Bizancjum, islam i królestwa barbarzyńców - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Cesarstwo bizantyjskie (Bizancjum)

Inna nazwa cesarstwa wschodniorzymskiego - od dawnej greckiej osady nad Bosforem, gdzie w IV w. zbudowano stolicę, Konstantynopol. Wędrówka ludów mniej je dotknęła, a jego prowincje były bogatsze, dlatego zachowało pozycję w świecie śródziemnomorskim i przetrwało jeszcze ok. 1000 lat. Po 476 r. było jedynym spadkobiercą Rzymu, a jego cesarze uważali się za władców całego Imperium, choć na Zachodzie ich władza była tylko symboliczna.

2.Justynian Wielki

Cesarz bizantyjski panujący w latach 527-565 (VI w.), który chciał odbudować Imperium Rzymskie. W latach 30. VI w. jego wódz Belizariusz zdobył północną Afrykę i Italię, a cesarstwo opanowało też południową Hiszpanię - Bizancjum osiągnęło wtedy największy zasięg. Zdobycze okazały się nietrwałe. Justynian zasłynął też jako prawodawca i budowniczy.

3.Kodeks Justyniana

Zbiór prawa cywilnego z I poł. VI w., w którym z polecenia Justyniana uporządkowano i ujednolicono prawo rzymskie. Prawnicy usunęli przepisy powtarzające się, sprzeczne i nieużywane, aby zmniejszyć liczbę ustaw i skrócić spory sądowe.

4.Ustrój Bizancjum

Władza cesarza była nieograniczona: łączyła tradycję rzymskiego dominatu z ceremoniałem z hellenistycznego Wschodu. Cesarza uważano za pełnomocnika Boga na ziemi, więc poddani padali przed nim na twarz i całowali jego stopy. Dwór słynął z przepychu i rozbudowanego ceremoniału.

5.Kultura bizantyjska

Bizantyjczycy zbierali i kopiowali dzieła starożytnych uczonych, filozofów i poetów, dzięki czemu ocalili dorobek antyku. W okresie świetności ich kultura była uniwersalna i wielokulturowa: łacinę coraz częściej wypierała greka, a w Egipcie i Syrii rozwijało się piśmiennictwo koptyjskie i syryjskie.

6.Umocnienia i budowle Konstantynopola

Od lądu miasta broniły mury Teodozjusza - dwie lub trzy linie murów z basztami i szeroka fosa. Od morza chroniły je mur z basztami i łańcuch portowy w poprzek wejścia do Złotego Rogu. Ważne budowle to m.in. Złota Brama, Hipodrom (tor wyścigów konnych), Wielki Pałac cesarzy i cysterna Bazyliki - zbiornik wody na czas oblężenia.

7.Architektura bizantyjska

Łączyła tradycję grecką, rzymską i wpływy orientalne; stosowano kopuły, a wnętrza zdobiono freskami i mozaikami. Jej największym dziełem jest kościół Mądrości Bożej (Hagia Sophia) w Konstantynopolu, ukończony w 537 r. za Justyniana - główna świątynia cesarstwa i miejsce koronacji cesarzy. Po zdobyciu miasta Turcy zamienili go w meczet.

8.Ikonoklaści

Obrazoburcy - ruch przeciwny używaniu obrazów w kulcie religijnym, bo uważał je za sprzeczne z Dekalogiem. Ikonoklazm zaczął się w 726 r., a w VIII i IX w. dominował w Kościele bizantyjskim: zdrapywano mozaiki i malowidła, wycinano iluminacje, palono ikony. W połowie IX w. sobór dopuścił modlitwy do wizerunków Chrystusa.

9.Ikony

Schematyczne i sformalizowane wizerunki Jezusa i świętych, malowane według ścisłych reguł, np. z nieruchomymi postaciami o szeroko otwartych oczach. Zasady ich tworzenia przejęły kraje chrześcijaństwa wschodniego (greckiego), np. Ruś.

10.Schyłek potęgi Bizancjum

W VII w. ekspansja arabska odebrała cesarstwu znaczną część ziem, a w latach 717-718 Arabowie oblegali Konstantynopol, ale musieli się wycofać. Od północy zagrażali Awarowie, Bułgarzy i Słowianie. Kryzys zażegnała dynastia macedońska (IX-XI w.) - w 1014 r. cesarz Bazyli II pokonał Bułgarów. Potem Bizancjum osłabili Turcy seldżuccy i wyprawy krzyżowe, a w 1453 r. Konstantynopol zdobyli Turcy osmańscy.

11.Arabia

Rozległa pustynna kraina na południowy wschód od granic Imperium Rzymskiego. Mieszkali tu koczowniczy Beduini („synowie pustyni"), którzy hodowali owce i kozy, zajmowali się też rolnictwem i czcili wiele lokalnych bóstw. Przez Arabię biegły szlaki karawan łączące Egipt i Europę z Persją i Indiami, a w oazach na ich skrzyżowaniu powstawały osady, np. Mekka.

12.Kaaba

Niewielkie sanktuarium w Mekce, w którego narożnik wmurowano Czarny Kamień - świętość całego świata arabskiego już przed islamem. Dlatego Mekka stała się celem pielgrzymek i ważnym ośrodkiem politycznym. Dziś Kaaba jest najświętszym miejscem islamu.

13.Mahomet

Twórca islamu, syn handlarza wielbłądów z Mekki - niewykształcony, ale przedsiębiorczy. Na początku VII w. ogłosił, że archanioł Gabriel wyznaczył go na proroka. W 622 r. uciekł do Medyny, w 630 r. na czele wojska zajął Mekkę, a do śmierci w 632 r. zjednoczył prawie wszystkie plemiona Półwyspu Arabskiego.

14.Hidżra (622 r.)

Ucieczka Mahometa z Mekki do Medyny w 622 r., gdy jego nauki nie zyskały uznania, a on popadł w konflikt z wpływowymi kupcami. Uznano ją za początek nowej religii i ery muzułmańskiej - kalendarza, w którym rok trwa ok. 354 dni.

15.Kalifowie

Zastępcy Mahometa, którzy po jego śmierci kolejno przewodzili społeczności muzułmańskiej. Pierwsi wywodzili się z rodziny i przyjaciół proroka. Drugi kalif, Omar (634-644), wygnał wyznawców innych religii z Półwyspu Arabskiego.

16.Islam

Monoteistyczna religia stworzona w VII w. przez Mahometa; nazwa znaczy po arabsku 'poddanie się woli Bożej'. Muzułmanie ('oddani wierze') wierzą w jedynego Boga - Allacha, a Mahometa uznają za proroka. Islam nakazuje surowe normy obyczajowe (zakaz alkoholu i wieprzowiny) i uczy, że po śmierci Bóg sądzi człowieka: posłusznych czeka raj, grzeszników piekło. Mahomet czerpał z judaizmu i chrześcijaństwa, a islam uważał za ich dopełnienie.

17.Pięć filarów islamu

Podstawowe obowiązki muzułmanina: wyznanie wiary (Nie ma boga prócz Allacha, a Mahomet jest jego prorokiem), modlitwa pięć razy dziennie twarzą w stronę Mekki, całomiesięczny post raz w roku (ramadan), jałmużna dla ubogich i pielgrzymka do Mekki.

18.Dżihad

Obowiązek szerzenia wiary, w tym udziału w świętej wojnie z niewiernymi, zwłaszcza politeistami. Według muzułmańskiej tradycji Mahomet cenił walkę na drodze bożej wyżej niż długą modlitwę w domu i obiecywał walczącym raj.

19.Koran

Święta księga islamu. Według tradycji Allach objawił jej treść Mahometowi przez archanioła Gabriela; zapisy jego nauk połączono w całość po śmierci proroka, jeszcze w VII w. Ma 114 sur (rozdziałów) ułożonych według długości. Muzułmanie recytują go tylko po arabsku, a z zasady się go nie tłumaczy, dlatego język arabski rozpowszechnił się w całym imperium.

20.Meczet

Muzułmański dom modlitwy, służący też do słuchania kazań i zebrań wiernych. Ma salę modłów bez mebli i obrazów, studnię do obmycia, mihrab - niszę wskazującą kierunek Mekki - i minaret, z którego muezin wzywa do modlitwy. Ściany zdobią arabeski, czyli ornamenty geometryczne i roślinne, bo Koran zabraniał przedstawiać ludzi i zwierzęta.

21.Podboje Arabów

Zaczęły się wkrótce po śmierci Mahometa. W latach 634-644 Arabowie rozbili armie Bizancjum i Persji i zajęli Syrię, Egipt i Mezopotamię. Do połowy VIII w. opanowali całą północną Afrykę i Hiszpanię, a na wschodzie dotarli do Indii. Zatrzymano ich pod Konstantynopolem (717-718) i pod Poitiers (732).

22.Przyczyny sukcesu podbojów arabskich

Bizancjum i Persja były wyczerpane prawie 30-letnią wojną między sobą. Arabowie mieli sprawną armię z doskonałą lekkozbrojną jazdą i łagodnie traktowali podbite ludy, które często dobrowolnie przechodziły na islam. Podboje ożywiły handel dalekosiężny i wymianę osiągnięć między Dalekim Wschodem, Bliskim Wschodem i Europą.

23.Charadż

Podatek płacony w kalifacie przez ludność niemuzułmańską (stąd polskie słowo „haracz"). Za pierwszych kalifów był jedynym obciążeniem: chrześcijanie i Żydzi zachowali swoje prawa i zwyczaje, a danina bywała niższa niż dawne podatki bizantyjskie lub perskie. Później doszły nowe ciężary, np. podatek pogłówny zwany dżizja.

24.Rozpad kalifatu

W połowie VIII w. siedzibę kalifów przeniesiono do Bagdadu nad Tygrysem. Z powodu ogromnych rozmiarów państwa emirowie, czyli zarządcy prowincji, zyskali dużą samodzielność. Wywołało to spory, które w IX w. doprowadziły do rozpadu imperium kalifów na państwa muzułmańskie, często walczące ze sobą.

25.Szyici

Odłam islamu stworzony przez zwolenników Alego, zięcia Mahometa, odsuniętego od władzy przez pierwszych kalifów. Opierają wiarę wyłącznie na Koranie i kwestionują Sunnę, a swoich przywódców - imamów - uważają za autorytety religijne równe kalifom.

26.Sunnici

Najliczniejszy odłam islamu, obecnie ok. 90% muzułmanów. Oprócz Koranu uznają Sunnę (arab. 'droga') - opowieści o czynach Mahometa, przekazywane ustnie i spisane w IX w. Podział na sunnitów i szyitów ukształtował się w IX w. i trwa do dziś.

27.Osiągnięcia gospodarcze Arabów

Arabowie przejmowali i upowszechniali dorobek podbitych ludów: w Hiszpanii nawadniali ziemię technikami z Egiptu i Mezopotamii, a ich kupcy docierali do Indii i Chin. Poznali tam wyrób jedwabiu i obróbkę stali, a od Chińczyków przejęli produkcję papieru, który dotarł przez nich do Europy. Damaszek słynął z broni ze stali damasceńskiej.

28.Cyfry arabskie

Cyfry opracowane przez Hindusów, które do Europy dotarły dzięki Arabom. Najważniejszą nowością było zero, dzięki któremu krótko i prosto zapisuje się nawet bardzo duże liczby. Arabski źródłosłów mają też słowa „cyfra" i „algebra".

29.Nauka arabska

Uczeni z otoczenia kalifów, często Żydzi po przejściu na islam, twórczo rozwijali dorobek starożytnych, zwłaszcza Arystotelesa, korzystając m.in. z rękopisów sprowadzonych z Konstantynopola. Podwaliny arabskiej medycyny, opartej na wiedzy Greków, kładli Żydzi i chrześcijanie, często po przejściu na islam. Do obserwacji nieba używano astrolabium.

30.Królestwa barbarzyńskie

Państwa germańskie powstałe na gruzach cesarstwa zachodniorzymskiego. Najważniejsze utworzyli Wandalowie w północnej Afryce, Wizygoci na Półwyspie Iberyjskim, Frankowie w Galii i Ostrogoci w Italii. Władca Ostrogotów Teodoryk Wielki uważał się za Rzymianina i dbał o rzymskie tradycje, np. urządzał igrzyska i remontował akwedukty.

31.Longobardowie

Lud germański, który po śmierci Justyniana najechał Italię, podbił jej znaczną część i osiedlił się na północy (stąd nazwa Lombardia). Pozbawili Bizancjum wpływów na Półwyspie Apenińskim, a w środkowej Italii władzę świecką zaczęli wtedy sprawować papieże.

32.Arianizm

Doktryna chrześcijańska odrzucająca dogmat o Trójcy Świętej. Od IV w. przyjmowały ją ludy germańskie: najwcześniej Wizygoci, których pierwszym biskupem był Wulfila, a w V w. Wandalowie i Burgundowie. Oddzielało to Germanów od katolickiej ludności prowincji i skłócało ich z papieżami.

33.Chlodwig (466-511)

Król Franków z dynastii Merowingów. W 496 r., podczas walk z Alemanami, przyjął z 3 tys. wojowników chrzest w obrządku katolickim z rąk św. Remigiusza, biskupa Reims; wpływ miała jego żona Klotylda. Pokonał Burgundów i Wizygotów, zjednoczył ziemie Franków, w 508 r. przeniósł stolicę do Paryża i kazał spisać prawo salickie.

34.Skutki chrztu Chlodwiga

Według Grzegorza z Tours Chlodwig obiecał przyjąć chrzest w zamian za zwycięstwo nad Alemanami. Jako pierwszy władca barbarzyński przyjął wiarę katolicką - tę samą co większość ludności Galii. Dlatego uznało go papiestwo, a nawet Bizancjum, a w jego państwie łączyły się tradycje chrześcijańskie, rzymskie i germańskie i Frankowie zbliżali się do ludności galoromańskiej.

35.Majordom

Zarządca dworu - najwyższy urzędnik w państwie Franków. Gdy skłóceni Merowingowie tracili wpływ na rządy (nazywano ich „królami gnuśnymi"), o losach państwa decydowali majordomowie. Od początku VIII w. urząd ten należał do rodu Karolingów.

36.Bitwa pod Poitiers (732 r.)

Zwycięstwo Franków dowodzonych przez majordoma Karola Młota nad Maurami (muzułmanami z Półwyspu Iberyjskiego), którzy najechali ziemie Merowingów. Powstrzymała ekspansję muzułmanów na północ i umocniła pozycję Karolingów. Historycy spierają się o jej znaczenie: dziś wielu uważa, że był to łupieżczy rajd, a walki z muzułmanami trwały dalej.

37.Pepin Krótki (714-768)

Syn Karola Młota, majordom i pierwszy król Franków z dynastii Karolingów. Zapytał papieża, kto powinien być królem: ten, kto nosi tytuł, czy ten, kto naprawdę rządzi - i dostał poparcie. W 751 r. obalił ostatniego Merowinga, Childeryka III, i przyjął koronę, a w 754 r. papież Stefan II namaścił go na króla „z Bożej łaski". W zamian pokonał Longobardów.

38.Państwo Kościelne (755 r.)

Państwo papieży w środkowej Italii, nazywane „dziedzictwem św. Piotra". Powstało w 755 r., gdy Pepin Krótki podarował papieżowi Stefanowi II ziemie odebrane Longobardom. Istniało do 1870 r.; jego pozostałością jest Watykan.

39.Darowizna Konstantyna

Sfałszowany w połowie VIII w. w Rzymie dokument, według którego cesarz Konstantyn Wielki przyznał papieżom władzę nad Rzymem i wyższość nad innymi biskupami. Miał powstać w 315 r. w Konstantynopolu, choć miasta jeszcze wtedy nie było. Fałszerstwo obalono już w średniowieczu.

40.Asymilacja

Przyjęcie kultury obcej grupy ludności i przystosowanie się do niej. Mniej liczni Germanie przekazywali ludności galoromańskiej (zromanizowanym Galom mówiącym po łacinie) swoje obyczaje i prawo, a sami przejmowali jej język i kulturę. Dlatego język francuski należy do języków romańskich.