księciem Kurlandii i Semigalii. Moskwa, wspierana przez Szwecję, walczyła z Rzecząpospolitą i Danią. Po wojnie Rzeczpospolita miała większość Inflant, Szwecja - Estonię, Moskwa - Dorpat i Narwę, a Dania - Ozylię.

13.Początki odrodzenia w Polsce

Idee renesansu przywozili synowie szlacheccy studiujący głównie na włoskich uniwersytetach. Sprzyjał im dwór: wychowawcą synów Kazimierza Jagiellończyka był włoski humanista Filip Kallimach, a centrum kultury włoskiej stał się dwór Bony Sforzy. Idee szerzył druk - pierwsze polskie drukarnie powstały w Krakowie w latach 70. XV w. Pisano po łacinie i po polsku; jedne z pierwszych książek drukowanych w całości po polsku wydał Biernat z Lublina. Renesans w Polsce trwał do przełomu XVI i XVII w.

14.Szkolnictwo w Rzeczypospolitej XVI w.

Szkoły parafialne uczyły czytania, pisania, rachunków i podstaw łaciny. Odpowiednikiem szkół średnich były gimnazja humanistyczne (biegła łacina i sztuka przemawiania): protestanckie, np. w Gdańsku, Toruniu i Elblągu, oraz katolickie kolegia jezuickie. Uczelniami wyższymi były akademie w Krakowie, Wilnie, Zamościu i ariańska w Rakowie. Kształcono tylko chłopców ze szlachty i mieszczaństwa.

15.Mikołaj Kopernik (1473-1543)

Najwybitniejszy człowiek polskiego renesansu: astronom, matematyk, prawnik, lekarz i ekonomista. W 1543 r. ogłosił teorię heliocentryczną w dziele O obrotach sfer niebieskich. Był kanonikiem we Fromborku, gdzie prowadził większość obserwacji astronomicznych.

16.Uczeni polskiego renesansu

Tomasz Kłos napisał pierwszy polski podręcznik matematyki. Wojciech Oczko, lekarz Stefana Batorego, stworzył polską terminologię medyczną. Bernard Wapowski opracował pierwsze drukowane mapy Polski i Europy Wschodniej. Maciej z Miechowa w Traktacie o dwóch Sarmacjach opisał naukowo ziemie polskie i Europę Wschodnią.

17.Kronikarze i historycy XVI w.

Maciej z Miechowa napisał Kronikę Polską, a Marcin Kromer - łacińską kronikę, która miała przybliżyć cudzoziemcom dzieje Polski. Marcin Bielski stworzył Kroniki wszytkiego świata, pierwszą polskojęzyczną syntezę dziejów powszechnych. Bartosz Paprocki badał pochodzenie rodów rycerskich i ich herby (Herby rycerstwa polskiego).

18.Mikołaj Rej (1505-1569)

Poeta i szlachecki polityk, kalwinista i poseł na sejm, nazywany ojcem literatury polskiej. W Żywocie człowieka poczciwego (1568) sławił życie ziemiańskie na wsi. Swoje poglądy polityczne przedstawił w satyrycznym dialogu Krótka rozprawa między... Panem, Wójtem a Plebanem.

19.Jan Kochanowski

Mistrz renesansowej poezji polskiej, ceniony za kunsztowny język. Napisał m.in. fraszki, pieśni, Treny (druk w 1583 r.) i dramat polityczny Odprawa posłów greckich. Mieszkał z rodziną w dworze w Czarnolesie.

20.Literatura sowizdrzalska

Anonimowa literatura, która służyła głównie rozrywce, ale była też zaangażowana społecznie. Rubasznym humorem i szyderstwem przedstawiała „świat na opak”: odsłaniała przywary władców, duchownych i możnych oraz krytykowała niesprawiedliwe przywileje i nierówności.

21.Literatura społeczno-polityczna

Nurt, który poruszał postulaty reform. Najważniejsze dzieło to O poprawie Rzeczypospolitej (1551) Andrzeja Frycza Modrzewskiego, inspirowane myślą Arystotelesa i Cycerona: reformy ustroju, tolerancja i równość wszystkich wobec prawa. Ksiądz Stanisław Orzechowski uznawał za obywateli tylko szlachtę, zwalczał innowierców i w Turcykach wzywał do krucjat przeciw Turcji.

22.Zamość

Renesansowe „miasto idealne” i twierdza, założone w 1580 r. na zlecenie Jana Zamojskiego. Zaprojektował je włoski architekt Bernardo Morando na symetrycznym planie pięcioboku, z bastionami, pałacem, ratuszem i arsenałem. Działały tu Akademia Zamojska i drukarnia, a obok siebie żyli wyznawcy różnych religii.

23.Wawel w czasach renesansu

Po pożarze w 1499 r. zamek przebudowano w stylu renesansowym za Zygmunta Starego. Pracami kierowali Włosi: Franciszek Florentczyk, a potem Bartolomeo Berecci. Powstał dziedziniec z wielopoziomowymi krużgankami w kształcie arkad, czyli słupów połączonych łukiem. Berecci zaprojektował też Kaplicę Zygmuntowską ze złotą kopułą - grobowiec Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta.

24.Przywileje szlacheckie

Prawa nadawane szlachcie przez królów od XIV do XVI w. Dotyczyły dziedzicznego posiadania ziemi, władzy nad chłopami i zwolnień podatkowych. Przywilej z Koszyc (1374) obniżył podatek i zakazał nowych podatków bez zgody szlachty. Kolejne ważne przywileje to: z Jedlni i Krakowa (1430 i 1433), cerekwicko-nieszawskie (1454), piotrkowski (1496) i konstytucja Nihil novi (1505).

25.Neminem captivabimus nisi iure victum

Zasada nietykalności osobistej szlachty (z łac. „nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego”), filar swobód szlacheckich. Nadał ją Władysław Jagiełło w Jedlni i Krakowie (1430 i 1433) w zamian za zgodę na objęcie tronu przez syna - Władysława Warneńczyka.

26.Przywileje cerekwicko-nieszawskie (1454 r.)

Nadał je Kazimierz Jagiellończyk, aby zapewnić sobie udział szlachty w wojnie trzynastoletniej. Odtąd król nie mógł bez zgody sejmików ziemskich nakładać nowych podatków, wprowadzać nowych praw ani zwoływać pospolitego ruszenia.

27.Przywilej piotrkowski (1496 r.)

Przywilej Jana Olbrachta. Zniósł cła na towary wytworzone przez szlachtę dla siebie lub w jej dobrach, ograniczył prawo chłopów do opuszczania wsi, zakazał mieszczanom kupowania ziemi i wprowadził kontrolę cen wyrobów rzemieślniczych.

28.Przywilej sądowy i prawo ziemskie

Na mocy przywileju sądowego za Zygmunta Starego król przestał rozstrzygać spory szlachty z jej poddanymi, więc szlachta przejęła władzę sądowniczą nad chłopami. Prawo ziemskie karało szlachtę łagodniej: za zabójstwo chłopa szlachcic płacił grzywnę rodzinie zabitego, a mieszczanina lub chłopa za to samo skazywano na śmierć.

29.Sejm walny

Staropolski parlament złożony z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej. Król zwoływał sejm, zgłaszał projekty ustaw i mógł się im sprzeciwić. Senat (ok. 150 senatorów z urzędu: biskupi i najwyżsi urzędnicy) wyrażał opinie o ustawach. Izba poselska (ok. 170 posłów wybranych na sejmikach) zgłaszała projekty i głosowała nad nimi. Pierwszy sejm walny obradował w Piotrkowie w 1468 r.

30.Sejm zwyczajny i sejm nadzwyczajny

Sejm zwyczajny zbierał się co dwa lata na sześć tygodni, zwykle jesienią lub zimą. Sejm nadzwyczajny zwoływano w razie potrzeby, np. wybuchu wojny. Obradom przewodził marszałek wybierany spośród posłów, a uchwalane akty prawne nazywano konstytucjami. Sejm zajmował się m.in. podatkami i skarbem, polityką zagraniczną i wojskiem.

31.Przywilej w Mielniku (1501 r.)

Przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla senatu, czyli magnaterii. Dawał senatorom nadzór nad polityką zagraniczną i wyborem nowego władcy oraz możliwość pozbawienia go tronu, jeśli łamał prawa. Szlachta szybko doprowadziła do odwołania tych postanowień.

32.Konstytucja Nihil novi (1505 r.)

Ustawa sejmu w Radomiu (z łac. „nic nowego”). Odtąd król nie mógł wprowadzić żadnego nowego prawa bez zgody sejmu walnego, a więc także posłów szlachty. Wielu historyków uważa ją za faktyczny początek demokracji szlacheckiej. Jej sens oddaje powiedzenie „Nic o nas bez nas”.

33.Demokracja szlachecka

Specyficzny system polityczny Rzeczypospolitej, w którym szlachta przez sejm i sejmiki współrządziła państwem. Przetrwał do końca XVIII w. Za jego fundament uważa się elekcyjność tronu, czyli wybór króla przez szlachtę.

34.Sejmiki

Zjazdy szlachty powiatu, ziemi lub województwa zwoływane przez króla - najstarsza i najważniejsza instytucja samorządu szlacheckiego. Działały na zasadzie demokracji bezpośredniej: każdy szlachcic brał udział osobiście. Na sejmikach przedsejmowych wybierano posłów i dawano im instrukcje, na relacyjnych posłowie zdawali sprawozdanie, a sejmiki kapturowe przejmowały władzę w czasie bezkrólewia.

35.Stan szlachecki w XVI w.

Szlachta stanowiła ok. 6-7% społeczeństwa, czyli dużo jak na Europę; w niektórych rejonach Mazowsza ponad 40%. Rzadko wchodzili do niej nowi ludzie, np. przez nobilitację, czyli uszlachcenie za wyjątkowe zasługi. Obowiązywała zasada równości: „Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”, a magnatom zakazywano tytułów książąt i hrabiów.

36.Podział szlachty

Mimo równych praw szlachta różniła się majątkiem. Magnateria miała co najmniej kilkadziesiąt wsi, a nawet miasta, i wielkie wpływy. Szlachta średnia miała od jednej do kilkunastu wsi i z niej rekrutowali się posłowie i urzędnicy. Szlachta zagrodowa (zaściankowa), najliczniejsza, sama pracowała na roli. Gołota nie miała majątku i służyła magnatom.

37.Elekcja vivente rege

Wybór nowego króla jeszcze za życia poprzedniego władcy. W 1529 r. Zygmunt Stary i Bona Sforza przeforsowali w ten sposób wybór ich syna Zygmunta Augusta. Szlachta żądała jednak całkowitej elekcyjności tronu.

38.Wojna kokosza (1537 r.)

Rokosz, czyli zbrojne wystąpienie szlachty przeciw królowi w obronie praw i przywilejów. Szlachta zwołana przez Zygmunta Starego na wyprawę na Mołdawię zebrała się pod Lwowem i zamiast walczyć obradowała ponad trzy tygodnie. Nazwa pochodzi od zjedzonego drobiu (kokoszek). Król przyrzekł całkowitą elekcyjność tronu w przyszłości.

39.Egzekucja dóbr królewskich

Odebranie magnatom i zwrot królowi królewszczyzn, czyli dóbr królewskich, które magnaci zagarnęli i przez dziesięciolecia bezprawnie użytkowali. Królowie oddawali je w użytkowanie stronnikom lub jako nagrodę za zasługi, a czasem w zastaw za pożyczki. Ideę poparł Zygmunt August, zawierając sojusz ze średnią szlachtą.

40.Ruch egzekucyjny

Ruch szlachty niezadowolonej z rosnącej potęgi magnatów, który domagał się zwrotu bezprawnie przetrzymywanych dóbr królewskich. Sejm egzekucyjny (1562-1563) sprawdził prawa do królewszczyzn, a 25% dochodów z nich przeznaczył na wojsko kwarciane (kwarta to jedna czwarta). Zakazano też łączenia najważniejszych urzędów. Jednym z przywódców ruchu był Mikołaj Sienicki.