Wieś, miasto i Kościół w średniowieczu - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Gospodarka naturalna

Gospodarka oparta na rolnictwie i hodowli, w której gospodarstwa były samowystarczalne i nie uczestniczyły w wymianie handlowej. Rzemiosło prowadzono tylko na własne potrzeby. W Europie Zachodniej wróciła po upadku cesarstwa rzymskiego.

2.Przyczyny ożywienia gospodarczego w X-XI w.

Spokojniejsze czasy: ustały najazdy wikingów, Węgrów i Arabów, a umocniły się państwa powstałe po traktacie w Verdun. Do tego postęp w rolnictwie: upowszechnienie trójpolówki, lepszych narzędzi do uprawy roli i młynów wodnych.

3.Dwupolówka

Podział pola na dwie części, z których co roku na przemian uprawia się tylko jedną, a drugą zostawia odłogiem (ugór). Opóźniała wyjaławianie gleby, ale dawała mniejsze zbiory, bo obsiewano tylko połowę pola.

4.Trójpolówka

Podział areału na trzy równe części: na jednej sieje się zboże ozime (pszenicę lub żyto) jesienią, na drugiej zboże jare (owies lub jęczmień) wiosną, a trzecia jest ugorem - pastwiskiem. Co roku przeznaczenie części się zmienia. Obsiewano 2/3 pól, a plony wzrosły nawet o połowę w stosunku do dwupolówki. Na ziemiach polskich trójpolówka pojawiła się w drugiej połowie XII w.

5.Zalety trójpolówki

Spowalniała wyjaławianie gleby, a różne terminy siewu i zbioru chroniły przed nieurodzajem z powodu suszy, nadmiernych opadów czy mrozów. Co roku obsiewano większy obszar niż w dwupolówce, dlatego plony były znacznie wyższe.

6.Nowe narzędzia rolnicze w średniowieczu

Narzędzia z żelaznymi częściami: ciężki pług zamiast drewnianego radła (wydobywał głębszą, żyzną warstwę gleby), brona do spulchniania gleby i kosa, która zastąpiła sierp przy ścinaniu zboża.

7.Młyny wodne

Urządzenia do szybszego mielenia ziarna na mąkę, które zastąpiły wyczerpujące i powolne żarna ręczne. Znane już w starożytności, rozpowszechniły się w Europie dzięki gospodarstwom klasztornym.

8.Skutki postępu w rolnictwie

Więcej żywności ograniczyło klęski głodu i wydłużyło życie, więc szybko rosła liczba ludności. Praca na roli stała się wydajniejsza i części mieszkańców wsi zabrakło zajęcia. Musieli szukać środków do życia w innym miejscu.

9.Rozwój osadnictwa w XI-XII w.

Zagospodarowywano nieużytki i karczowano lasy pod uprawę. Potem chłopi z rodzinami ruszali do dalekich krajów: Francuzi do Hiszpanii, Flamandowie do Niemiec i Anglii, a Niemcy na wschód, na ziemie Słowian. Osadnicy zachowywali własne prawa i obyczaje, a panowie zyskiwali dochody z nowych pól.

10.Czynsz pieniężny

Z góry ustalona opłata za użytkowanie ziemi płacona panu w pieniądzu zamiast danin w naturze. Zmuszał chłopów do sprzedaży części plonów, czyli włączał ich w obrót pieniężny, a panom dawał dochód w wygodnej formie.

11.Sołtys-zasadźca

Przedstawiciel chłopskiej wspólnoty, który zakładał nową wieś zgodnie z umową z właścicielem ziemi. Aby zachęcić osadników, panowie zwalniali ich często na kilka, a nawet kilkanaście lat z danin.

12.Ulicówka

Typ wsi z dwoma rzędami chat po obu stronach drogi. Za chatami ciągnęły się długimi pasami pola chłopów. Najdłuższe ulicówki miały nawet kilka kilometrów.

13.Owalnica

Typ wsi, w której chaty budowano wokół majdanu - placu o owalnym, wydłużonym kształcie. Na placu stał zwykle kościół z cmentarzem, a czasem karczma.

14.Odrodzenie miast w XI w.

Bogacąca się ludność wsi kupowała coraz więcej wyrobów, więc część rzemieślników porzuciła uprawę roli. Rósł handel oparty na pieniądzu, a wymienny zanikał. Miastami stawały się często osady z cotygodniowymi targami, a do XIII w. Europę Zachodnią pokryła gęsta sieć miast. Na ziemiach polskich prawa miejskie otrzymało w 1233 r. m.in. Chełmno.

15.Komuna miejska

Miasto, w którym powstał samorząd - rada miejska, a mieszczan nazywano obywatelami (łac. civis). Komuny wykupywały od panów feudalnych niezależność, a czasem wywalczały ją zbrojnie. Tak np. w 1112 r. mieszczanie z Laon we Francji za wielkie sumy uzyskali komunę od świeckich i duchownych panów.

16.Powietrze miejskie czyni wolnym

Zasada z XI w.: poddany, który przebywał w mieście dłużej niż rok i jeden dzień, zyskiwał wolność osobistą i był wolny od zobowiązań feudalnych. Napływ uciekinierów ze wsi przyspieszył rozwój miast.

17.Rynek i ratusz

Rynek to główny plac miasta: przestrzeń handlu (sukiennice, ławy i budy) i miejsce ważnych wydarzeń publicznych. Ratusz, zwykle na środku rynku, był siedzibą władz miasta: obradowała w nim rada, przechowywano dokumenty, a czasem w podziemiach było więzienie.

18.Pręgierz

Kamienny słup na rynku, do którego przykuwano skazanych na kary hańbiące, np. chłostę.

19.Mury i bramy miejskie

Symbol niezależności mieszczan od władz feudalnych. Fortyfikacje ulepszano, dodając kolejny obwód murów oraz wieże i baszty. Najbardziej zagrożone były bramy, dlatego wzmacniano je np. barbakanami.

20.Warstwy społeczne średniowiecznego miasta

Patrycjat - bogaci kupcy i najzamożniejsi rzemieślnicy, którzy rządzili miastem. Pospólstwo - ubożsi kupcy i większość rzemieślników; byli obywatelami, mieli nieruchomości, ale nie dopuszczano ich do rządów. Plebs - najubożsi bez obywatelstwa: służba, uczący się zawodu, pracownicy najemni i margines społeczny.

21.Gildie

Stowarzyszenia kupców, dzięki którym wspólnie bronili się przed zagrożeniami, np. rabusiami, i dochodzili swoich praw.

22.Weksel

Dokument potwierdzający zobowiązanie finansowe. Kupcy zabierali w podróż weksle zamiast gotówki i wymieniali je na pieniądze w miejscu docelowym, co chroniło ich przed rabunkiem.

23.Jarmarki szampańskie

Największe jarmarki XII i XIII w., w regionie Szampanii we Francji, gdzie krzyżowały się szlaki kupieckie. Handlowano suknem z Flandrii i Anglii, skórami, futrami oraz przyprawami ze Wschodu. Opieka lokalnych władców dawała kupcom bezpieczeństwo, a wielkie umowy handlowe sprzyjały rozwojowi banków.

24.Hanza

Związek miast handlowych północnej Europy, od Brugii w Niderlandach do Rewla (dzisiejszego Tallina) w Estonii. Chronił interesy swoich członków i koordynował wymianę handlową.

25.Genua i Wenecja

Włoskie miasta, które od czasu wypraw krzyżowych zdominowały handel w regionie Morza Śródziemnego i z Lewantem. Miały potężne floty, ogromne majątki i duże znaczenie polityczne. Sprowadzały do Europy przyprawy, np. pieprz i cynamon, oraz towary luksusowe, jak chiński jedwab.

26.Tomasz z Akwinu o handlu

Kościół długo uznawał za zajęcia godne chrześcijanina tylko pracę na roli i rzemiosło. Tomasz z Akwinu stwierdził, że kupcy mają prawo do zysku jako wynagrodzenia za nakłady i ryzyko. Jego poglądy podniosły prestiż kupców i sprzyjały gospodarce towarowo-pieniężnej.

27.Cech rzemieślniczy

Organizacja zawodowa rzemieślników. Kontrolował jakość wyrobów, ustalał poziom produkcji warsztatów tak, by ceny nie spadały, oraz liczbę rzemieślników i dostęp do zawodu. Członkowie cechu bronili też wyznaczonego odcinka murów podczas oblężenia.

28.Droga do tytułu mistrza w cechu

Mistrz, właściciel warsztatu, zatrudniał uczniów i stojących wyżej czeladników. Czeladnik, który nabył umiejętności, wykonywał specjalną pracę egzaminacyjną. Jeśli mistrzowie z władz cechu się zgodzili, otrzymywał uprawnienia mistrzowskie i zaczynał samodzielną produkcję.

29.IV sobór laterański a obowiązki wiernych

Sobór z 1215 r. nakazał każdemu katolikowi spowiedź i komunię co najmniej raz w roku. Powołał szkoły parafialne, w których duchowni uczyli chłopców czytania, pisania i śpiewu. Liturgia była po łacinie, ale kazania głoszono w języku zrozumiałym dla wiernych.

30.Biblia pauperum

Biblia ubogich - rzeźby i malowidła w kościołach przedstawiające wydarzenia z Biblii i żywotów świętych. Dzięki nim niepiśmienni wierni poznawali zasady wiary, a także, choć często w przeinaczony sposób, szeroki świat.

31.Klasztor jako ośrodek kultury (ora et labora)

Ośrodek życia religijnego, a także kultury, gospodarki i nauki. Mnisi szerzyli nowinki rolnicze, prowadzili szkoły (także dla dzieci nieprzeznaczonych do stanu duchownego), przepisywali księgi i prowadzili szpitale. Żyli według zasady ora et labora - módl się i pracuj.

32.Pomieszczenia klasztorne

Kościół - miejsce wspólnych modlitw; dormitorium - wspólna sypialnia, od XIV w. zastąpiona celami; skryptorium - sala do przepisywania ksiąg; kapitularz - sala obrad mnichów; wirydarz - ogród na dziedzińcu do medytacji i modlitwy.

33.Cystersi

Zakon założony na przełomie XI i XII w., nazwany od pierwszej siedziby w Citeaux we Francji; regułę nadał mu w 1119 r. papież Kalikst II. Głosili powrót do ewangelicznego ubóstwa, żyli modlitwą i pracą i szerzyli nowinki rolnicze, np. trójpolówkę. Dzięki nadaniom ziemi stali się bogaci, a ich hasła straciły na autentyczności.

34.Katarzy (albigensi)

Największa średniowieczna herezja, z Langwedocji w południowej Francji (XII-XIII w.); nazwa albigensi od miasta Albi. Wierzyli, że świat materialny jest dziełem Szatana, i odrzucali wszelką władzę. Po zabójstwie wysłannika papieża w 1208 r. Innocenty III ogłosił przeciw nim krucjatę (1209 r.). Ich klęska pozwoliła królowi Filipowi II umocnić władzę na południu Francji.

35.Franciszkanie (Zakon Braci Mniejszych)

Zakon założony przez Franciszka z Asyżu, syna kupca, który z uczniami pomagał biedakom i trędowatym. Regułę zatwierdził Innocenty III. Franciszkanie żyli w miastach, nie pracowali fizycznie, lecz głosili kazania o sprawach moralnych i własnym przykładem zachęcali do skromnego życia.

36.Zakon żebraczy

Zgromadzenie zakonne nowego typu z początku XIII w. (franciszkanie, dominikanie). Zakonnicy żyli w miastach z ofiar zbieranych od wiernych, nie mogli mieć osobistego majątku i zajmowali się głównie głoszeniem kazań.

37.Dominikanie (Zakon Kaznodziejski)

Zakon żebraczy założony przez Hiszpana Dominika Guzmána, który nawracał katarów; regułę zatwierdził papież w 1216 r. Kładli duży nacisk na wykształcenie: prowadzili szkoły, byli wykładowcami uniwersytetów i sędziami w sądach inkwizycyjnych przeciw heretykom. Należał do nich Tomasz z Akwinu. Zwano ich psami Pańskimi (łac. domini canes).

38.Spór Filipa IV Pięknego z Bonifacym VIII

Na początku XIV w. król Francji Filip IV Piękny obłożył dodatkowymi podatkami duchowieństwo. Papież Bonifacy VIII sprzeciwił się i przyznał sobie zwierzchnią władzę nad królami. Król kazał porwać papieża; uwolniony Bonifacy wkrótce zmarł. Spór pokazał, że monarchowie nie chcą podlegać papieżowi.

39.Niewola awiniońska (1309-1377)

Okres, gdy siedziba papieży była w Awinionie w południowej Francji. Przeniósł ją w 1309 r. Francuz Klemens V. Papieże ulegali politycznym naciskom królów Francji i byli krytykowani, że dbają głównie o własne dochody i kariery krewnych.

40.Wielka schizma zachodnia

Podział Kościoła zachodniego na zwolenników dwóch, a potem trzech papieży. Zaczęła się w 1378 r., gdy Urban VI przeniósł kurię do Italii, a kardynałowie francuscy wybrali antypapieża Klemensa VII z siedzibą w Awinionie. Zakończył ją sobór w Konstancji (1414-1418), który wybrał Marcina V. Papiestwo nie odzyskało już dawnego prestiżu.