Od Bolesława Śmiałego do Krzywoustego - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Bolesław Śmiały

Syn Kazimierza Odnowiciela, władca Polski w latach 1058-1079, zwany też Szczodrym (hojnym). Bratu Władysławowi Hermanowi wydzielił Mazowsze z Płockiem. Przestał płacić Czechom trybut ze Śląska i nie zabiegał o względy cesarza. Interweniował zbrojnie na Rusi (wyprawa na Ruś Kijowską w 1069 r.) i na Węgrzech, osadzając na tronach przychylnych sobie książąt.

2.Spór o inwestyturę

Konflikt między papieżem Grzegorzem VII a cesarzem Henrykiem IV, który podzielił Europę. Bolesław Śmiały zdecydowanie stanął po stronie papieża i był dla niego cennym sojusznikiem, bo zapewniał też poparcie swoich sprzymierzeńców - Węgier i Rusi.

3.Sojusz Bolesława Śmiałego z papiestwem

W zamian za poparcie w sporze o inwestyturę Grzegorz VII zgodził się na przywrócenie arcybiskupstwa w Gnieźnie i biskupstwa w Poznaniu oraz utworzenie diecezji w Płocku. Największym zyskiem była koronacja królewska Bolesława.

4.Koronacja Bolesława Śmiałego (1076 r.)

Królewska koronacja osiągnięta dzięki współpracy z papieżem. Polska stała się znów w pełni niezależna od cesarstwa, a Bolesław zyskał wysoką pozycję wśród władców popierających papieża w sporze z cesarzem.

5.Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem

Pod koniec lat 70. XI w. król popadł w konflikt z biskupem krakowskim Stanisławem ze Szczepanowa - zapewne część sporu z możnymi, którzy bali się, że korona ograniczy ich wpływy. Biskupa uznano za zdrajcę i skazano na śmierć przez poćwiartowanie. Wybuchł bunt, a król w 1079 r. został wygnany na Węgry, gdzie zmarł.

6.Śmierć biskupa Stanisława w kronikach

Gall Anonim, piszący na dworze bratanka króla, opisał sprawę ogólnie: biskup był zdrajcą, a wina króla polegała na karze niegodnej duchownego. Kadłubek podał, że biskup sprzeciwiał się okrutnym karom, a król sam go zabił. Ta opowieść stała się podstawą do uznania Stanisława za świętego.

7.Władysław Herman

Młodszy brat Bolesława Śmiałego, władca Polski w latach 1079-1102. Był ostrożny i bez większych ambicji: nie koronował się, porzucił sojusz z papiestwem i pojednał się z cesarstwem i Czechami. Zależał od możnych, którzy go wynieśli do władzy i otrzymywali od niego duże nadania ziemskie.

8.Palatyn

Urzędnik zarządzający dworem książęcym; w państwie piastowskim był zarazem wojewodą, czyli dowodził wojami w zastępstwie monarchy.

9.Palatyn Sieciech

Możny, który całkowicie uzależnił od siebie Władysława Hermana i bił nawet monety ze swoim imieniem, co dotąd przysługiwało tylko monarchom. Inni możni zarzucali mu, że zagraża synom księcia i sam chce objąć tron, i namówili synów do buntu. Ostatecznie Zbigniew i Bolesław zmusili ojca do wygnania Sieciecha.

10.Podział Polski w 1097 r.

Po buncie synów Władysław Herman podzielił kraj na trzy dzielnice: Zbigniew dostał Wielkopolskę, Kujawy i ziemię sieradzko-łęczycką, Bolesław - Śląsk i Małopolskę, a Herman zachował Mazowsze i zwierzchnią władzę nad synami.

11.Konflikt Bolesława Krzywoustego ze Zbigniewem

Po śmierci ojca (1102 r.) bracia rządzili dwiema niezależnymi dzielnicami. Zbigniew zawarł sojusz z Czechami i porozumienie z Pomorzanami, a Bolesław walczył z Czechami i Pomorzanami. W 1106 r. Bolesław z pomocą Rusi Kijowskiej i Węgier pokonał brata i został księciem zwierzchnim, a w 1107 r. wygnał go z kraju.

12.Wyprawa Henryka V na Polskę (1109 r.)

Wygnany Zbigniew w 1108 r. udał się na dwór niemiecki, a Henryk V postanowił wmieszać się w polskie sprawy, także dlatego, że Bolesław wspierał Węgry przeciw Czechom. Słynna stała się opisana przez Galla Anonima obrona Głogowa. Wyprawa nie osiągnęła celu.

13.Oślepienie Zbigniewa (1111 r.)

Zbigniew wrócił do kraju, ale w 1111 r. oskarżono go o spisek, uwięziono i oślepiono. Biskupi obłożyli Bolesława klątwą, a ten, by zachować władzę, odbył publiczną pokutę - pielgrzymkę na Węgry do grobu św. Stefana. Łamanie obietnic przyniosło mu w tradycji przydomek Krzywousty.

14.Klątwa

Kara kościelna wykluczająca z grona wiernych Kościoła. Biskupi obłożyli nią m.in. Bolesława Krzywoustego po oślepieniu Zbigniewa i Władysława Wygnańca po oślepieniu Piotra Włostowica.

15.Gall Anonim

Autor pierwszej polskiej kroniki: nieznany z imienia mnich benedyktyński z Europy Zachodniej. Gallem nazwano go, bo sądzono, że pochodził z Francji; dziś przeważa pogląd, że z Wenecji. Kronikę napisał po łacinie w latach 1113-1116, a jej głównym bohaterem jest Bolesław Krzywousty.

16.Przyłączenie Pomorza (1122-1123)

Największy sukces Krzywoustego: na przełomie 1122 i 1123 r. podbił całe Pomorze. Na Pomorzu Gdańskim rządzili urzędnicy księcia, a na Pomorzu Zachodnim lokalni książęta z dynastii Gryfitów, którzy zostali wasalami Piastów. Podbite ziemie objęto chrystianizacją.

17.Otton z Bambergu

Biskup Bambergu, który podjął misję nawrócenia Pomorzan. W Szczecinie kazał zburzyć świątynie boga Trzygłowa i sam rozbił jego posąg, a trzy głowy posągu przekazał papieżowi jako dowód nawrócenia plemion.

18.Nowe biskupstwa za Bolesława Krzywoustego

W 1124 r. powstały biskupstwa we Włocławku (dla Kujaw i Pomorza Gdańskiego) i w Lubuszu (do wsparcia misji na Pomorzu Zachodnim). Dopiero w 1140 r., po śmierci Bolesława, założono biskupstwo w Wolinie, przeniesione później do Kamienia.

19.Hołd w Merseburgu (1135 r.)

Aby uniknąć zagrożenia ze strony niemieckich książąt i biskupów, Krzywousty złożył cesarzowi hołd z Pomorza i zobowiązał się płacić trybut z całej Polski. Dzięki temu zachował Pomorze i z pomocą cesarza korzystnie rozwiązał spory z Czechami i Węgrami.

20.Statut sukcesyjny Bolesława Krzywoustego

Dokument regulujący następstwo tronu, ogłoszony według najnowszych badań ok. 1116/1117 r. i potwierdzony przez papieża. Wprowadzał zasadę senioratu i ograniczał wpływ możnych na obsadę tronu. Wszedł w życie po śmierci Bolesława w 1138 r. - tradycyjnie nazywa się go testamentem Krzywoustego.

21.Zasada senioratu

Zasada, według której zwierzchnią władzę w kraju sprawuje senior, czyli najstarszy w danym momencie przedstawiciel dynastii. Siedzibą seniora był Kraków, a znaczna część państwa z Krakowem (dzielnica senioralna) podlegała mu bezpośrednio.

22.Pryncypat

Zasada, według której senior jako princeps, czyli pierwszy książę, ma władzę zwierzchnią w całym państwie. Princeps prowadził politykę zagraniczną, miał prawo bicia monety i mianował wojewodę, któremu podlegali urzędnicy w dzielnicach młodszych książąt.

23.Juniorzy

Młodsi Piastowie, którym senior oddawał w zarząd dzielnice kraju. Nie mieli w nich samodzielnej władzy - byli raczej namiestnikami seniora.

24.Wincenty Kadłubek

Biskup krakowski żyjący na przełomie XII i XIII w., autor „Kroniki polskiej". Był związany z dworem Kazimierza Sprawiedliwego, którego przedstawił jako władcę idealnego. Jako pierwszy opisał zmagania Lechitów, legendarnych przodków Polaków, z Aleksandrem Wielkim i Juliuszem Cezarem.

25.Dzielnice w 1138 r.

Pierwszy senior Władysław II rządził Śląskiem i dzielnicą senioralną z Krakowem. Bolesław Kędzierzawy dostał Mazowsze, a Mieszko (później Stary) - Wielkopolskę. Henryk i Kazimierz byli za mali na dzielnice, a ich matka Salomea otrzymała grody w centrum kraju, w tym Łęczycę.

26.Władysław II Wygnaniec

Najstarszy syn Krzywoustego, pierwszy senior (1138-1146). Chciał zapewnić dziedziczenie swoim synom i z pomocą krewnych żony z Niemiec i Czech wystąpił przeciw braciom. Oślepił wojewodę Piotra Włostowica, za co biskupi obłożyli go klątwą. W 1146 r. uciekł na dwór niemiecki i zmarł na wygnaniu.

27.Piotr Włostowic

Możnowładca z ogromnym majątkiem i władzą, w 1117 r. mianowany przez Bolesława Krzywoustego palatynem (wojewodą). Stanął na czele możnych broniących testamentu Krzywoustego przed Władysławem II, który go uwięził i oślepił. Po klęsce Władysława ponownie objął urząd.

28.Bolesław Kędzierzawy

Drugi senior (1146-1173), który uspokoił sytuację w państwie. W 1157 r. wezwany przez Władysława Wygnańca cesarz Fryderyk Barbarossa najechał Polskę; Kędzierzawy zachował władzę, ale złożył cesarzowi hołd lenny i zgodził się na powrót synów Wygnańca na Śląsk.

29.Złamanie zasady senioratu (1177 r.)

Senior Mieszko Stary opierał się na możnych z Wielkopolski, więc możni krakowscy w 1177 r. wygnali go ze stolicy i osadzili najmłodszego syna Krzywoustego, Kazimierza. Było to ostateczne złamanie senioratu, bo starsi byli Mieszko i synowie Wygnańca. Odtąd o Kraków rywalizowano bez względu na wiek.

30.Kazimierz Sprawiedliwy

Najmłodszy syn Krzywoustego, od 1177 r. władca ziemi krakowskiej. W 1180 r. na zjeździe w Łęczycy uzyskał zgodę biskupów i Piastów na odrzucenie zasady senioratu i dziedziczność tronu krakowskiego. Przydomek nadano mu po śmierci za hojne nadania dla Kościoła i ograniczenie zależności biskupów od władcy.

31.Pogłębianie się rozbicia dzielnicowego

Po śmierci Kazimierza Sprawiedliwego (1194 r.), na przełomie XII i XIII w., dzielnice stały się dziedzicznymi posiadłościami książąt, a Piastowie przestali być książętami Polski (duces Poloniae). Toczyły się wojny między dzielnicami; Polska utraciła Pomorze Zachodnie, a Pomorze Gdańskie stopniowo się usamodzielniało.

32.Immunitet

Zwolnienie spod władzy sądowniczej księcia. Książęta dzielnicowi, zależni od poparcia możnych, nadawali immunitety oraz posiadłości ziemskie możnym i Kościołowi.

33.Rycerstwo

Warstwa wojowników, którzy otrzymali od książąt posiadłości, osiedli w nich na stałe i stawiali się tylko na wezwanie na wyprawę. Zmiany zapoczątkował Kazimierz Odnowiciel, nadając ziemię wojom. W Polsce wszyscy rycerze podlegali bezpośrednio księciu - nie powstała złożona drabina lenna jak na Zachodzie.

34.Rola Kościoła w okresie rozbicia dzielnicowego

Kościół zachowywał poczucie wspólnoty: książęta uznawali autorytet arcybiskupa gnieźnieńskiego i biskupów, którzy często byli mediatorami w sporach. Diecezje nie dzieliły się jak dzielnice, a św. Wojciecha jako patrona Polski czczono we wszystkich dzielnicach.

35.Wielka Lechia

Niemająca naukowych podstaw teoria o starożytnym imperium przodków Polaków od Łaby po Wołgę, którego pamięć miano zatrzeć po chrzcie Polski. Rozwija fantastyczne wątki z kroniki Kadłubka i szerzy się w internecie oraz w pseudohistorycznych publikacjach.