Początki Polski, Chrobry i kryzys monarchii - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Kultura archeologiczna

Określenie społeczności, które nie zostawiły źródeł pisanych i znamy je tylko z pozostałości materialnych, takich jak narzędzia i ceramika. Nazwy kultur pochodzą często od cech glinianych naczyń, np. kultura amfor kulistych, pucharów lejkowatych, ceramiki sznurowej.

2.Najdawniejsze osadnictwo na ziemiach polskich

Najstarsze ślady praludzi na Śląsku pochodzą sprzed 500 tys. lat, a człowiek rozumny osiadł tu ok. 12 tys. lat temu, po ustąpieniu lodowców. Ok. 5500 r. p.n.e. z południa napłynęli rolnicy (umiejętność uprawy roli), a ok. 1500 r. p.n.e. osadnicy znad Dunaju. Później przybyli Germanie i Celtowie.

3.Kultura łużycka

Kultura archeologiczna osadników, którzy ok. 1500 r. p.n.e. przybyli z południa, znad Dunaju, i przynieśli wytop metali, udoskonalenia w rolnictwie i hodowli oraz koło garncarskie. Nazwa pochodzi od Łużyc, gdzie najpierw odkryto najwięcej znalezisk. Najbardziej znany obiekt to osada obronna w Biskupinie (zbudowana na przełomie 738 i 737 r. p.n.e., opuszczona ok. 550 r. p.n.e.).

4.Szlak bursztynowy

Droga handlowa łącząca północne prowincje Imperium Rzymskiego z wybrzeżem Bałtyku w okolicach ujścia Wisły. Sprzyjała wpływom rzymskim na ziemiach polskich na przełomie er. Świadczą o nich przedmioty przywożone z Rzymu: broń, ozdoby, monety oraz naczynia metalowe i szklane.

5.Słowianie na ziemiach polskich

W V w. n.e., w czasie wielkiej wędrówki ludów, dawni mieszkańcy opuścili ziemie polskie, a w kolejnym stuleciu rozwinęło się osadnictwo Słowian przybyłych ze wschodu. Podstawą ich organizacji był ród (spokrewnione rodziny), a związki rodów tworzyły plemiona.

6.Polanie

Słowiańskie plemię, które w X w. zaczęło odgrywać najważniejszą rolę na ziemiach polskich. Zajmowało północną część Wielkopolski z grodami: Gniezno, Ostrów Lednicki, Giecz i Bnin.

7.Piastowie

Ród, który od lat 30. X w. budował swoją potęgę wśród Polan i podporządkował sobie całe ich terytorium. Ok. 940 r. zaczęto budować w Wielkopolsce sieć nowych grodów (18) według jednakowego planu. Ekspansja miała przebieg pokojowy i wojenny: w jednym wypadku nowy gród stanął w miejscu spalonego, co wskazuje na gwałtowny podbój.

8.Pierwsi Piastowie według Galla Anonima

Po upadku okrutnego księcia Popiela, którego zjadły myszy, władali kolejno: Siemowit (syn chłopa Piasta), Lestek, Siemomysł i Mieszko I. Opowieść o Popielu jest baśniowa, ale sam wykaz imion historycy uważają za wiarygodny.

9.Mieszko I

Pierwszy historyczny władca Polski, bo jego istnienie poświadczają też inne źródła niż kronika Galla Anonima; uważany za twórcę polskiej państwowości. Rządził od ok. 960 r. do śmierci w 992 r. Jego państwo objęło Wielkopolskę, Małopolskę, Śląsk, Mazowsze i Pomorze.

10.Związek Wielecki

Grupa plemion Słowian połabskich, silny przeciwnik Polan w walce o Pomorze Zachodnie. Wieleci pod wodzą Wichmana najeżdżali ziemie Polan i dwukrotnie pokonali Mieszka I.

11.Sojusz Mieszka I z Czechami

Mieszko szukał sojuszników z powodu trudności na Pomorzu Zachodnim. Znakiem sojuszu było małżeństwo z Dobrawą, córką księcia czeskiego Bolesława Srogiego (przybyła w 965 r.), a jego warunkiem zapewne przyjęcie chrztu. W 967 r. z pomocą czeską Mieszko odparł Wieletów; zginął wtedy Wichman.

12.Trybut

Danina płacona innemu władcy ze swojego terytorium na znak podległości. Mieszko I prawdopodobnie zgodził się płacić trybut cesarzowi Ottonowi I, gdy pozyskał go jako sojusznika przeciw Wieletom. Władcę płacącego trybut nazywano trybutariuszem.

13.Chrzest Mieszka I (966 r.)

W 966 r. Mieszko I wraz z najbliższymi współpracownikami przyjął chrześcijaństwo w obrządku łacińskim. Doprowadził do tego sojusz z Czechami i małżeństwo z Dobrawą. Miejsce nie jest znane - zapewne Poznań lub Ostrów Lednicki, prawdopodobnie w Wielkanoc. Chrzest włączył Polskę w krąg cywilizacji zachodniej.

14.Baptysterium

Specjalna budowla lub miejsce w kościele, w którym odbywa się chrzest. Pozostałości podobnych konstrukcji odkryto w Poznaniu i na Ostrowie Lednickim - dlatego tam szuka się miejsca chrztu Mieszka I.

15.Biskupstwo misyjne w Poznaniu (968 r.)

Utworzone za zgodą cesarza Ottona I, zadowolonego ze zwycięstwa Mieszka nad Wichmanem. Zapewniło Kościołowi na ziemiach polskich niezależność od arcybiskupstwa w Magdeburgu. Pierwszym biskupem był Jordan, pochodzący z Włoch lub Francji.

16.Bitwa pod Cedynią (972 r.)

Zwycięstwo wojsk Mieszka I nad margrabią niemieckim Hodonem w konflikcie nad Odrą. Według kronikarza Thietmara klęskę Niemcom zadał brat Mieszka - Czcibor.

17.Dagome iudex (ok. 990 r.)

Dokument, w którym Mieszko I oddał swój kraj pod opiekę papieża. Książę nazwany jest w nim sędzią Dagome (zapewne przez pomyłkę kopistów), a jego władztwo - państwem gnieźnieńskim, sięgającym od gór do morza i Prus oraz od Odry i Nysy Łużyckiej do Rusi.

18.Roczniki

Pierwsze polskie zapiski historyczne: daty ważnych wydarzeń z życia księcia, jego rodziny, państwa i Kościoła, notowane prawdopodobnie na marginesach ksiąg liturgicznych. Dały początek polskiemu dziejopisarstwu. Ich powstanie było możliwe dzięki znajomości łaciny, która przyszła wraz z chrześcijaństwem.

19.Chrzest Polski

Zwyczajowa nazwa chrztu Mieszka I i jego dworu, który był dopiero początkiem długiej chrystianizacji. Najpierw nową religię przyjęli dwór i ludność głównych grodów - tylko tam są pochówki szkieletowe (chrześcijańskie). W pozostałych częściach kraju długo przeważały pogańskie groby urnowe.

20.Bolesław Chrobry

Najstarszy syn Mieszka I i Dobrawy. Po śmierci ojca w 992 r. wygnał macochę Odę i przyrodnich braci i objął samodzielne rządy. Przydomek Chrobry znaczy dzielny, waleczny; źródła nazywają go też Wielkim. W 1025 r. został pierwszym królem Polski.

21.Misja biskupa Wojciecha (997 r.)

Wygnany z Czech biskup praski Wojciech Sławnikowic w 997 r. wyruszył z Gniezna, z pomocą Chrobrego, do kraju Prusów. Zginął tam śmiercią męczeńską. Bolesław wykupił jego ciało, sprowadził je do Gniezna i doprowadził do uznania Wojciecha za świętego.

22.Zjazd gnieźnieński (1000 r.)

Pielgrzymka cesarza Ottona III do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie i jego spotkanie z Bolesławem Chrobrym. Utworzono wtedy arcybiskupstwo w Gnieźnie (pierwszy arcybiskup - Radzim Gaudenty, brat męczennika) i biskupstwa w Kołobrzegu, Wrocławiu i Krakowie. Kościół w Polsce pozostał niezależny od niemieckiego.

23.Dary Ottona III dla Chrobrego według Galla Anonima

Otton III miał nadać Bolesławowi godność współpracownika cesarstwa: włożył mu na głowę swój diadem, przekazał prawo mianowania biskupów i podarował kopię włóczni św. Maurycego - jednego z insygniów cesarskich. Cesarz widział w Bolesławie pomocnika w planie odnowienia cesarstwa rzymskiego.

24.Nazwa „Polska"

Ok. 1000 r. państwo Chrobrego zaczęto nazywać Polską (łac. Polonia). Nazwa nawiązywała do plemienia Polan i oznaczała krainę pól. Poświadcza ją m.in. denar Chrobrego z napisem Princes Poloniae (książę Polski).

25.Wojny polsko-niemieckie (1004-1018)

Wybuchły, bo Chrobry objął tron w Pradze i nie uznawał zwierzchności Henryka II nad Czechami. W 1005 r. Niemcy doszli pod Poznań i Polska straciła Czechy, Milsko i Łużyce (zachowała Morawy). W pokoju z 1013 r. Henryk II przyznał Bolesławowi Milsko i Łużyce za uznanie zwierzchnictwa. W 1017 r. wyprawa cesarska utknęła pod Niemczą.

26.Pokój w Budziszynie (1018 r.)

Pokój kończący wojny polsko-niemieckie. Bolesław utrzymał Milsko, Łużyce i Morawy, cesarz zobowiązał się przysłać mu posiłki na wyprawę na Ruś Kijowską, a Chrobry poślubił Odę Miśnieńską.

27.Wyprawa kijowska (1018 r.)

Chrobry poparł zięcia Świętopełka przeciw jego bratu Jarosławowi Mądremu. Z posiłkami niemieckimi i węgierskimi zdobył i złupił Kijów, a wracając zajął Grody Czerwieńskie. Sukces był nietrwały - Świętopełka wkrótce wygnano i władzę objął znów Jarosław.

28.Koronacja Bolesława Chrobrego (1025 r.)

Po śmierci cesarza Henryka II Bolesław koronował się w 1025 r. i został pierwszym królem Polski. Korona podkreślała, że jest w pełni samodzielnym władcą. Zmarł kilka miesięcy później, w czerwcu 1025 r.

29.Drużyna

Stała armia wojów, którą książę utrzymywał, szkolił i uzbrajał; woje mieli też udział w łupach. Podbijała plemiona, zmuszała je do danin i strzegła granic. Pancerni walczyli konno w ciężkim uzbrojeniu, a najliczniejsi byli piesi tarczownicy. W drużynie Mieszka I byli prawdopodobnie także wikingowie.

30.Monarchia patrymonialna

Państwo traktowane przez władcę jak odziedziczona po przodkach własność - ojcowizna (łac. patrimonium). Monarcha był jednocześnie wodzem, prawodawcą i sędzią. Tak określa się państwo Bolesława Chrobrego.

31.Grody w monarchii patrymonialnej

Podstawowe oparcie władzy książęcej. Brakowało bitych dróg, więc daniny i żywność gromadzono nie w centralnym skarbcu, lecz w grodach (ok. 80). Władca z dworem i drużyną objeżdżał je kolejno, rozsądzał spory i wymuszał posłuszeństwo. Grodów strzegły stałe załogi żyjące z danin ludności.

32.Drzwi Gnieźnieńskie

Romański zabytek z brązu (ok. 1200 kg) ze scenami życia św. Wojciecha, czytanymi od dołu lewego skrzydła do dołu prawego. Lewe skrzydło pokazuje jego losy przed misją pruską, prawe - misję w Prusach i jej następstwa. Wykonane we Francji lub Włoszech; czas powstania jest sporny.

33.Panowanie Mieszka II

Syn Chrobrego, koronowany na króla w 1025 r. W 1028 r. zaatakował wschodnie Niemcy, ale wspólna akcja wrogów pozbawiła go ziem, a w 1031 r. musiał uciekać do Czech. Wrócił w 1032 r., lecz za zgodę cesarza zrzekł się tytułu króla i musiał podzielić państwo między krewnych. Zmarł w 1034 r.

34.Straty terytorialne za Mieszka II

Wspólny atak sąsiadów sprawił, że cesarz opanował Łużyce, ruski książę Jarosław Mądry - Grody Czerwieńskie, Czesi - Morawy, a Węgrzy - ziemie obecnej Słowacji.

35.Bezprym

Starszy przyrodni brat Mieszka II, wcześniej zesłany do włoskiego klasztoru. W 1031 r. przejął władzę i odesłał cesarzowi polskie insygnia koronacyjne, rezygnując z tytułu królewskiego i niezależności. Represje wobec przeciwników zraziły do niego wpływowych ludzi; w 1032 r. zamordował go własny dworzanin.

36.Przyczyny kryzysu monarchii Piastów

Ciągłe wojny, utrzymanie drużyny, kosztowna dyplomacja i murowane budowle pochłaniały więcej, niż dawały łupy. Piastowie nakładali więc coraz wyższe daniny na chłopów, obciążonych też na rzecz Kościoła. Niezadowoleni byli także możni, tracący znaczenie wobec silnego władcy, i członkowie dynastii odsunięci od tronu.

37.Powstanie ludowe

Bunt chłopów, który wybuchł po śmierci Mieszka II (1034 r.), gdy jego syn Kazimierz musiał uciekać z kraju. Był skierowany przeciw możnym, duchowieństwu, kościołom i klasztorom. Doprowadził do upadku organizacji państwowej i kościelnej na większości ziem polskich i powrotu do wierzeń pogańskich.

38.Najazd Brzetysława (1038 r.)

Czeski książę Brzetysław bez oporu złupił Wielkopolskę z grodami w Gnieźnie, Poznaniu i Gieczu, uprowadził część ludności i wywiózł relikwie św. Wojciecha, a w drodze powrotnej przyłączył do Czech Śląsk. Struktury władzy przetrwały tylko na Mazowszu, rządzonym przez Miecława, cześnika (dostojnika zaopatrującego dwór w napoje) Mieszka II.

39.Kazimierz Odnowiciel

Syn Mieszka II, książę Polski w latach 1040-1058. Wrócił w 1040 r. z oddziałem rycerzy od cesarza Henryka III, który bał się buntu i wzrostu siły Czech. Uczynił Kraków swoją siedzibą, odzyskał Wielkopolskę, pokonał Miecława z pomocą Jarosława Mądrego, a Śląsk odzyskał za trybut płacony Czechom. Nie dążył do korony.

40.Zmiany w państwie za Kazimierza Odnowiciela

Nowe grody były mniejsze, a stała drużyna zniknęła - wojowie dostawali od władcy ziemię w zamian za służbę na wezwanie. Przetrwało biskupstwo w Krakowie, odtworzono biskupstwo we Wrocławiu, ale nie przywrócono metropolii gnieźnieńskiej. Do misji służyły klasztory benedyktyńskie w Tyńcu i Mogilnie.