Andegawenowie, Jagiellonowie i wielka wojna - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Układ z Andegawenami

Porozumienie zawarte za Łokietka i potwierdzone przez Kazimierza Wielkiego w 1339 r.: po bezpotomnej śmierci króla Polski tron miał objąć władca Węgier. Kazimierz miał tylko córki, a koronę mógł dziedziczyć wyłącznie syn. Król węgierski Karol Robert był mężem Elżbiety, siostry Kazimierza, więc ich syn Ludwik był siostrzeńcem polskiego króla.

2.Unia personalna

Połączenie państw osobą wspólnego władcy, przy którym każde z nich zachowuje całkowitą odrębność prawną i ustrojową. Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r. taka unia na 12 lat połączyła Polskę i Węgry.

3.Ludwik Węgierski (Andegaweński)

Król Węgier, nazywany tam Wielkim, a w latach 1370-1382 także król Polski. Polska była dla niego mniej ważna niż Węgry, więc szybko wrócił do Budy. Zastępowała go matka, Elżbieta Łokietkówna, a po jej śmierci w 1380 r. grupa zaufanych możnych. Ruś Czerwoną przyłączył do Węgier. Pod nieobecność króla rosło znaczenie szlachty.

4.Przywilej koszycki (1374 r.)

Pierwszy przywilej dla całej szlachty, wydany przez Ludwika Węgierskiego w zamian za zgodę na koronację jego córki. Szlachta płaciła odtąd tylko podatek stały 2 grosze od łanu chłopskiego zamiast 12, a podatki nadzwyczajne król mógł pobrać tylko za zgodą rycerstwa. Rozpoczął budowę silnej pozycji szlachty.

5.Ostatni książęta piastowscy

Śmierć Kazimierza Wielkiego zakończyła panowanie Piastów na tronie Polski, ale nie ród. Ostatni Piast kujawski, Władysław Biały, zmarł w 1377 r. Piastowie mazowieccy wygaśli w 1526 r., a śląscy w 1675 r., gdy zmarł książę Jerzy Wilhelm.

6.Koronacja Jadwigi (1384 r.)

Ludwik Węgierski, który zmarł w 1382 r., chciał, by w obu państwach panowała jego starsza córka Maria, żona Zygmunta Luksemburskiego. Polscy możni nie chcieli króla stale przebywającego poza krajem, więc tron przypadł młodszej Jadwidze. Po długim bezkrólewiu przybyła do Krakowa i w 1384 r. została koronowana na króla Polski.

7.Jadwiga Andegaweńska

Córka Ludwika Węgierskiego, król Polski w latach 1384-1399, od 1386 r. wraz z Władysławem Jagiełłą; święta Kościoła katolickiego. Starała się odzyskać Ruś Czerwoną i ziemię dobrzyńską. Zmarła w 1399 r. wkrótce po urodzeniu córki, a swój majątek zapisała Akademii Krakowskiej.

8.Przyczyny unii z Litwą (strona polska)

Narzeczony Jadwigi, Wilhelm Habsburg, pochodził z rodu przychylnego Krzyżakom, więc uważano go za nieodpowiedniego. Możnowładcy małopolscy wybrali Jagiełłę, bo liczyli na pomoc Litwy w odzyskaniu Rusi Czerwonej, nowe majątki na Rusi i koniec litewskich najazdów na Mazowsze. Odrzucili też plan ślubu Jadwigi z Siemowitem IV mazowieckim.

9.Korzyści unii z Polską dla Litwy

U schyłku XIV w. Litwa była wschodnioeuropejską potęgą, ale walczyła ze wszystkimi sąsiadami i miała problemy wewnętrzne. Pozostawała pogańska, co dawało Krzyżakom pretekst do najazdów. Sojusz z Polską i chrystianizacja mogły uspokoić zachodnie i północne granice.

10.Unia w Krewie (1385 r.)

Układ zawarty w Krewie na Litwie, który wprowadził unię personalną Polski z Litwą. Wielki książę litewski Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest, poślubić Jadwigę, koronować się na króla Polski i odzyskać ziemie utracone wcześniej przez Królestwo Polskie.

11.Chrzest i koronacja Jagiełły (1386 r.)

W pierwszych miesiącach 1386 r. Jagiełło przybył do Krakowa. Najpierw przyjął chrzest i imię Władysław, potem poślubił Jadwigę, a na końcu został koronowany na króla Polski.

12.Władysław Jagiełło

Król Polski w latach 1386-1434, założyciel dynastii Jagiellonów. Władzę na Litwie objął po śmierci ojca Olgierda w 1377 r. Dowodził zwycięskimi wojskami pod Grunwaldem, a przywilejami dla szlachty zapewnił tron synom. Jest najdłużej panującym polskim monarchą - rządził prawie 50 lat.

13.Witold

Brat stryjeczny Jagiełły, który stanął na czele litewskich możnych przeciwnych unii i z pomocą Krzyżaków rozpoczął wojnę domową. Po kilku latach kuzyni się porozumieli: od 1401 r. Witold rządził Litwą jako wielki książę, a Jagiełło zachował tytuł najwyższego księcia Litwy.

14.Unia w Horodle (1413 r.)

Nowy układ polsko-litewski zawarty w Horodle nad Bugiem. Ustalono m.in., że wspólnego władcę będą wybierać przedstawiciele obu państw, a po śmierci Witolda nowego wielkiego księcia wskaże król za zgodą szlachty. Najznaczniejsze rody litewskie otrzymały polskie herby.

15.Jagiełło po śmierci Jadwigi (1399 r.)

Gdy zmarła Jadwiga i jej córka, nie było pewne, czy Jagiełło zachowa prawo do polskiego tronu. Obu państwom zależało jednak na unii, a król dał się poznać jako dobry władca. Pozostał w Krakowie, poślubił Annę Cylejską, wnuczkę Kazimierza Wielkiego, a panowie polscy ponownie przysięgli mu wierność.

16.Zofia (Sonka) Holszańska

Ruska księżniczka, czwarta żona Władysława Jagiełły, z którą doczekał się synów. Jagiełło nie miał dziedzicznych praw do polskiej korony, więc objęcie tronu przez jego syna wymagało zgody szlachty.

17.Przywilej jedlneński (1430 r.)

Najważniejszy z przywilejów wydanych przez Jagiełłę, by szlachta uznała prawa jego synów do tronu, zwany neminem captivabimus (łac. nikogo nie uwięzimy); potwierdzono go w Krakowie w 1433 r. Wprowadzał nietykalność osobistą i majątkową szlachty: szlachcica można było uwięzić, a jego majątek skonfiskować tylko na podstawie wyroku sądu.

18.Elekcyjność tronu polskiego

Przekonanie, że to szlachta wybiera króla. Umocniło się, gdy po bezpotomnej śmierci Jadwigi Jagiełło musiał ustępstwami zdobywać zgodę szlachty na tron dla swoich synów. Po śmierci Jagiełły w 1434 r. korona przeszła na jego syna bez sporów.

19.Kaplica św. Trójcy w Lublinie

Gotycka kaplica zamkowa, za Jagiełły kaplica królewska. Król ufundował w niej bizantyjsko-ruskie freski, ukończone w 1418 r. pod kierunkiem mistrza Andrzeja, które pokrywają całe wnętrze jak w cerkwi. To przykład przenikania się kultur Wschodu i Zachodu. Jagiełło, którego matka była córką księcia ruskiego, wolał sztukę ruską od łacińskiej.

20.Freski w kaplicy lubelskiej

Na sklepieniu prezbiterium, nad ołtarzem, namalowano Chrystusa Pantokratora, a na zworniku Podwójny Krzyż, herb Jagiełły. Ściany zdobią sceny ze Starego i Nowego Testamentu, m.in. z życia i męki Jezusa. Dwa freski ukazują fundatora: Jagiełłę klęczącego przed Marią z Dzieciątkiem i na koniu, gdy anioł nakłada mu koronę.

21.Przyczyny konfliktu z zakonem krzyżackim

Unia sprawiła, że w razie wojny zakon musiałby walczyć z połączonymi siłami Polski i Litwy. Pokojowy chrzest Litwy podważał krzyżacką propagandę, według której pogaństwo można było zlikwidować tylko podbojem, oraz sens dalszego istnienia zakonu. Krzyżacy głosili więc, że chrzest Litwy był pozorny.

22.Stosunki polsko-krzyżackie przed wielką wojną

Od pokoju kaliskiego (1343 r.) relacje były poprawne: rozwijał się handel z Prusami, a polscy rycerze brali udział w wyprawach zakonu na Litwę. Za Jagiełły spierano się tylko o przejętą przez zakon ziemię dobrzyńską oraz o grody Drezdenko i Santok na granicy z Nową Marchią, którą zakon kupił w 1402 r.

23.Żmudź

Kraina nad Bałtykiem zamieszkana przez pogański lud spokrewniony z Litwinami. W 1398 r. Witold zgodził się przekazać ją Krzyżakom, dla których była ważna, bo rozdzielała państwo zakonne na dwie części. Wybuchały tam powstania antykrzyżackie.

24.Wybuch wielkiej wojny (1409 r.)

W maju 1409 r. wybuchło poparte przez Witolda powstanie na Żmudzi. Polscy posłowie przedstawili w Malborku stanowisko króla tak niejasno, że wielki mistrz wypowiedział Polsce wojnę, więc zakon można było przedstawiać jako agresora. W sierpniu Krzyżacy zajęli ziemię dobrzyńską i Bydgoszcz, a Jagiełło odbił m.in. Bydgoszcz. Jesienią zawarto rozejm do czerwca.

25.Ulrich von Jungingen

Wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1407-1410, uważany za porywczego zwolennika wojny z Polską. W 1409 r. wypowiedział Polsce wojnę. Poległ w bitwie pod Grunwaldem, prowadząc szarżę swoich oddziałów.

26.Plan kampanii 1410 r.

Jagiełło i Witold postanowili uderzyć połączonymi siłami na Malbork, siedzibę wielkiego mistrza. Polskie rycerstwo przeprawiło się przez Wisłę po potajemnie zbudowanym moście pontonowym pod Czerwińskiem i połączyło z wojskami Witolda - Litwinami, Rusinami i posiłkami tatarskimi. Razem ruszyli na północ, do Prus.

27.Bitwa pod Grunwaldem (15 lipca 1410 r.)

Walna bitwa wielkiej wojny, w której siły polsko-litewsko-ruskie całkowicie rozbiły armię krzyżacką. Sprzymierzeni mieli wyraźną przewagę liczebną. Przed walką wielki mistrz przysłał Jagielle dwa nagie miecze, co Polacy przedstawiali jako przejaw krzyżackiej pychy. Zginęli wielki mistrz Ulrich von Jungingen i najwyżsi dostojnicy zakonu.

28.Przebieg bitwy pod Grunwaldem

Bitwę zaczęły wojska litewskie, które musiały się wycofać. Po odśpiewaniu Bogurodzicy uderzyła polska ciężka jazda; na chwilę upadła wielka chorągiew krakowska, ale ją odzyskano. Szarża prowadzona przez Ulricha von Jungingena załamała się, a mistrz poległ. Na koniec zdobyto obóz krzyżacki i ścigano uciekających.

29.Szarża

Atak jazdy na pozycje przeciwnika, po którym oddział wycofywał się, by się przegrupować i przygotować do kolejnego uderzenia. Do pierwszego uderzenia ciężkozbrojni rycerze używali kopii długości 3,5-4,5 m, a potem walczyli w pojedynkach.

30.Skutki bitwy pod Grunwaldem

Armia zakonu została zniszczona; państwa krzyżackiego nie zlikwidowano, ale odtąd nie mogło ono zagrozić Polsce. Zwycięstwo umocniło władzę Jagiełły i podniosło rangę Polski w Europie. Opisy bitwy rozesłano po dworach Europy, zdobyte chorągwie zawieszono w katedrze na Wawelu, a 15 lipca stał się świętem.

31.Oblężenie Malborka (1410 r.)

Zamek przygotował do obrony komtur Świecia Henryk von Plauen. Do Prus przybyły posiłki z Inflant i rycerze zaciężni z Zachodu, oblegającym brakowało żywności, a wśród Litwinów szerzyła się dyzenteria. Armia Jagiełły, złożona głównie z jazdy, nie umiała prowadzić oblężeń, więc odstąpiono. Nawet zwycięstwo pod Koronowem w październiku nie zmieniło sytuacji.

32.I pokój toruński (1411 r.)

Pokój zawarty 1 lutego 1411 r. Polska odzyskała ziemię dobrzyńską, ziemia chełmińska została przy zakonie, Krzyżacy ustąpili ze Żmudzi na czas życia Jagiełły i Witolda i musieli zapłacić olbrzymi okup za jeńców. Okup zrujnował gospodarkę państwa zakonnego i zaostrzył jego konflikt z poddanymi w Prusach.

33.Sobór w Konstancji (1414-1418)

Po pokoju toruńskim Polska dążyła do jego rewizji: polscy prawnicy domagali się zwrotu Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej. Spór z zakonem próbowano rozstrzygnąć dyplomatycznie na soborze. W delegacji byli m.in. arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba, rycerz Zawisza Czarny i prawnik Paweł Włodkowic. Polacy zyskali przychylność, ale sobór nie podjął politycznych rozstrzygnięć.

34.Wojna głodowa (1414 r.)

Kolejna wojna Polski i Litwy z zakonem. Krzyżacy zamknęli się w zamkach i unikali walnej bitwy, więc wojska Jagiełły oblegały twierdze i pustoszyły uprawy. W ogołoconym kraju zaczął im grozić głód i zawarto rozejm.

35.Pokój w Brześciu Kujawskim (1435 r.)

Pokój, który zakończył kolejne konflikty zbrojne z zakonem, zawarty już po śmierci Jagiełły. Spustoszone wojnami Prusy pogrążyły się w kryzysie, a miejscowe rycerstwo i mieszczanie tworzyli coraz silniejszą opozycję wobec zakonu.

36.Pomnik grunwaldzki w Krakowie

Konny posąg Władysława Jagiełły odsłonięty w 1910 r., w 500. rocznicę bitwy, w należącym do Austro-Węgier Krakowie. Ufundował go pianista i polityk Ignacy Jan Paderewski. W czasie zaborów miał dodawać Polakom otuchy. Zniszczony przez Niemców podczas okupacji, został odtworzony w 1976 r.