Cesarstwo, papiestwo i wyprawy krzyżowe - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Kryzys papiestwa we wczesnym średniowieczu

W IX-XI w. słabło znaczenie Kościoła. W czasie kryzysu monarchii karolińskiej papieżami zostawali kandydaci możnych rodów rzymskich, dbający głównie o interesy swoich środowisk. W innych krajach Kościół był podporządkowany władcom świeckim, którzy obsadzali stanowiska kościelne krewnymi i zaufanymi ludźmi.

2.Nepotyzm

Rozdawanie godności kościelnych krewnym. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa nepos - wnuk, potomek.

3.Symonia

Handel stanowiskami kościelnymi. Obok nepotyzmu i skandali obyczajowych była jednym z objawów upadku autorytetu Kościoła w IX-XI w.

4.Grzegorz VII

Papież w latach 1073-1085 (wcześniej Hildebrand), zwolennik reform Kościoła. Zlikwidował symonię, nakazał celibat duchownych, a w 1075 r. zakazał władcom mianowania biskupów, co wywołało spór o inwestyturę z królem niemieckim Henrykiem IV. Dążył do uniwersalizmu papieskiego. Zmarł na wygnaniu.

5.Celibat

Bezżenność duchowieństwa, którą nakazał Grzegorz VII. Miała ograniczyć skandale obyczajowe i sprawić, że kapłani skupią się na posłudze duchowej, a nie na utrzymaniu żony i dzieci.

6.Inwestytura

Nadanie lenna przez seniora. W sporze papiestwa z cesarstwem chodziło o inwestyturę biskupów, czyli o prawo mianowania biskupów.

7.Spór o inwestyturę

Konflikt papiestwa z cesarstwem o prawo mianowania biskupów i o prymat w świecie chrześcijańskim. Zaczął się, gdy Grzegorz VII w 1075 r. zakazał władcom mianowania biskupów, by uniezależnić Kościół od władzy świeckiej. Najmocniej sprzeciwił się król niemiecki Henryk IV. Spór zakończył konkordat w Wormacji (1122 r.).

8.Dictatus papae (Dyktat papieski)

Dokument z czasów Grzegorza VII, który przedstawia jego koncepcję władzy papieża. Głosi m.in., że Kościół rzymski nigdy nie pobłądził, papież nie podlega niczyjemu sądowi, może składać biskupów, a nawet cesarzy z tronu i zwalniać poddanych z wierności złym władcom.

9.Konkordat w Wormacji (1122 r.)

Porozumienie cesarza Henryka V i papieża Kaliksta II, które zakończyło spór o inwestyturę. Biskupa wybierali kanonicy z kapituły diecezji, a zatwierdzał papież. Papież nadawał godność biskupią przez wręczenie pierścienia i pastorału, a cesarz odbierał od biskupa przysięgę wierności i nadawał mu beneficja, czyli uposażenie należne z racji urzędu.

10.Ekskomunika

Wyłączenie ze wspólnoty wiernych, co wiąże się m.in. z odmową udzielania sakramentów. Obłożonego klątwą władcę opuszczali poddani w obawie przed wiecznym potępieniem, dlatego papieże używali jej jako narzędzia nacisku.

11.Innocenty III

Papież w latach 1198-1216, świetnie wykształcony zwolennik prymatu papiestwa. Scentralizował zarządzanie Kościołem, poddał klasztory bezpośrednio papieżowi i zwołał IV sobór laterański (1215 r.). Dwukrotnie narzucił swojego kandydata na tron cesarski, a jego autorytet uznali królowie Francji i Anglii. Jego pontyfikat to szczyt potęgi politycznej papiestwa.

12.IV sobór laterański (1215 r.)

Sobór zwołany w 1215 r. przez Innocentego III. Zatwierdził absolutną władzę papieża w Kościele i przeprowadził liczne zmiany organizacyjne w Kościele.

13.Uniwersalizm papieski

Władza papieża zarówno nad Kościołem, jak i dominacja nad władcami świeckimi. Do wcielenia tej idei dążył już Grzegorz VII, a szczytem potęgi papiestwa był pontyfikat Innocentego III. Okres uniwersalizmu papieskiego trwał w Europie aż do końca XIII w.

14.Wielka schizma wschodnia (1054 r.)

Rozdzielenie Kościoła zachodniego i wschodniego, które trwa do dziś. W 1054 r. legaci papieża Leona IX wyklęli w Konstantynopolu patriarchę, a on odwzajemnił ten gest. Przyczyny: podkreślanie prymatu biskupa Rzymu oraz różnice doktrynalne, m.in. opłatek zamiast chleba do komunii na Zachodzie.

15.Matylda z Toskanii

Władczyni rozległych ziem w północnej Italii, która sama nimi rządziła, a nawet prowadziła wojska do bitwy. Sprzyjała działaniom papieża Grzegorza VII.

16.Klasztory żeńskie w średniowieczu

Ośrodki modlitwy, nauki i sztuki - jedyne miejsca, w których kobiety, także z możnych rodów, mogły rozwijać swoje pasje. Przykładem jest Ogród przysmaków, encyklopedia dla mniszek, którą stworzyła przeorysza z Alzacji Herrada z Landsbergu.

17.Hildegarda z Bingen

Mniszka żyjąca w XII w. w Niemczech, jedna z najbardziej wpływowych kobiet średniowiecza. Była autorytetem w wielu dziedzinach: zajmowała się filozofią, medycyną i botaniką, a także komponowała muzykę.

18.Turcy seldżuccy

Muzułmański lud, który w XI w. przybył na Bliski Wschód. Zdobyli Bagdad, opanowali Palestynę z Jerozolimą i zaatakowali azjatyckie posiadłości Bizancjum. Odcięli chrześcijanom drogę do Grobu Pańskiego.

19.Synod w Clermont (1095 r.)

Zgromadzenie biskupów we Francji, na którym papież Urban II wezwał do pomocy chrześcijanom ze Wschodu i walki z Turkami. Poległym w wyprawie obiecał odpuszczenie grzechów. Mowa papieża wywołała entuzjazm i dała początek krucjatom.

20.Przyczyny wypraw krzyżowych

Religijne: opanowanie Jerozolimy przez Turków seldżuckich i chęć pomocy Bizancjum. Ekonomiczne: przeludnienie Europy Zachodniej i brak ziemi dla młodszych synów feudałów. Do tego nauczanie Kościoła o rycerzu Chrystusa i pokoju bożym oraz nadzieja rycerzy na łupy i przygodę.

21.Pokój boży

Hasła głoszone przez Kościół w X i XI w., które zachęcały rycerstwo do powstrzymywania się od walk między chrześcijanami. Upowszechniły przekonanie, że prawdziwy rycerz powinien walczyć za wiarę.

22.Wyprawa ludowa (1096 r.)

Wyprawa chłopów, biedoty miejskiej, ludzi z marginesu i zubożałych rycerzy, którą prowadził Piotr Pustelnik. Jej uczestnicy dopuszczali się pogromów Żydów i rabunków na trasie przemarszu. Po dotarciu do Azji zostali bez trudu pokonani przez Turków.

23.I krucjata (1096-1099)

Wyprawa głównie rycerzy francuskich i normańskich, w której prymat zdobył książę lotaryński Gotfryd de Bouillon. Z pomocą floty bizantyjskiej i weneckiej przeprawili się do Azji, przeszli Azję Mniejszą i Syrię, a 15 lipca 1099 r. po oblężeniu zdobyli Jerozolimę i dokonali rzezi jej mieszkańców. Zakończyła się podbojem Palestyny.

24.Królestwo Jerozolimskie

Państwo krzyżowców w Palestynie zorganizowane według zachodnich wzorców lennych. Gotfryd de Bouillon przyjął skromny tytuł obrońcy Grobu Świętego, a po jego śmierci w 1100 r. brat Baldwin ogłosił się królem. Podlegały mu Księstwo Antiochii oraz hrabstwa Edessy i Trypolisu.

25.Zakony rycerskie

Zakony założone w XII w. do obrony państw krzyżowców. Rycerze składali śluby ubóstwa, czystości i posłuszeństwa oraz ślubowali walkę z niewiernymi. Na czele stał wielki mistrz, obowiązywała wojskowa dyscyplina. Hojne nadania ziemi uczyniły z wielkich mistrzów niezależnych graczy politycznych.

26.Templariusze

Pierwszy zakon rycerski, założony w 1118 r. przez francuskich rycerzy. Nazwa pochodzi od siedziby obok Świątyni Salomona (łac. templum - świątynia). Król Francji Filip IV Piękny chciał przejąć ich bogactwa, dlatego templariuszy fałszywie oskarżono o czary i kult Szatana, a zakon zlikwidowano. Ostatni wielki mistrz Jakub de Molay spłonął na stosie w 1314 r.

27.Joannici

Zakon rycerski powstały w 1150 r., związany z jerozolimskim szpitalem św. Jana (stąd nazwa). Najdłużej walczyli z Turkami: po wyparciu z Ziemi Świętej osiedlili się na Rodos, potem na Malcie, i jako kawalerowie maltańscy działają do dziś.

28.Zakon krzyżacki

Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, powołany w 1190 r., zwany Zakonem Niemieckim, a w Polsce krzyżackim. Szybko przeniósł się nad Bałtyk i stworzył własne państwo w Prusach.

29.II krucjata (1147-1149)

Wyprawa podjęta po pierwszej stracie krzyżowców - zajęciu hrabstwa Edessy przez muzułmanów w 1144 r. Prowadzili ją król niemiecki Konrad III i król francuski Ludwik VII. Z powodu nieporozumień między władcami zakończyła się klęską.

30.Saladyn

Wódz i polityk muzułmański, sułtan Egiptu i Syrii w latach 1174-1193, który zjednoczył Arabów i Turków. W 1187 r. rozbił siły krzyżowców i zajął większość ich miast i zamków, w tym Jerozolimę. Dbał też o rozwój gospodarczy państwa i wspierał handel.

31.III krucjata (1189-1192)

Wyprawa po utracie Jerozolimy, którą kierowali cesarz Fryderyk Barbarossa, król Anglii Ryszard Lwie Serce i król Francji Filip II August. Krzyżowcy odnieśli kilka sukcesów, ale nie odzyskali Jerozolimy. Skończyła się porozumieniem Ryszarda z Saladynem o podziale wpływów w Ziemi Świętej.

32.Fryderyk Barbarossa

Król Niemiec od 1152 r., cesarz od 1155 r. Dążył do umocnienia władzy cesarskiej w Niemczech i we Włoszech, co ożywiło konflikt z papiestwem; w 1176 r. pokonała go pod Legnano koalicja miast włoskich. Stanął na czele III krucjaty, podczas której utonął w rzece Salef.

33.IV krucjata (1202-1204)

Wyprawa, której uczestnicy w ogóle nie dotarli na Wschód. Wezwani przez jednego z pretendentów do tronu cesarskiego, zdobyli i złupili Konstantynopol i uczynili go stolicą cesarstwa łacińskiego. Potępił ich papież Innocenty III. Przyczyniła się do upadku idei krucjat.

34.Upadek Akki (1291 r.)

Po utracie Jerozolimy w 1187 r. głównym ośrodkiem krzyżowców w Ziemi Świętej była Akka. W 1229 r. cesarz Fryderyk II odzyskał Jerozolimę tylko na krótko. W 1291 r. po ponadmiesięcznym oblężeniu Akkę zdobyli muzułmanie. Upadek ostatniej twierdzy krzyżowców kończy historię wypraw krzyżowych.

35.Skutki krucjat dla Bizancjum i chrześcijaństwa

Krucjaty nie zapewniły trwałego panowania chrześcijan w Ziemi Świętej ani nie obroniły Bizancjum. Znacząco osłabiły Bizancjum i pogłębiły podział między chrześcijaństwem zachodnim a wschodnim (prawosławiem). Wzmocniły też niechęć między chrześcijanami a światem islamu.

36.Gospodarcze skutki wypraw krzyżowych

Rozwój żeglugi morskiej, dominacja Wenecji i Genui w handlu lewantyńskim (z Bliskim Wschodem), szerszy napływ towarów luksusowych (tkanin, ozdób, przypraw) oraz rozwój banków i kredytu, które ułatwiały finansowanie podróży i wojen.

37.Społeczne i kulturalne skutki wypraw krzyżowych

Scementowanie wspólnoty stanu rycerskiego, rozwój etosu rycerskiego i kultury dworskiej, umocnienie władzy centralnej (władca lub Kościół przejmowali majątki zadłużonych rycerzy), ograniczenie wojen prywatnych, a także rozwój literatury i nauki dzięki odkryciu dzieł starożytnych i dorobkowi kultury arabskiej.

38.Krak des Chevaliers

Zamek Rycerzy - jeden z najokazalszych zamków krzyżowców, w Syrii między wybrzeżem a miastem Hims. Od 1031 r. stała tu twierdza Zamek Kurdów, którą w 1099 r. krzyżowcy zajęli na krótko. Hrabia Rajmund z Trypolisu przekazał ją joannitom, a po trzęsieniach ziemi wzniesiono nowy zamek. W pierwszej połowie XIII w. był głównym ośrodkiem joannitów; w 1188 r. nie zdobył go Saladyn. W 1271 r. przejęli go mamelucy sułtana Bajbarsa.

39.Architektura Krak des Chevaliers

Zamek łączył architekturę łacińską i bizantyjską. Nieregularny plan był typowy dla architektury obronnej Bizancjum, a liczne baszty i wieże - dla architektury Wschodu. Założenie otaczały fosa i dwa pierścienie murów. Budowle w środku, m.in. wielka sala rycerska i kaplica, powstały w stylu gotyckim; nad całością górowały trzy wieże.

40.Mamelucy

W Egipcie niewolnicy państwowi pochodzący z innych krajów, tworzący potężną armię. Z czasem zdobyli ogromne wpływy i przejęli władzę w Egipcie. W 1271 r. zdobyli Krak des Chevaliers podstępem - sfałszowanym listem rzekomo od hrabiego Trypolisu.