Europa późnego średniowiecza i kultura - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Kryzys późnego średniowiecza (XIV-XV w.)

Okres, w którym od połowy XIV w. Europą wstrząsały wojny, konflikty społeczne i klęski żywiołowe. Przyczyny: brak żywności dla rosnącej liczby ludności, ochłodzenie klimatu i głód, epidemia dżumy oraz osłabienie Kościoła (zależność od królów Francji i wielka schizma).

2.Czarna śmierć (dżuma)

Epidemia dżumy przywleczona do Europy ze Wschodu - z Kaffy. Główna fala w latach 1348-1350 objęła niemal cały kontynent. Złe warunki sanitarne, słaba higiena i wiedza medyczna nie pozwalały jej zatrzymać, więc zmarła ogromna część mieszkańców. Później dżuma powracała, ale w znacznie mniejszej skali.

3.Gospodarcze skutki czarnej śmierci

Wyludnienie pogłębiło długotrwały kryzys gospodarczy - ożywienie przyszło dopiero w XV w. Grunty, których nie było komu uprawiać, zamieniano na pastwiska dla owiec. Ich wełna zasilała sukiennictwo, co ułatwiło odrodzenie miast i rzemiosła.

4.System nakładczy

Nowy sposób organizacji produkcji poza kontrolą cechów. Kupiec dostarczał surowiec, np. wełnę do przędzenia, producentom niezrzeszonym w cechach (często mieszkańcom wsi), zarządzał wytwarzaniem i odbierał zamówiony towar. Powstał, bo bogaci rzemieślnicy ograniczali dostęp do cechów, a rynek chciał tańszego sukna.

5.Taniec śmierci (danse macabre)

Popularny w późnym średniowieczu motyw w sztuce: korowód, w którym żywi ludzie różnych stanów tańczą razem ze zmarłymi. Wyrażał lęk przed nieuchronną śmiercią po epidemiach, głodzie i wojnach oraz równość wszystkich ludzi wobec śmierci.

6.Jak czarna śmierć zmieniła położenie ubogich?

Na wsi zostało dużo ziemi, a mało pracowników, więc właściciele ziemscy zabiegali o chłopów i ich sytuacja okresowo się poprawiła. W miastach czeladnicy i uczniowie mogli szybciej zakładać własne warsztaty. Zarazem spadły popyt i ceny, załamała się produkcja towarów luksusowych i trwał strach przed powrotem dżumy.

7.Żakeria (1358 r.)

Chłopskie powstanie we Francji, wywołane m.in. przeciągającą się wojną, czarną śmiercią i kryzysem Kościoła. Nazwa pochodzi od przezwiska Jacques Bonhomme (Kuba Prostaczek), którym szlachta pogardliwie nazywała chłopów. Król i rycerstwo krwawo je stłumili.

8.Jan Wiklef

Angielski kaznodzieja z XIV w. Krytykował duchownych, którzy gromadzili majątek i dążyli do władzy. Przetłumaczył Biblię na język angielski, by mogli ją poznać ludzie nieznający łaciny. Jego nauki szerzyli wędrowni kaznodzieje, a później zainspirowały one Jana Husa.

9.Powstanie Wata Tylera (1381 r.)

Antyfeudalne i antykościelne powstanie w Anglii, które wybuchło po nałożeniu nowych podatków. Powstańcy zajęli Londyn i twierdzę Tower. Wat Tyler został zamordowany podczas rozmów z królem Ryszardem II, a król wycofał się z ustępstw i krwawo stłumił bunt.

10.Jan Hus (ok. 1370-1415)

Czeski reformator religijny, rektor uniwersytetu w Pradze. Pod wpływem pism Wiklefa żądał reformy Kościoła: nabożeństw po czesku, Eucharystii pod postacią chleba i wina oraz sekularyzacji, czyli odebrania dóbr duchowieństwu. Zwalczał też wpływy kultury niemieckiej w Czechach.

11.Śmierć Jana Husa w Konstancji (1415 r.)

Husa wezwano na sobór w Konstancji, by wyjaśnił swoje poglądy. Zygmunt Luksemburski dał mu list żelazny - dokument gwarantujący bezpieczeństwo. Mimo to Husa uwięziono, osądzono i spalono na stosie jako heretyka. Złamanie słowa przez władcę wywołało w 1419 r. powstanie w Czechach.

12.Wojny husyckie (1419-1434)

Walki w Czechach po śmierci Husa. Husytami dowodził Jan Žižka, który walczył z użyciem taborów - połączonych wozów bojowych bronionych przez piechotę z bronią palną. Wyprawy krzyżowe papieża i Zygmunta Luksemburskiego przeciw husytom kończyły się klęskami.

13.Utrakwiści i taboryci

Dwa stronnictwa husytów. Umiarkowani utrakwiści (nazwa od komunii pod dwiema postaciami) dążyli do porozumienia z Zygmuntem, a radykalni, ubożsi taboryci (od miasta Tabor) chcieli walczyć do zwycięstwa. W 1434 r. pod Lipanami utrakwiści wsparci przez katolików pokonali taborytów, a Zygmunt za cenę zmian w liturgii wrócił na tron czeski.

14.Osmanowie (Turcy osmańscy)

Lud turecki z Azji Mniejszej, który w XIII w. pod wodzą Osmana wyzwolił się spod władzy Turków seldżuckich. Osmanowie rozpoczęli ekspansję, której celem było zdobycie ziem słabnącego cesarstwa bizantyjskiego, i zbudowali imperium osmańskie.

15.Ekspansja Turków osmańskich w Europie

W 1360 r. Turcy wkroczyli do Europy i zajęli tereny wokół Konstantynopola, a potem podbijali Bałkany. Pokonali Serbów na Kosowym Polu (1389 r.), wojska Zygmunta Luksemburskiego pod Nikopolis (1396 r.) i Węgrów pod Warną (1444 r.), a w 1453 r. zdobyli Konstantynopol.

16.Bitwa na Kosowym Polu (1389 r.)

Zwycięstwo Turków nad Serbami. Pokonana Serbia poniosła duże straty i z czasem popadła w całkowitą zależność od imperium osmańskiego.

17.Timur Chromy (Tamerlan)

Władca, który chciał wskrzesić imperium Czyngis-chana. Rozgromił armię turecką w Azji, przez co państwo Osmanów znalazło się o krok od upadku, a nacisk Turków na Europę osłabł. Dopiero rozpad państwa Timura pozwolił Turkom wrócić do podbojów.

18.Zdobycie Konstantynopola (1453 r.)

Wiosną 1453 r. Turcy pod wodzą sułtana Mehmeda II oblegli Konstantynopol i dzięki przewadze liczebnej oraz artylerii po kilkudziesięciu dniach zdobyli go szturmem. Zginął ostatni cesarz Konstantyn XI, miasto złupiono, Hagię Sophię zamieniono w meczet, a Konstantynopol (później Istambuł) stał się stolicą sułtana.

19.Znaczenie upadku Konstantynopola

Wiadomość wstrząsnęła chrześcijańską Europą i miała wymiar symboliczny - skończyła się pewna epoka, dlatego wielu historyków uznało 1453 r. za kres średniowiecza. Turcy zajęli potem większość Bałkanów, a zagrożenie tureckie stało się trwałym elementem polityki europejskiej.

20.Uniwersalizm kultury średniowiecznej

Cecha kultury dojrzałego średniowiecza: jej zasadnicze elementy były wspólne dla całej zachodniej Europy. Podstawą jedności było chrześcijaństwo (christianitas). Kształcono się według jednego wzoru, wyznawano podobne wartości, a łacina była językiem liturgii, prawa, literatury, dyplomacji i nauki.

21.Wyznaczniki zasięgu christianitas (od XIII w.)

Łacina w liturgii, obowiązywanie etosu rycerskiego i występowanie sztuki gotyckiej. Wyznaczały obszar zachodniego chrześcijaństwa - od Atlantyku po Polskę, Litwę i północne Bałkany. Na wschodzie dominowała kultura oparta na wzorcach bizantyjskich, posługująca się cyrylicą.

22.Styl romański (XI-poł. XIII w.)

Styl w architekturze nawiązujący do wzorów bizantyjskich i karolińskich, nazwany od łac. Roma - Rzym. Kościoły często pełniły też funkcję obronną: miały proste, masywne bryły, grube kamienne mury i małe okna, a ich niewielkie wnętrza wypełniał półmrok.

23.Plan kościoła romańskiego

Nawiązywał do starożytnej rzymskiej bazyliki: rzędy kolumn lub filarów dzieliły wnętrze na wyższą nawę główną i dwie niższe, węższe nawy boczne. Na ich końcach stawiano absydy - półkoliste pomieszczenia z ołtarzem głównym i bocznymi.

24.Portal

Ozdobne obramienie drzwi wejściowych. W kościołach romańskich portal główny był bardzo rozbudowany: miał zdobione kolumny i łuki oraz sceny i postacie biblijne, a wejścia często strzegły posągi lwów.

25.Biforium i triforium

Podwójne (biforium) lub potrójne (triforium) okienko przedzielone kolumienkami, chętnie stosowane w kościołach romańskich.

26.Dekoracja kościołów romańskich

Kamienne rzeźby, płaskorzeźby na kapitelach kolumn i portalach oraz kolorowe freski, czyli malowidła naścienne. Przedstawiały głównie historie biblijne i żywoty świętych, by przybliżyć je wiernym nieznającym pisma i łaciny. Używano też motywów z mitologii antycznych oraz wierzeń celtyckich i germańskich, np. gryfów i smoków.

27.Miniatura

Ilustracja zdobiąca kodeks, czyli rękopiśmienną księgę, zwykle liturgiczną. Kodeksy przepisywano w klasztornych skryptoriach na pergaminie - spreparowanej skórze zwierzęcej - i zdobiono drogimi barwnikami i złotem. Z miniatur znamy głównie malarstwo romańskie, bo fresków przetrwało niewiele.

28.Styl gotycki (poł. XII-XV w.)

Styl, który powstał w XII w. we Francji i rozwijał się wraz z miastami. Kościoły chronione przez mury miejskie nie musiały być obronne, więc budowano je wysokie i przestronne, z wielkimi oknami z witrażami. Nazwę nadano w XVI w. pogardliwie, od barbarzyńskich Gotów.

29.Sklepienie krzyżowo-żebrowe

Typowe dla gotyku sklepienie podtrzymujące strop, które znacznie lepiej niż wcześniejsze dźwigało ciężar budowli. Razem z ostrym łukiem w oknach i kolumnadach pozwalało budować kościoły wyższe, smuklejsze i przestronniejsze niż romańskie.

30.Przypory i łuki przyporowe

Elementy konstrukcji gotyckiej, które przejmowały część ciężaru dachu i odciążały ściany, zapewniając budowli stabilność. Systemy łuków przyporowych miały duże znaczenie we francuskich katedrach z kamienia; na ziemiach polskich gotyk budowano zwykle z cegły.

31.Katedra w Chartres

Jedna z pierwszych wielkich katedr gotyckich, zbudowana pod koniec XII w. we Francji w miejscu świątyni romańskiej, dlatego w zdobnictwie łączy elementy obu stylów. Jak inne średniowieczne kościoły jest zorientowana: wejście ma od zachodu, a prezbiterium z ołtarzem na wschodzie; transept tworzy z nawą główną kształt krzyża.

32.Pieta i malarstwo tablicowe

W gotyku symboliczne przedstawienia zastąpiono bardziej realistycznymi. Częstym motywem była pieta - rzeźba Maryi z ciałem Jezusa na kolanach, która miała budzić emocje wiernych. Obok fresków rozwinęło się malarstwo tablicowe (obrazy na deskach, np. w ołtarzach) i rzeźby wolno stojące. Artyści tworzyli na chwałę Boga i zwykle nie podpisywali dzieł.

33.Ośrodki kultury w średniowieczu

We wczesnym średniowieczu - klasztory i dwory władców. Po XII w. także uniwersytety w rozwijających się miastach. Przemiany umysłowe przyspieszyły wyprawy krzyżowe, które ożywiły kontakty z kulturą muzułmańską i bizantyjską.

34.Scholastyka

Metoda w nauce średniowiecza (od łac. schola - szkoła), która łączyła poglądy starożytnych filozofów, np. Arystotelesa i Platona, z zasadami chrześcijaństwa i podkreślała więź wiary z rozumem. Stosowano ją w szkołach katedralnych i na uniwersytetach.

35.Uniwersytet

Szkoła nowego typu - wspólnota uczonych i studentów, którzy razem badali sporne zagadnienia. Pierwsze uniwersytety powstały pod koniec XI w. w rozwijających się miastach. Najczęściej miały wydziały prawa, medycyny i teologii, a w Paryżu każdy student musiał ukończyć wydział sztuk wyzwolonych.

36.Pierwsze uniwersytety w Europie

Do końca XIII w. działało niespełna 20 uczelni, głównie we Włoszech. Najstarsze to Bolonia (1088 r.) oraz Paryż i Oksford (XII w.), później m.in. Praga (1348 r.) i Kraków - Akademia Krakowska (1364 r.). Uniwersytet Paryski, zwany Sorboną od Roberta de Sorbona, był uczelnią wzorcową z naciskiem na filozofię i teologię.

37.Prawo kanoniczne i prawo rzymskie

Prawo kanoniczne to prawo kościelne ujęte w kanony, czyli ścisłe normy; w XII w. przeprowadzono za jego pomocą reformy Kościoła. Władcy świeccy sięgali po prawo rzymskie z Kodeksu Justyniana, które zastąpiło prawo zwyczajowe. Znawców prawa rzymskiego kształcił uniwersytet w Bolonii.

38.Roger Bacon

Mnich, który w XIII w. w Oksfordzie badał zjawisko perspektywy i odkrył zasady działania soczewek optycznych.

39.Boska komedia

Poemat włoskiego poety Dantego Alighieri, powstały w latach 1308-1321 - najwybitniejsze dzieło literackie późnego średniowiecza, napisane po włosku, a nie po łacinie. Literatura XIV w. zapowiadała już nadejście renesansu.

40.Upowszechnienie książek w późnym średniowieczu

Od XIV w. rosła ranga języków narodowych, które w piśmie zastępowały łacinę, bo w miastach upowszechniała się umiejętność czytania i pisania. Książki stawały się dostępniejsze dzięki papierowi (XIV w.) i drukowi (od połowy XV w.).