Kazimierz Jagiellończyk i kultura Polski - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Władysław Warneńczyk (król Polski 1434-1444)

Starszy syn Władysława Jagiełły, który objął tron w 1434 r. jako dziesięciolatek. Do jego pełnoletności (po ukończeniu 14. roku życia) rządziła rada królewska z biskupem krakowskim Zbigniewem Oleśnickim oraz królowa-matka Zofia Holszańska. Od 1440 r. był też królem Węgier.

2.Unia polsko-węgierska (1440 r.)

W lipcu 1440 r. Władysław Jagiellończyk został koronowany na króla Węgier. Węgrzy, osłabieni kryzysem po śmierci Zygmunta Luksemburskiego, liczyli na pomoc Polski w walce z Turkami zajmującymi Bałkany. Plan popierał biskup Oleśnicki, który chciał uczynić z Polski ważną siłę w walce z ekspansją osmańską.

3.Zerwanie unii polsko-litewskiej (1440 r.)

Władysław wysłał brata Kazimierza na Litwę jako namiestnika. Możnowładcy litewscy bez wiedzy króla i Polaków, ale za zgodą królowej-matki Zofii, obwołali Kazimierza wielkim księciem. Oznaczało to faktyczne zerwanie unii Polski z Litwą.

4.Bitwa pod Warną (listopad 1444 r.)

Udana wyprawa przeciw Turkom w 1443 r. pozwoliła zawrzeć w 1444 r. rozejm na 10 lat, ale pod naciskiem legata papieskiego król go zerwał. Pod Warną w Bułgarii, niedaleko Morza Czarnego, Turcy rozbili armię węgierską wzmocnioną polskimi ochotnikami, a król zginął, co przyniosło mu przydomek „Warneńczyk”. Skutkiem było zerwanie unii Polski z Węgrami.

5.Kazimierz Jagiellończyk (1427-1492)

Najmłodszy syn Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej, od 1440 r. wielki książę litewski. Po śmierci brata przeciągał rokowania z polskimi możnymi, by umocnić swoją pozycję, i dopiero w 1447 r. koronował się na króla Polski (panował do 1492 r.). Przywrócił unię personalną: Polska i Litwa miały wspólnego władcę, ale pozostały odrębnymi państwami.

6.Stany pruskie

Poddani zakonu krzyżackiego - rycerstwo i mieszczanie. Byli niezadowoleni, bo zubożałe po Grunwaldzie państwo zakonne podnosiło podatki, a kluczowe urzędy mogli sprawować tylko Krzyżacy. Rycerzy zakonnych, którzy nie zakładali rodzin, uważali za obcych, a z podziwem patrzyli na rosnący udział polskiej szlachty w rządach.

7.Związek Pruski (1440 r.)

Organizacja reprezentantów miast i rycerstwa Prus, która miała bronić ich praw. Na jej czele stanął pruski szlachcic Jan Bażyński. Wielki mistrz pozwał członków związku przed sąd cesarski, a ten nakazał stanom pruskim uznać władzę zakonu i rozwiązać związek.

8.Akt inkorporacji (6 marca 1454 r.)

W lutym 1454 r., po wyroku sądu cesarskiego, wybuchł w Prusach bunt, a Związek Pruski oddał się pod opiekę króla Polski. Kazimierz Jagiellończyk zerwał pokój zawarty w 1435 r. w Brześciu Kujawskim i wydał akt inkorporacji, czyli wcielenia Pomorza Gdańskiego i Prus do Korony. Był to początek wojny trzynastoletniej.

9.Przywileje cerekwicko-nieszawskie (1454 r.)

Szlachta uznała, że król nie może bez jej zgody wysłać jej na zagraniczną wyprawę, i żądała potwierdzenia przywilejów. We wrześniu 1454 r. pod Cerekwicą, a potem w Nieszawie (statut nieszawski) król zobowiązał się, że bez zgody sejmików - lokalnych zjazdów szlachty - nie zwoła pospolitego ruszenia, nie nałoży nowych podatków i nie wprowadzi nowych praw.

10.Statut nieszawski a demokracja szlachecka

Statut nieszawski stał się jednym z fundamentów demokracji szlacheckiej. Uzależnił zmiany prawa, pobór podatków i zwoływanie armii od zgody szlachty, więc wyraźnie wzrosła jej rola polityczna. Prowadziło to do powstania parlamentu: pierwszy sejm walny z izbą poselską zebrał się w 1493 r., za Jana Olbrachta.

11.Przywileje szlacheckie za udział w wojnie

Szlachta zdobywała przywileje m.in. w zamian za udział w wyprawach wojennych: w Czerwińsku (1422 r.) oraz w Cerekwicy i Nieszawie (1454 r.) - za wojnę z zakonem krzyżackim, a w Piotrkowie (1496 r.) - za wyprawę na Mołdawię. Przywilej piotrkowski m.in. ograniczył prawo chłopów do opuszczania wsi i zakazał mieszczanom kupowania ziemi.

12.Wojna trzynastoletnia (1454-1466)

Wojna Polski z zakonem krzyżackim o Pomorze Gdańskie i Prusy, rozpoczęta aktem inkorporacji. Najważniejsze wydarzenia: klęska pod Chojnicami (1454 r.), przejęcie Malborka (1457 r.), zwycięstwa pod Świecinem (1462 r.) i na Zalewie Wiślanym (1463 r.) oraz II pokój toruński (1466 r.).

13.Bitwa pod Chojnicami (wrzesień 1454 r.)

Krzyżackie oddziały zaciężne rozbiły polskie pospolite ruszenie i oddziały Związku Pruskiego, a król musiał ratować się ucieczką. Zakon odzyskał część zamków i miast, a wojna zamieniła się w długotrwały konflikt. Bitwa wykazała przewagę wyćwiczonych wojsk zaciężnych, często z bronią palną, nad dawnym rycerstwem.

14.Finansowanie wojny trzynastoletniej

Wojska zaciężne wymagały ogromnych pieniędzy. Król nałożył nadzwyczajne podatki i sięgnął po zasoby Kościoła, ale największy ciężar ponosiły wielkie miasta pruskie, zwłaszcza Gdańsk i Toruń, którym odwdzięczał się przywilejami. Krzyżacy nie mieli takich rezerw: w 1457 r. nieopłaceni czescy najemnicy wygnali wielkiego mistrza z Malborka i sprzedali zamek Polakom.

15.Bitwa pod Świecinem (1462 r.)

Przełom w wojnie trzynastoletniej: polska armia zaciężna pod wodzą Piotra Dunina pokonała najemników zakonu. Polacy odzyskali kontrolę nad dochodowym handlem wiślanym i zajęli szlaki na zachód, odcinając zakon od zaopatrzenia i posiłków z Niemiec.

16.Bitwa na Zalewie Wiślanym (1463 r.)

Okręty z Gdańska i Elbląga rozbiły flotę zakonną. Krzyżacy stracili możliwość korzystania z transportu morskiego, a wojska polskie mogły dalej zdobywać twierdze krzyżackie nad Wisłą. W 1464 r. rozpoczęto rokowania pokojowe.

17.II pokój toruński (październik 1466 r.)

Pokój kończący wojnę trzynastoletnią. Do Polski przyłączono Prusy Królewskie, a pozostałe ziemie zakonu - Prusy Zakonne - stały się polskim lennem. Każdy kolejny wielki mistrz musiał składać hołd lenny królowi Polski i zasiadać w radzie królewskiej.

18.Prusy Królewskie i Prusy Zakonne (1466 r.)

Prusy Królewskie (Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska, Malbork, Elbląg i Warmia) włączono w 1466 r. do Polski; były dobrze rozwinięte i pokryte siecią miast. Prusy Zakonne zostały lennem Polski; były słabe gospodarczo, a jedynym większym miastem był w nich Królewiec.

19.Gospodarcze znaczenie II pokoju toruńskiego

Polska zyskała pełną kontrolę nad ujściem Wisły do Bałtyku i cały szlak wiślany. Wisłą i jej dopływami można było masowo wywozić towary przez Gdańsk. W XVI i XVII w., gdy na Zachodzie wzrosło zapotrzebowanie na zboże, Gdańsk stał się jednym z najważniejszych portów Europy.

20.Polityka dynastyczna Kazimierza Jagiellończyka

Z Elżbietą Rakuszanką z Habsburgów, zwaną „matką królów”, Kazimierz miał trzynaścioro dzieci: czterech synów zostało królami, a pięć córek - żonami władców. Władysław objął tron czeski (1471 r.) i węgierski (1490 r.), a w Polsce panowali po ojcu Jan Olbracht, Aleksander i Zygmunt Stary. Jagiellonowie stali się jedną z najpotężniejszych dynastii Europy.

21.Wpływy kulturowe w średniowiecznej Polsce

Przyjęcie chrześcijaństwa w obrządku łacińskim włączyło Polskę w krąg kultury Europy Zachodniej, choć nowe wzory docierały z opóźnieniem. Do schyłku XIV w. dominowała kultura łacińska, a po unii z Litwą widoczne stały się też wpływy sztuki bizantyjskiej (ruskiej).

22.Palatia

Pierwsze kamienne budowle książęce, wznoszone wraz z kaplicami w najważniejszych grodach po przyjęciu chrześcijaństwa; w siedzibach biskupich (Gniezno, Poznań) stawiano większe świątynie. Zniszczone w czasie najazdu Brzetysława i powstania ludowego, znane są dziś głównie z fundamentów.

23.Styl romański w Polsce (poł. XI-poł. XIII w.)

Świątynie romańskie budowano od czasów Kazimierza Odnowiciela do XIII w. Były nieliczne (najwięcej na Śląsku), mniejsze i skromniejsze niż francuskie czy włoskie. Cechy romańskie zachowały m.in. kościół św. Andrzeja w Krakowie, rotunda św. Mikołaja w Cieszynie, kolegiata w Tumie oraz kościoły cystersów w Wąchocku i Sulejowie.

24.Kolegiata w Tumie pod Łęczycą

Romańska świątynia z XII w., która pełniła funkcje sakralne i obronne. Ma układ bazylikowy (nawa główna wyższa od bocznych), podwójne i potrójne okna (biforia i triforia), grube ściany z kamienia oraz apsydę z przylegającą do niej mniejszą apsydiolą.

25.Romańska rzeźba w Polsce

Dekoracja rzeźbiarska często przetrwała lepiej niż budowle. Najważniejsze przykłady to kolumny w Strzelnie (koniec XII lub początek XIII w.) z postaciami cnót i przywar, płyta orantów w Wiślicy (XII w.), przedstawiająca najpewniej Kazimierza Sprawiedliwego z żoną i synem, oraz Drzwi Gnieźnieńskie - najdoskonalsze dzieło romańskiej płaskorzeźby w Polsce.

26.Gotyk w Polsce

Pierwsze budowle gotyckie powstały w XIII w., a styl upowszechnił się w XIV w. dzięki ożywieniu gospodarczemu. Gotyk był głównie sztuką miejską: kościoły, ratusze i kamienice, a także zamki i fortyfikacje. Przykłady: Ratusz Staromiejski w Toruniu (schyłek XIV w.) i Barbakan w Krakowie (koniec XV w.), który bronił dostępu do Bramy Floriańskiej.

27.Gotyk ceglany

W Polsce brakowało kamienia, dlatego budowle gotyckie wznoszono z cegły, a z kamienia wykonywano tylko ozdobne detale. Dzięki temu możliwa była masowa akcja budowlana, a w budowlach rzadziej stosowano łuki przyporowe.

28.Kościół Mariacki w Krakowie

Gotycki kościół, przebudowany z halowego (nawy równej wysokości) na bazylikowy (nawa główna wyraźnie wyższa) i nakryty sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Ma dwie wieże różnej wysokości; wyższą (82 m) w pierwszej połowie XV w. przystosowano do pełnienia funkcji strażnicy miejskiej - dziś grany jest z niej hejnał mariacki.

29.Ołtarz mariacki Wita Stwosza

Najwybitniejsze dzieło rzeźby gotyckiej w Polsce, wyrzeźbione w drewnie w latach 1477-1489 przez Wita Stwosza z Norymbergi na zamówienie krakowskiego patrycjatu. Ma formę tryptyku; w części środkowej ukazano Zaśnięcie i Wniebowzięcie Marii Panny. Wyróżnia się realizmem postaci i oddaniem ich emocji.

30.Gotyckie nagrobki królewskie na Wawelu

Pomniki nagrobne polskich władców w katedrze wawelskiej, wyróżniające się realizmem. Za najdoskonalsze uznaje się nagrobki Władysława Jagiełły i Kazimierza Jagiellończyka.

31.Roczniki i kroniki

Rocznik to zestawienie kolejnych dat rocznych z krótkimi notatkami o najważniejszych wydarzeniach; pierwsze zapiski sporządzano w księgach liturgicznych. Kronika to rozwinięta opowieść o rzeczywistej i mitycznej przeszłości kraju i rodu panującego. W Polsce kroniki spisywano od XII w.; pisali je m.in. Gall Anonim i Wincenty Kadłubek.

32.Jan Długosz

Kronikarz (1415-1480), kanonik krakowski, sekretarz biskupa Zbigniewa Oleśnickiego, a od 1467 r. wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka. Podczas wojny trzynastoletniej działał na rzecz przyłączenia ziem nadbałtyckich do Polski. Uważany jest za ojca historiografii polskiej.

33.Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego

Najwybitniejsze dzieło polskiego dziejopisarstwa średniowiecznego, napisane po łacinie przez Jana Długosza z inicjatywy biskupa Oleśnickiego. W 12 księgach opisuje dzieje Polski od mitycznych początków do 1480 r. Długosz starannie zbierał i analizował źródła, ale nie był bezstronny: nie darzył sympatią Jagiełły i jego potomków, a wychwalał Oleśnickiego.

34.Łacina i język polski w średniowiecznej Polsce

Do końca średniowiecza językiem nauki i sztuki była łacina: pisano w niej kroniki, dokumenty, korespondencję i księgi sądowe, a w niektórych miastach dokumenty prowadzono po niemiecku. Po polsku głoszono kazania i pisano popularną literaturę religijną i ludową. W większości Europy języki narodowe od połowy XIV w. coraz szerzej wchodziły do sfery publicznej.

35.Szkoły parafialne

Szkoły przy kościołach, w których uczono czytania, pisania, łaciny i śpiewu kościelnego. Dzięki kolonizacji w XIII i XIV w. sieć parafii zgęstniała, więc nauka stała się dostępniejsza. Poziom był zwykle niski, ale uczyli się tam także synowie chłopów, dla których zostanie księdzem było szansą awansu społecznego.

36.Akademia Krakowska (1364 r.)

Pierwsza w Polsce uczelnia wyższa, założona przez Kazimierza Wielkiego za zgodą papieża, przede wszystkim do kształcenia prawników dla kancelarii i dyplomacji. Z powodów finansowych szybko podupadła; odnowiono ją w 1400 r. dzięki kosztownościom zapisanym przez królową Jadwigę i przychylności Władysława Jagiełły. Odtąd miała cztery wydziały: sztuk wyzwolonych, prawa, medycyny i teologii.

37.Uniwersytet Jagielloński

Nazwa nadana Akademii Krakowskiej na początku XIX w. w uznaniu zasług Jadwigi i Władysława Jagiełły. W latach 1400-1470 studiowało tu ponad 10 tys. osób. Wśród późniejszych absolwentów byli m.in. Mikołaj Kopernik i Jan Kochanowski, a także przybysze ze Śląska, z Węgier i południowych Niemiec.

38.Paweł Włodkowic

Rektor Akademii Krakowskiej, który na soborze w Konstancji (1414-1418) bronił interesów polsko-litewskich przed zarzutami z broszury Johannesa Falkenberga, wzywającej do walki z Polską. Głosił, że poganie mają prawo do własnej wiary i niezależności politycznej, jeśli nie szkodzą chrześcijaństwu. Jego doktryna prawa ludów (łac. ius gentium) to jedna z najwcześniejszych myśli prawa międzynarodowego.

39.Korzyści ze sprowadzenia Krzyżaków

Decyzję Konrada Mazowieckiego zwykle ocenia się negatywnie, ale przyniosła też korzyści: ograniczyła najazdy Prusów na Mazowsze, dała wzory zakładania wsi i miast na prawie chełmińskim (m.in. Warszawy) i włączyła Mazowsze w handel drewnem i zbożem z Zachodem. Kontakty z rycerstwem Zachodu podniosły też poziom polskiego rycerstwa.