Karol Wielki, Ottonowie, feudalizm, Słowianie - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Karol Wielki (742-814)

Syn Pepina Krótkiego, król Franków i od 800 r. cesarz. Po śmierci ojca w 768 r. rządził razem z bratem Karlomanem, a po jego śmierci w 771 r. sam. Podbił wiele ziem, zreformował administrację, wojsko i edukację, uporządkował system monetarny oraz miar i wag. Jego dwór stał się ośrodkiem kultury. Zmarł w 814 r.

2.Podboje Karola Wielkiego

Na południu Karol ostatecznie pokonał Longobardów, przyłączył północną i większość środkowej Italii (bez Państwa Kościelnego) i przyjął tytuł króla Italii, a w Hiszpanii zdobył na Arabach ziemie na północ od Ebro. Na wschodzie w 796 r. rozbił Awarów, a Sasów po długiej, zaciętej wojnie podbił i zmusił do przyjęcia chrześcijaństwa. Jego władza sięgała po Łabę, a zwierzchność uznała część Słowian znad Łaby i Odry.

3.Koronacja cesarska Karola Wielkiego (800 r.)

Karol uważał się za zwierzchnika chrześcijańskiego Zachodu. W Boże Narodzenie 800 r. papież Leon III koronował go na cesarza bez porozumienia z Konstantynopolem. Upadł plan zjednoczenia cesarstwa wschodniego i zachodniego (np. przez małżeństwo z cesarzową Ireną), ale odnowiono władzę cesarską na Zachodzie. Karol stał się równy cesarzom bizantyjskim, a papież zaczął nadawać godność cesarską. Bizancjum początkowo protestowało, ale z czasem uznało tytuł Karola.

4.Organizacja państwa Karola Wielkiego

Karol wydawał rozporządzenia na piśmie - kapitularze, czyli spisane zbiory przepisów. Państwo dzieliło się na hrabstwa zarządzane przez hrabiów, a na zagrożonym pograniczu na marchie, którymi rządzili margrabiowie z większymi uprawnieniami, by mogli sami odpierać wrogów. Kontrolowali ich „wysłannicy pańscy", a ważne urzędy pełnili wykształceni duchowni.

5.Kaplica pałacowa w Akwizgranie

Najwybitniejsze dzieło architektury karolińskiej, jedyna zachowana część kamiennego pałacu w Akwizgranie - rezydencji Karola Wielkiego. Zbudowana pod koniec VIII w. na wzór bizantyjskiego kościoła San Vitale w Rawennie: ma ośmiokątne centrum, złocistą mozaikę na sklepieniu i emporę - galerię, z której cesarz uczestniczył w nabożeństwach.

6.Ciemne wieki

Okres wczesnego średniowiecza, gdy po upadku miast - ośrodków edukacji - znajomość pisma bardzo się ograniczyła. Uczono tylko w klasztorach, gdzie mnisi przepisywali księgi. Nawet księża parafialni słabo znali łacinę i czasem nie umieli korzystać z mszału, czyli księgi z tekstami mszy.

7.Alkuin

Mnich z Brytanii, główny twórca systemu kształcenia za Karola Wielkiego i kierownik szkoły pałacowej w Akwizgranie. Karol sprowadził uczonych z Brytanii i Irlandii, bo tam przetrwała znajomość klasycznej łaciny. Alkuin oparł nauczanie na siedmiu sztukach wyzwolonych.

8.Siedem sztuk wyzwolonych

Podstawa średniowiecznej edukacji. Najpierw uczono trivium ('trzy drogi'): gramatyki (w praktyce łaciny), dialektyki (logiki) i retoryki (sztuki przemawiania i przekonywania). Potem quadrivium ('cztery drogi'): geometrii, arytmetyki, astronomii i muzyki.

9.Minuskuła karolińska

Prosty i czytelny krój pisma, który stworzyli uczeni ze szkoły pałacowej w Akwizgranie. Litery mieszczą się w schemacie czteroliniowym. Zastąpiła pisma insularne (wyspowe), czytelne tylko w jednym ośrodku i jego okolicy. W okresie odrodzenia ją zmodyfikowano i w tej formie używamy jej do dziś.

10.Renesans karoliński

Odrodzenie kultury za Karola Wielkiego - pierwszy w Europie świadomy powrót do dorobku starożytnych. Zreformowano nauczanie, przywrócono klasyczną łacinę, wprowadzono minuskułę, a przy klasztorach i katedrach zakładano szkoły. Stworzył podstawy średniowiecznej Europy: łacinę jako język liturgii i nauki, szkolnictwo, wzorce architektury i wspólnotę świata chrześcijańskiego (christianitas) z cesarzem i papieżem na czele.

11.Traktat w Verdun (843 r.)

Po Karolu Wielkim rządził jego syn Ludwik Pobożny (zm. 840 r.), a potem jego trzej synowie walczyli o władzę. W 843 r. podzielili państwo: Lotar dostał tytuł cesarski, Italię, Burgundię i pas ziem do Morza Północnego z Akwizgranem, Karol Łysy - zachód (Galię, późniejszą Francję), a Ludwik Niemiecki - wschód (późniejsze Niemcy). Podział był trwały, bo zromanizowana Galia i germański wschód bardzo się różniły.

12.Kapetyngowie

Dynastia zapoczątkowana w 987 r., gdy po śmierci Ludwika V Gnuśnego, ostatniego Karolinga w państwie zachodniofrankijskim, królem został hrabia Paryża Hugo Kapet. Przez kolejne stulecia władała Francją.

13.Ludolfingowie

Saska dynastia na tronie wschodniofrankijskim (niemieckim). Po śmierci ostatniego Karolinga w 911 r. królem został Konrad I, a w 919 r. Henryk I z rodu Ludolfingów, który zbudował autorytet władzy królewskiej, opierając się na Kościele. Z tej dynastii pochodzili trzej Ottonowie, panujący w latach 936-1002.

14.Otton I Wielki

Syn Henryka I, król Niemiec. Na wschodzie walczył ze Słowianami i z Węgrami, którym Niemcy płacili wcześniej trybut. Utworzył marchię, z której powstała Austria, a w 955 r. w bitwie nad rzeką Lech złamał potęgę Węgrów. Zmusił księcia czeskiego do uznania zwierzchnictwa, podbił Słowian połabskich, a Mieszko I zobowiązał się płacić mu trybut.

15.Trybut

Świadczenie, które w średniowieczu słabszy władca musiał płacić potężniejszemu. Oznaczało uznanie jego zwierzchności.

16.Otton I cesarzem w Rzymie (962 r.)

Otton I wykorzystał walki w Italii i kryzys papiestwa: w 951 r. koronował się na króla Longobardów, a w 962 r. w Rzymie papież Jan XII, któremu udzielił poparcia, koronował go na cesarza. W ten sposób po raz kolejny, jak za Karola Wielkiego, odnowiono cesarstwo na Zachodzie. Otton uważał się za opiekuna papiestwa i wpływał na wybór papieży. W 972 r. Bizancjum uznało tytuł cesarski Ottonów, a Otton II poślubił księżniczkę Teofano. Otton I zmarł w 973 r.

17.Cesarstwo Ottonów

Różniło się od imperium Karola Wielkiego: obejmowało tylko Niemcy i Italię, bo władcy Francji go nie uznawali. Koronacja cesarska nie należała się automatycznie każdemu królowi Niemiec - każdy musiał o nią zabiegać. U schyłku średniowiecza tytuł cesarski utożsamiono z Niemcami (Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego).

18.Otton III

Syn Ottona II; tron objął jako czterolatek, a w jego imieniu rządziła matka, cesarzowa Teofano. Był pobożny i wykształcony. Pod hasłem odnowienia cesarstwa rzymskiego dążył do monarchii uniwersalnej - obejmującej cały świat chrześcijański (Słowiańszczyznę, Germanię, Galię i Italię), w której narody współistnieją pod władzą cesarza, bez przymusu. Odbył pielgrzymkę do Gniezna. Zmarł w 1002 r. w wieku 22 lat, a jego następca Henryk II porzucił te plany.

19.Korona Rzeszy

Ośmiokątna korona cesarska; tradycyjnie przyjmuje się, że wykonano ją z myślą o koronacji cesarskiej Ottona I, czyli przed 962 r., ale data budzi wątpliwości, bo źródła wspominają ją dopiero pod koniec XII w. Osiem boków nawiązuje do ośmiu osób ocalałych z potopu, czyli do zbawienia przez chrzest. Na złotych płytkach są malowidła z Chrystusem oraz Dawidem, Salomonem i Ezechiaszem - symbolami sprawiedliwości, mądrości i pobożności. Dziś jest w skarbcu w Wiedniu.

20.Wierzenia Słowian

Religia Słowian była politeistyczna i należy do najsłabiej poznanych - wiadomości o niej zachowały się tylko w dziełach autorów chrześcijańskich i w ludowych obyczajach. Słowianie czcili siły natury, np. słońce, wodę, błyskawice i wiatr, a miejscami kultu były m.in. święte gaje i wzgórza. Na czele bóstw stał gromowładny bóg ognia i słońca - u Słowian wschodnich Perun, u zachodnich Swaróg (część badaczy uważa, że to dwa różne bóstwa). Wiele pogańskich obrzędów przejęło później chrześcijaństwo.

21.Gospodarka wczesnego średniowiecza

Po upadku cesarstwa rzymskiego miasta podupadły, a handel zamarł. Społeczeństwo było niemal całkowicie wiejskie, gospodarstwa były samowystarczalne, a o pozycji społecznej decydowało posiadanie ziemi.

22.Rycerze

Zawodowi konni wojownicy. Gdy główną siłą wojsk stała się ciężkozbrojna konnica, a koń bojowy i uzbrojenie były bardzo drogie, wojna stała się zajęciem wybranych. Władca nadawał rycerzom ziemię wraz z mieszkającą tam ludnością w zamian za służbę wojskową. Nazwa pochodzi od niem. Reiter - 'jeździec'.

23.Komendacja

Umowa, w której człowiek szukający opieki oddawał się pod władzę możniejszego - zwłaszcza w niespokojnych czasach, np. najazdów wikingów. Szukający opieki stawał się wasalem (łac. 'chłopak'), a opiekun seniorem (łac. 'starszy'). Senior zapewniał opiekę i nadawał ziemię, a wasal służył mu pomocą zbrojną i radą.

24.Lenno (feudum)

Ziemia nadawana wasalowi przez seniora w zamian za pomoc zbrojną i radę; od łacińskiego feudum mówimy o systemie feudalnym (lennym). Stosunek lenny był dożywotni, ale zwykle odnawiano go ze spadkobiercą, więc lenno stało się dziedziczne. Senior mógł je odebrać tylko za jawną zdradę. System lenny ukształtował się w Europie Zachodniej w X w.; nie było go np. w Polsce.

25.Hołd lenny

Obrzęd zawarcia stosunku lennego. Wasal klękał przed seniorem, wkładał złożone dłonie w jego ręce i przysięgał wierność. Senior udzielał mu inwestytury, czyli nadawał lenno, wręczając jego symbol - chorągiew albo włócznię.

26.Drabina feudalna

Hierarchia zależności lennych. Na szczycie stał suzeren - władca, który nie podlegał nikomu. Jego wasalami byli możnowładcy świeccy i duchowni (a także część rycerzy), a wasalami możnowładców - rycerze. Na dole byli chłopi uprawiający ziemię panów. Obowiązywała zasada „Wasal mego wasala nie jest moim wasalem", która osłabiała władzę królewską i prowadziła do rozdrobnienia państw (inaczej było w Anglii od XI w.).

27.Społeczeństwo stanowe

Ówcześni pisarze dzielili społeczeństwo na tych, którzy się modlą (duchowieństwo), walczą (rycerstwo) i pracują, utrzymując pozostałych (chłopstwo). Rycerstwo stało się grupą zamkniętą o dziedzicznych przywilejach, duchowieństwo miało szczególne prawa, a chłopi byli najliczniejsi. Model pomijał mieszczan, dlatego rozwój miast zapoczątkował kryzys systemu feudalnego.

28.Pasowanie na rycerza

Obrzęd przyjęcia do stanu rycerskiego, zwykle w ważne święto kościelne. Młodemu wojownikowi zakładano pas z mieczem i ostrogi, a potem mocno uderzano go w kark lub policzek. Przygotowywały go ćwiczenia od dzieciństwa, a od 14. roku życia turnieje. Rycerzem mógł zostać tylko syn rycerza, a rody miały dziedziczne herby.

29.Etos rycerski

Wzory postępowania rycerzy: obrona słabszych (ubogich, wdów, sierot), walka za wiarę lub w słusznej sprawie, szacunek dla dam, prawdomówność, słowność i uczciwa walka. Za ich łamanie groziła utrata honoru, czyli dobrego imienia. Wzorami byli m.in. św. Jerzy, Roland i Lancelot, a rycerzy sławiły utwory w językach miejscowych, np. Pieśń o Rolandzie (ok. 1100 r.) i pieśni trubadurów z Prowansji.

30.Donżon

Potężna wieża mieszkalna zamku z rezydencją właściciela - w razie ataku ostatni punkt obrony. Murowane zamki, które zastąpiły drewniane wieże otoczone palisadą lub fosą, miały ciasne, ciemne i chłodne wnętrza. Przed wrogiem chroniły je fosa i most zwodzony, a studnia i magazyny żywności pozwalały przetrwać oblężenie.

31.Początki Słowian

W IV i V w. Słowianie mieszkali na terenie dzisiejszej zachodniej Ukrainy (między Karpatami, Prypecią i Dnieprem). W VI w., w czasie wędrówki ludów, zajęli ziemie opuszczone przez Germanów aż po Łabę i wkroczyli na Półwysep Bałkański. Słowian południowych podporządkowali w VI w. Awarowie - lud stepowy, którego potęgę złamał dopiero Karol Wielki na przełomie VIII i IX w.

32.Podział Słowian

Słowianie mieli wspólny język i podobne wierzenia, ale z czasem podzielili się na zachodnich (dzisiejsza Polska, Czechy i Połabie), wschodnich (Białoruś, Ukraina, Rosja) i południowych (Półwysep Bałkański). Na zachodnich wpłynęła kultura łacińska, a na wschodnich i znaczną część południowych - grecko-bizantyjska. Południowych odcięli od reszty Węgrzy.

33.Wiec

Zgromadzenie wolnej ludności, które w plemionach słowiańskich rozstrzygało najważniejsze sprawy. Plemiona dzieliły się na opola - wspólnoty terytorialno-rodowe, zwykle złożone z krewnych. Z czasem w wielu plemionach władzę jako książęta zdobyli przedstawiciele jednego rodu.

34.Państwo Samona

Najwcześniejsze znane państwo Słowian - ponadplemienne, powstałe w VII w. podczas powstania przeciw Awarom, które wybuchło po ich klęsce pod Konstantynopolem. Władcą wybrano frankijskiego kupca Samona. Leżało prawdopodobnie na pograniczu austriacko-morawskim. W 631 r. odparło najazd Franków, Longobardów i Alamanów, a rozpadło się po śmierci Samona, ok. 660 r.

35.Państwo wielkomorawskie

Państwo słowiańskie rządzone przez rodzimych książąt, powstałe na początku IX w. na terenach dzisiejszej Republiki Czeskiej. Objęło też Słowację i część Śląska i Małopolski, a jego władcy zrzucili zwierzchnictwo Franków. Chrześcijaństwo przyjęło od Franków - władcy ochrzcili się w 822 r., co zapoczątkowało chrystianizację Słowian - ale z obawy przed wpływami Franków książęta zwrócili się do Bizancjum. Upadło na początku X w. wskutek ekspansji Węgrów.

36.Konstanty (Cyryl) i Metody

Bracia z Salonik, misjonarze z Bizancjum zwani apostołami Słowian. W 862 r. przybyli na Wielkie Morawy. Uważali, że ludność głębiej przyjmie wiarę w rodzimym języku, dlatego przetłumaczyli Biblię i księgi liturgiczne na słowiański. W 868 r. papież Hadrian II zatwierdził liturgię słowiańską. Konstanty wstąpił do klasztoru jako Cyryl, a Metody został arcybiskupem Moraw i działał do śmierci w 885 r.

37.Głagolica

Pierwszy alfabet słowiański, opracowany przez Konstantego (Cyryla) na podstawie alfabetu greckiego tak, by oddawał dźwięki mowy słowiańskiej (starosłowiańskie głagoł - 'słowo'). Później zastąpiła ją prostsza cyrylica, nazwana od imienia Cyryla; jej zreformowanej formy używa się dziś m.in. w języku rosyjskim, ukraińskim, serbskim i bułgarskim.

38.Obrządek słowiański

Liturgia w języku słowiańskim. Budziła spory, bo wielu duchownych uważało, że można ją sprawować tylko po grecku albo po łacinie, i obawiało się błędów w tłumaczeniu. Po śmierci Metodego książę Świętopełk przestał jej sprzyjać, a nowy papież jej zakazał, więc uczniowie Metodego przenieśli ją do Bułgarii. Ostatecznie Słowianie zachodni przyjęli wpływy Kościoła rzymskiego, a wschodni - prawosławia.

39.Państwo czeskie (Przemyślidzi)

Państwo powstałe w X w. po upadku Wielkich Moraw, rządzone przez książąt z rodu Przemyślidów. Z Pragi opanowali Czechy, Morawy, Słowację, Śląsk i południową Małopolskę. Pokonani przez Henryka I i Ottona I musieli uznać zwierzchnictwo cesarstwa i płacić trybut. Czechy były chrześcijańskie od początku; w 973 r. założono biskupstwo praskie. Patronem kraju został zamordowany książę św. Wacław.

40.Ruś Kijowska

Państwo Słowian wschodnich, którego powstanie przypisuje się Waregom, czyli wikingom. U schyłku IX w. ich wódz Ruryk został księciem w Nowogrodzie Wielkim, a jego następcy założyli nową stolicę w Kijowie i podporządkowali sobie Słowiańszczyznę Wschodnią (dynastia Rurykowiczów). W 988 r. książę Włodzimierz I Wielki przyjął chrzest w obrządku greckim, co otworzyło Ruś na wpływy kultury bizantyjskiej.