Rozbicie dzielnicowe i Kazimierz Wielki - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Zjazd w Gąsawie (1227 r.)

Zjazd książąt piastowskich na Kujawach zwołany z inicjatywy Leszka Białego. Obradujących napadnięto: Leszek Biały zginął, a Henryk Brodaty został ciężko ranny. Zamach zorganizował prawdopodobnie namiestnik Pomorza Świętopełk, który dążył do suwerenności swojej dzielnicy.

2.Koniec pryncypatu

Według historyków nastąpił wraz ze śmiercią Leszka Białego, syna Kazimierza Sprawiedliwego, w 1227 r. Dzielnice przestały uznawać zwierzchność księcia krakowskiego. Kraków, gdzie przechowywano insygnia królewskie, pozostał jednak celem rywalizacji Piastów, m.in. Henryka Brodatego i Konrada Mazowieckiego.

3.Sprowadzenie Krzyżaków (1226-1228)

Mazowsze Konrada Mazowieckiego niszczyły najazdy Prusów, a misje i wyprawy zbrojne nie przyniosły skutku. Konrad wezwał więc zakon krzyżacki, zwany tak od czarnych krzyży na białych płaszczach: rozmowy podjęto w 1226 r., a w 1228 r. nadał mu ziemię chełmińską jako bazę do walki z poganami. Do 1283 r. Krzyżacy podbili Prusów.

4.Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach

Krzyżacy podbili Prusów dzięki dobrej organizacji, pomocy książąt polskich i rycerzy z Europy Zachodniej. Własne państwo zapewniło zakonowi przetrwanie, bo krzyżowcy przegrali w Ziemi Świętej, a z Węgier zakon wygnał król. Sąsiedztwo chroniło Mazowsze przed Prusami i dawało zyski z handlu, ale z czasem wywołało napięcia.

5.Najazd Mongołów na Polskę (1241 r.)

Mongołowie złupili Sandomierz i Kraków, a na Śląsku m.in. Opole i Wrocław. W bitwie pod Legnicą rozgromili wojska Henryka Pobożnego, który zginął. Klęska przekreśliła szanse na zjednoczenie ziem polskich przez książąt śląskich, a Śląsk podzielono między synów Henryka.

6.Kres władzy patrymonialnej

Osłabieni książęta dzielnicowi, szukając poparcia możnych i duchowieństwa, nadawali im dobra ziemskie na własność - władca przestał być właścicielem całej ziemi w państwie. Chłopi musieli odtąd świadczyć zarówno na rzecz księcia, jak i nowych właścicieli. Później książęta nadawali też immunitety: najwcześniej dobrom kościelnym, potem możnowładczym i rycerskim.

7.Wolni goście

Chłopi, którzy porzucali gospodarstwa w dobrach bez immunitetu i szukali lepszych warunków u innych właścicieli ziemi. Taką migrację wewnątrz księstw piastowskich nazywa się osadnictwem na prawie polskim.

8.Koloniści

Osadnicy z Zachodu, głównie z krajów niemieckich, którzy od początku XIII w. przybywali na ziemie polskie, najwcześniej na Śląsk. Do lokowania, czyli zakładania nowych wsi i miast, pierwszy zachęcał ich książę Henryk Brodaty; w 1211 r. lokowano Złotoryję. Przynosili lepsze narzędzia i techniki upraw.

9.Zasadźca

Organizator lokacji, który zawierał z właścicielem ziemi umowę lokacyjną - spisany dokument z warunkami dla kolonistów. Reprezentował pana wobec osadników, a osadników wobec pana. Po sprowadzeniu osadników i rozplanowaniu wsi zwykle zostawał sołtysem.

10.Powinności osadnika na prawie niemieckim

Kolonista dostawał łan ziemi ornej, czyli 16-24 ha. W zamian płacił panu czynsz w pieniądzu i niewielkie daniny w naturze. Odrabiał też pańszczyznę, ale bardzo małą - najwyżej 2-3 dni w roku.

11.Wolnizna

Okres kilku lub nawet kilkunastu lat, w którym nowi osadnicy byli zwolnieni ze wszystkich obciążeń. Mogli wtedy zbudować chaty, wykarczować las czy osuszyć bagna i zagospodarować ziemię.

12.Sołtys

Przywódca wsi na prawie niemieckim, zwykle dawny zasadźca. Miał kilkułanowe gospodarstwo wolne od powinności, prawo założenia karczmy lub młyna i zatrzymywał 1/6 zebranego czynszu. Przewodniczył ławie wiejskiej, czyli sądowi z ławnikami wybranymi przez chłopów, i pobierał 1/3 kar.

13.Prawo magdeburskie

Prawo miejskie wzorowane na przepisach niemieckiego Magdeburga. Od lat 20. XIII w. zakładano na nim miasta na ziemiach polskich. Pierwsze przeniesienia nastąpiły w Środzie Śląskiej i Chełmnie, dlatego nazywano je też prawem średzkim lub chełmińskim.

14.Lokacja miasta

Kierował nią zasadźca, a w większych ośrodkach kilku. Wytyczano rynek, ulice i parcele pod domy; na rynku stawiano ratusz, a w rogu lub pierzei rynku kościół parafialny. Zasadźca zostawał wójtem, czyli przedstawicielem władcy wobec mieszczan. Kraków lokował w 1257 r. książę Bolesław Wstydliwy.

15.Skutki kolonizacji na prawie niemieckim

Nowe wsie zakładano na nieużytkach, więc przybywało ziemi uprawnej. Poprawiła się sytuacja chłopów, panowie mieli stałe dochody, rozwinęły się handel i rzemiosło. Na prawo niemieckie przenoszono też dawne wsie polskie, więc położenie chłopów znów stało się dość jednolite.

16.Czynniki sprzyjające zjednoczeniu ziem polskich

Kupcom przeszkadzały cła i różne monety w księstwach, a książęta w pojedynkę słabo radzili sobie z łupieskimi bandami. Rosło zagrożenie ze strony Brandenburgii i Krzyżaków. O dawnej jedności przypominał Kościół z metropolią gnieźnieńską, a wśród ludności rosło poczucie wspólnoty.

17.Kanonizacja Stanisława ze Szczepanowa (1253 r.)

Papież ogłosił biskupa świętym dzięki staraniom księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego. Opisany w żywocie cud zrośnięcia się ciała męczennika uznano za zapowiedź ponownego zjednoczenia Polski. Uroczystości w Krakowie w 1254 r. zgromadziły biskupów i książąt i uczyniły Kraków centrum religijnym jednoczącego się państwa.

18.Walka o tron krakowski (1288-1291)

Po bezpotomnej śmierci Leszka Czarnego o Kraków walczyli Władysław Łokietek i Henryk Prawy. Henryk zajął Kraków w 1288 r. dzięki mieszczanom, ale zmarł w 1290 r. Jego następcę, Przemysła II, możni małopolscy odrzucili i poparli króla czeskiego Wacława II, który w 1291 r. przejął ziemię krakowską.

19.Koronacja Przemysła II (1295 r.)

Przemysł II, książę wielkopolski, w 1294 r. przejął też Pomorze Gdańskie po Mściwoju II. Po uzyskaniu zgody papieża koronował go w Gnieźnie arcybiskup Jakub Świnka, gorący zwolennik odbudowy królestwa. Przemysł był pierwszym od ponad 200 lat królem Polski.

20.Orzeł w koronie

Godło Polski, które po raz pierwszy jako znak królestwa pojawiło się na pieczęci króla Przemysła II. Piastowie używali znaku orła od lat 20. XIII w. Najstarszy barwny wizerunek - biały orzeł w koronie na czerwonym polu - zachował się na nagrobku Henryka Prawego.

21.Zamach w Rogoźnie (1296 r.)

W lutym 1296 r., kilka miesięcy po koronacji, Przemysł II został napadnięty w Rogoźnie, ciężko ranny i uprowadzony, po czym zmarł. Zamach przygotowali margrabiowie brandenburscy, którzy chcieli opanować Pomorze Gdańskie.

22.Wacław II

Król czeski z dynastii Przemyślidów, wezwany przez możnych wielkopolskich, w 1300 r. koronował się na króla Polski i zjednoczył większość ziem polskich. Rządził przez starostów z Czech i opierał się na mieszczanach, co zraziło możnych i rycerstwo. Zmarł w 1305 r., gdy trwało powstanie antyczeskie.

23.Władysław Łokietek

Książę kujawski, król Polski w latach 1320-1333. Wrócił z wygnania w 1304 r., a po śmierci Wacława III opanował Kujawy, Małopolskę i Pomorze i w 1306 r. został księciem krakowskim. W Krakowie zjednał mieszczan przywilejami, a biskupa Jana Muskatę uwięził i wygnał. W 1314 r. objął Wielkopolskę, a w 1320 r. koronował się.

24.Utrata Pomorza Gdańskiego (1308-1309)

W 1308 r. Brandenburczycy oblegli Gdańsk, a Łokietek wezwał na pomoc Krzyżaków. Zakon odparł napastników, ale zajął Gdańsk i całe Pomorze Gdańskie, a gdy nie dostał żądanej sumy pieniędzy, zatrzymał je. Swoje prawa umocnił, odkupując roszczenia margrabiów brandenburskich.

25.Bunt wójta Alberta (1311-1312)

Bunt mieszczan krakowskich i innych miast małopolskich przeciw Łokietkowi, który wybuchł w 1311 r. Książę stłumił go w 1312 r. z pomocą rycerstwa małopolskiego. Część buntowników skazano na śmierć, wójt Albert uciekł, a miasta na pewien czas straciły przywileje.

26.Koronacja Łokietka (1320 r.)

Uczestnicy wiecu w Sulejowie wysłali do papieża Jana XXII biskupa Gerwarda z prośbą o koronę. Pretensje zgłaszał też król czeski Jan Luksemburski, więc papież w bulli z 1319 r. wstrzymał się z wyrokiem, co uznano za niejednoznaczną zgodę. Łokietek koronował się w styczniu 1320 r. w katedrze na Wawelu, odtąd miejscu koronacji królów Polski.

27.Sojusz Łokietka z Litwą (1325 r.)

Sąd papieski w Inowrocławiu i Brześciu Kujawskim nakazał Krzyżakom zwrot Pomorza, ale zakon odrzucił wyrok, uznając sędziów za stronniczych. Łokietek zawarł więc sojusz z księciem litewskim Giedyminem, umocniony ślubem jego córki Aldony (Anny) z Kazimierzem. Krzyżacy przedstawiali odtąd Łokietka jako sprzymierzeńca pogan, a sojusz zraził Piastów mazowieckich.

28.Bitwa pod Płowcami (1331 r.)

Krwawa bitwa w wojnie z Krzyżakami, po których stronie wystąpił król czeski Jan Luksemburski. Polacy nie odnieśli jednoznacznego zwycięstwa, ale zadali duże straty i nie pozwolili połączyć się armiom wroga, które miały przeciąć państwo na pół. W 1332 r. Krzyżacy zajęli Kujawy, a Łokietek zawarł niekorzystny rozejm.

29.Kazimierz Wielki

Syn Władysława Łokietka, król Polski w latach 1333-1370, ostatni Piast na polskim tronie. Odziedziczył tylko Małopolskę i Wielkopolskę, zagrożone przez Krzyżaków, Brandenburgię i Czechy, więc szukał rozwiązań pokojowych. W 1364 r. zorganizował w Krakowie zjazd władców, na który przybył m.in. cesarz Karol IV. Jako jedyny polski władca nosi przydomek Wielki.

30.Zjazd w Wyszehradzie (1335 r.)

Kazimierz Wielki zapłacił królowi Czech Janowi Luksemburskiemu 1,2 mln groszy praskich za zrzeczenie się tytułu króla Polski. Rozerwał w ten sposób sojusz czesko-krzyżacki, ale musiał zrezygnować z praw do Śląska. Spory z Czechami trwale zakończył pokój w Namysłowie w 1348 r.

31.Spór o Pomorze za Kazimierza Wielkiego

W Wyszehradzie rozjemcy, Jan Luksemburski i Karol Robert, przyznali Polsce tylko Kujawy i ziemię dobrzyńską, a zakonowi Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską. Kazimierz odrzucił ten wyrok i w 1339 r. odwołał się do sądu papieskiego w Warszawie. Sędziowie z Francji nakazali zwrot Pomorza, ale Krzyżacy wstrzymali wykonanie wyroku dzięki wpływom w Awinionie.

32.Pokój wieczysty w Kaliszu (1343 r.)

Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską. Pomorze Gdańskie oraz ziemie chełmińska i michałowska zostały przy zakonie jako jałmużna, czyli dar króla Polski, co podkreślało dawne prawa Polski do tych ziem. Pokój obowiązywał przez 60 lat.

33.Podbój Rusi Czerwonej (1340-1349)

Po śmierci Jerzego II w 1340 r. Kazimierz sięgnął po jego tron, co wywołało długą wojnę z Litwinami i Mongołami. Do 1349 r. opanował Ruś Czerwoną z Przemyślem, Lwowem i Haliczem i przejął kontrolę nad szlakami handlowymi. Odtąd Polska szukała wpływów głównie na wschodzie.

34.Rozwój gospodarczy za Kazimierza Wielkiego

Lokowano ponad 1000 wsi i ponad 100 miast, a miastom król przywrócił przywileje odebrane po buntach. Z zysków budował mury miejskie i zamki, m.in. Orle Gniazda na granicy z Czechami. Duże dochody dawały żupy solne w Bochni i Wieliczce. Według Długosza zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną.

35.Prawo składu

Przywilej miasta, który zobowiązywał przejeżdżających kupców do wystawienia towarów na sprzedaż. Za Kazimierza szlaki z portów Morza Czarnego i z południa Europy nad Bałtyk znalazły się pod kontrolą Polski. Na handlu zarabiał też król: cła, podatki i myto, czyli opłata za drogi i mosty.

36.Grosz krakowski

Moneta o dużej zawartości kruszcu, którą Kazimierz Wielki wprowadził w miejsce różnych, mało wartych monet z okresu rozbicia. Król nie miał kopalni srebra i nie bił jej masowo, więc w większych transakcjach używano grosza praskiego - srebrnej monety Wacława II o wadze 3,8 g.

37.Starosta

Urzędnik reprezentujący króla w terenie, wprowadzony za Wacława II. Zarządzał dobrami królewskimi, nadzorował pobór podatków i sądził ciężkie przestępstwa. Król mógł go w każdej chwili odwołać, co ograniczało wpływy możnych; dla nich zostały prestiżowe urzędy wojewodów i kasztelanów o niewielkiej władzy.

38.Urzędy dworskie i rada królewska

Za Kazimierza ukształtowały się urzędy dworskie: kanclerz zarządzał kancelarią, podskarbi nadzorował skarb państwa, a marszałek dworu - dwór monarchy. Ci dostojnicy wraz z biskupami i najwyższymi urzędnikami ziem tworzyli radę królewską, czyli ciało doradcze króla.

39.Statuty Kazimierza Wielkiego (1362 r.)

Pierwsze w historii Polski spisanie obowiązującego prawa. Kazimierz chciał ujednolicić prawo, ale wydano odrębne statuty: piotrkowski dla Wielkopolski i wiślicki dla Małopolski. Statut wiślicki miał być podstawą prawa ogólnokrajowego, czego jednak nie zrealizowano.

40.Akademia Krakowska (1364 r.)

Pierwszy uniwersytet na ziemiach polskich, ufundowany przez Kazimierza Wielkiego, bo państwo potrzebowało ludzi wykształconych w prawie. Uczył sztuk wyzwolonych, medycyny i prawa, a wzorem uczelni włoskich rządził nim samorząd studentów. Przetrwał kilka lat; odnowiono go dopiero w 1400 r.