Imperium Rzymskie i osiągnięcia Rzymian - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Pax Romana

Pokój rzymski - wieloletni stan pokoju wewnętrznego i na granicach, który nastał po wojnach domowych dzięki pryncypatowi Oktawiana Augusta. Cesarstwo zyskało prawie trzy stulecia rozwoju i dobrobytu.

2.Ołtarz Pokoju (Ara Pacis)

Marmurowy ołtarz na Polu Marsowym w Rzymie, symbol pokoju wprowadzonego przez Oktawiana. Cesarz ślubował jego budowę po powrocie z kampanii w Hiszpanii i Galii w 13 r. p.n.e. Ogrodzenie ołtarza pokrywają płaskorzeźby z dziejami Rzymu i scenami mitologicznymi.

3.Armia i prowincje w cesarstwie

Podstawą władzy cesarzy była armia: w połowie obywatele rzymscy w legionach, w połowie mieszkańcy prowincji w oddziałach posiłkowych. Cesarz rządził przez urzędników, a namiestników prowincji wyznaczał cesarz albo senat. Pryncypat przetrwał blisko 300 lat.

4.Dynastia julijsko-klaudyjska

Cesarze, którzy rządzili po Auguście (panował w latach 27 r. p.n.e.-14 r. n.e.): członkowie jego rodziny i potomkowie jego żony Liwii z pierwszego małżeństwa (August nie miał męskiego potomka). Cesarstwo rozwijało się wtedy dobrze, choć Kaligulę i Nerona zapamiętano jako bezwzględnych tyranów i zbrodniarzy.

5.Dynastia Antoninów

Cesarze z II w. n.e., gdy Rzym przeżywał szczyt rozwoju; należał do nich m.in. Hadrian. Władca wyznaczał następcę, często z nim niespokrewnionego, i adoptował go, aby przekazać mu władzę.

6.Zmiany w religii rzymskiej

Panteon kształtował się stopniowo, bo Rzymianie przyjmowali bóstwa sąsiadów - na wojnie modlili się nawet do bogów wroga, by przenieśli się do Rzymu. Przejęli wiele bóstw greckich, np. Apollina i Heraklesa (Herkulesa). Po II wojnie punickiej upowszechniły się kulty wschodnie: Kybele z Azji Mniejszej, egipskich Izydy i Serapisa oraz irańskiego Mitry, boga światłości i słońca.

7.Kult cesarski

Nowy element religii w okresie pryncypatu, który miał jednoczyć państwo. W 42 r. p.n.e. uznano zamordowanego Juliusza Cezara za boga, więc Oktawian August mógł występować jako syn boskiego Juliusza. Od tego czasu zmarłych władców uznawano za bóstwa.

8.Niewolnicy w Rzymie

Niewolnikami zostawali jeńcy wojenni, ludzie porwani przez piratów, a czasem wolni, którzy utracili prawa obywatelskie; status przechodził na dzieci. Niewolnik był rzeczą właściciela: nie miał praw osobistych ani politycznych i nie mógł zawrzeć małżeństwa (najwyżej żyć w konkubinacie za zgodą pana).

9.Praca niewolników na wsi i w mieście

W Rzymie niewolnicy byli główną siłą roboczą w rolnictwie, m.in. w latyfundiach (w Grecji - w rzemiośle): pracowali od świtu do nocy, część w kajdanach, za skromne pożywienie. Lepiej mieli niewolnicy w mieście, np. kucharze i nauczyciele: mogli zjednać sobie pana i nawet uzyskać wyzwolenie.

10.Wyzwoleńcy

Wyzwoleniec to wyzwolony niewolnik - człowiek wolny, ale bez pełni praw; pełne prawa obywatelskie dostawały dopiero jego dzieci. W czasach cesarstwa niektórzy wyzwoleńcy zdobyli dzięki handlowi ogromne majątki, a potem wpływy na dworze cesarskim.

11.Romanizacja

Rozpowszechnianie kultury rzymskiej i rzymskiego systemu politycznego w podbitych prowincjach - ważny czynnik jednoczący państwo. Na zachodzie dominowała łacina, na wschodzie greka, ale łacina pozostała językiem urzędowym: bez niej nie można było zrobić kariery w administracji ani w armii. Z łaciny wywodzą się języki romańskie, m.in. francuski, hiszpański, portugalski i włoski.

12.Edykt Karakalli (212 r.)

Rozporządzenie cesarza Karakalli, które nadało obywatelstwo rzymskie wszystkim wolnym mieszkańcom cesarstwa. Zwieńczyło długi proces: najpierw obywatelstwo dostawały elity miast, a ludzie ze wsi - dzięki służbie w armii. Edykt to rozporządzenie prawne o charakterze ogólnym dla całego imperium, prowincji albo miasta.

13.Urbanizacja w cesarstwie

Rozwój miast związany z romanizacją: na wschodzie rozbudowywano dawne miasta, na zachodzie zakładano nowe na wzór Rzymu. Model miasta rzymskiego, dojrzały za Augusta, obejmował m.in. forum (plac z kolumnami, centrum życia miasta), świątynię na wysokim podium, termy i amfiteatr.

14.Termy

Rzymskie łaźnie publiczne, dostępne dla wszystkich bez względu na majątek. Miały baseny z ciepłą i zimną wodą, a także m.in. sale gimnastyczne i biblioteki. Dobrze zachowane termy z I w. n.e. są w mieście Bath w Wielkiej Brytanii.

15.Koniec podbojów Rzymu

Za Augusta państwo obejmowało prawie wszystkie ziemie, które Rzym miał podbić. Prowincję Germania między Renem a Łabą utracono po klęsce w Lesie Teutoburskim w 9 r. n.e. Później Klaudiusz podbił część Brytanii (poł. I w. n.e.), a Trajan - Dację na północ od Dunaju (pocz. II w. n.e.). Większość cesarzy tylko broniła granic, bo podboje były kosztowne, a zwycięscy wodzowie zbyt popularni.

16.Trajan i kolumna Trajana

Trajan rządził w latach 98-117 n.e.; był wybitnym wodzem, pogromcą Daków i Partów. Na pamiątkę zwycięstw nad Dakami w 113 r. wzniesiono w Rzymie kolumnę wysoką niemal 40 m. Jej płaskorzeźby w 155 scenach pokazują dwie wojny z Dakami z lat 101-106.

17.Limes

System umocnień na granicach cesarstwa, wznoszony od drugiej połowy I w. n.e. (łac. limes - ‘droga’). Tworzyły go obozy wojskowe i wieże strażnicze, a nad Renem i Dunajem także palisady, wały ziemne i fosy. Nie miał zatrzymać zmasowanego ataku, lecz kontrolować ludzi i towary przekraczające granicę.

18.Hadrian i Wał Hadriana

Hadrian rządził w latach 117-138 n.e. i zamiast podbojów umacniał granice, m.in. w Galii i Brytanii. Wał Hadriana zbudowano w latach 121-129 w Brytanii: miał 117 km i biegł od wschodniego do zachodniego wybrzeża wyspy.

19.Szlak bursztynowy

Szlak handlowy znad Adriatyku nad Bałtyk, gdzie na wschód od ujścia Wisły występował bursztyn, bardzo ceniony przez Rzymian. Przykład kontaktów handlowych Rzymian z barbarzyńcami zza limesu, którzy sprzedawali też zaopatrzenie żołnierzom z obozów granicznych.

20.Prawo zwyczajowe i prawo stanowione

Prawo zwyczajowe to niepisane normy przekazywane z pokolenia na pokolenie - podstawowe źródło prawa w okresie królewskim. Prawo stanowione to prawo pisane. Przejściem od jednego do drugiego było Prawo XII tablic z 449 r. p.n.e., wyryte na 12 tablicach i wystawione w miejscu publicznym; dokładnie określało kary za przewinienia.

21.Rozwój prawa rzymskiego

W republice ustawy uchwalały zgromadzenia obywateli, a pretorzy wydawali edykty. W pryncypacie senat przejął ustawodawstwo zgromadzeń (koniec I w. p.n.e.), a ok. 130 r. n.e. pretorzy stracili prawo edyktów - odtąd prawo tworzyli tylko cesarze. Ich ustawy zbierano w kodeksy, czyli zbiory ustaw. Pełną kodyfikację przeprowadzono w VI w. w Kodeksie Justyniana. Prawo rzymskie jest fundamentem większości dzisiejszych systemów prawnych.

22.Sentencje prawa rzymskiego

Zasady z prawa rzymskiego obowiązujące do dziś, m.in.: dura lex sed lex - ‘twarde prawo, ale prawo’; lex retro non agit - ‘prawo nie działa wstecz’; in dubio pro reo - ‘wątpliwości tłumaczy się na korzyść oskarżonego’.

23.Cechy architektury rzymskiej

Rzymianie korzystali z wzorców etruskich, a potem greckich, ale tworzyli własne rozwiązania. Opanowali beton i wypalanie cegieł, dzięki czemu rozwinęli łuk, kopułę i sklepienia. Przywrócili też znaczenie ścianie, podczas gdy u Greków dach podtrzymywały szeregi kolumn.

24.Amfiteatr, bazylika i cyrk

Amfiteatr - budowla w kształcie elipsy na widowiska: walki gladiatorów i dzikich zwierząt. Bazylika - duży budynek publiczny na transakcje handlowe i rozprawy sądowe, obecny w prawie każdym mieście. Cyrk - podłużny tor otoczony trybunami do wyścigów jeźdźców i rydwanów; największy, Circus Maximus w Rzymie, mieścił ćwierć miliona widzów.

25.Panteon

Świątynia wszystkich bogów w Rzymie, wzniesiona z inicjatywy cesarza Hadriana w 125 r. n.e. Ma kształt rotundy z kopułą odlaną z betonu; okrągły otwór w kopule (oculus) jest jedynym źródłem światła dziennego. Od początku VII w. służy jako kościół, a także jako mauzoleum zasłużonych dla Włoch.

26.Drogi rzymskie

Sieć dróg oplatająca imperium; od IV w. p.n.e. do V w. n.e. liczyła 120 tys. km. Pozwalała szybko przerzucać wojska, służyła też kupcom i podróżnym („Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu”). Budowę zaczynano od wyznaczenia przebiegu, potem wyrównywano teren i układano nawierzchnię, a na końcu stawiano kamienie milowe z odległością od Rzymu lub stolicy prowincji.

27.Via Appia

Najstarsza droga rzymska, prowadząca z Rzymu do Kapui w południowej Italii, zwana „królową dróg”; liczy ponad 500 km. Jak inne trakty, wzięła nazwę od budowniczego - Appiusza Klaudiusza Ślepego.

28.Szlaki morskie i walka z piratami

Szlaki morskie rozwijały handel i dowoziły do Rzymu towary, m.in. zboże z prowincji afrykańskich. W latach 67-65 p.n.e. Pompejusz, któremu oddano ogromne siły, rozprawił się z piratami na Morzu Śródziemnym i zapewnił kupcom bezpieczeństwo.

29.Akwedukty i mosty

Akwedukty doprowadzały do miast wodę z rzek lub jezior odległych nawet o kilkanaście kilometrów; czasem drążono dla nich tunele w górach. Przykład to Pont du Gard w południowej Francji (49 m wysokości), który dostarczał wodę do Nîmes. Przy drogach Rzymianie stawiali stałe mosty; most w Kordobie jest używany do dziś.

30.Hellenizacja

Uleganie Rzymian wpływom kultury greckiej po podbojach na wschodzie Morza Śródziemnego: w filozofii i nauce, w sposobie myślenia, obyczajach i religii. Do Italii napływały greckie dzieła sztuki i sami Grecy, np. historyk Polibiusz, autor Dziejów. Część Rzymian przywiązanych do tradycji była tym oburzona.

31.Rzeźba rzymska

Rzymianie chętnie kopiowali rzeźby greckie, ale tworzyli też własne. W odróżnieniu od Greków, którzy tworzyli typy idealne i często nagie postacie, rzymscy rzeźbiarze oddawali indywidualne rysy postaci, zwykle mężczyzn w togach.

32.Literatura rzymska

Pisana po łacinie, zaczęła się późno, w III w. p.n.e., od tłumaczeń dzieł greckich. Szczyt rozwoju przypadł na I w. p.n.e. i czasy Oktawiana Augusta, gdy tworzyli m.in. Cyceron, Cezar, Wergiliusz, Horacy i Owidiusz.

33.Marek Tulliusz Cyceron

Wybitny mówca i polityk (106-43 r. p.n.e.), który mimo niskiego urodzenia został konsulem. Zachowały się jego mowy, traktaty filozoficzne i setki listów; przez wieki uczono się z nich łaciny i retoryki. Bronił republiki, dlatego zginął na rozkaz Marka Antoniusza i Oktawiana.

34.Cezar i Tacyt jako pisarze

Juliusz Cezar opisał podbój Galii w dziele O wojnie galijskiej. Tacyt, jeden z najważniejszych historyków rzymskich czasów cesarstwa, napisał Roczniki i Dzieje; chciał przedstawiać wydarzenia obiektywnie - „bez gniewu i stronniczości”.

35.Poeci rzymscy I w. p.n.e.

Horacy - autor ód i wierszy o miłości, przyjaźni i ojczyźnie, zachęcał do korzystania z chwili („Chwytaj dzień!”). Wergiliusz - autor epopei Eneida o wędrówce Eneasza z Troi do Italii. Owidiusz - poeta utworów o tematyce miłosnej.

36.Mecenas

Osoba, która wspiera artystów. Słowo pochodzi od przydomku Gajusza Cilniusza Mecenasa, arystokraty i przyjaciela Oktawiana Augusta, który pomagał finansowo m.in. Horacemu.

37.Teatr rzymski

Wywodził się, jak grecki, z obrzędów religijnych. Od III w. p.n.e. spektakle grano na rozbieranych drewnianych estradach; pierwszy kamienny teatr w Rzymie zbudował Pompejusz w 55 r. p.n.e. Czołowymi twórcami byli Plaut i Terencjusz, którzy wzorowali się na komedii greckiej.

38.Koloseum (Amfiteatr Flawiuszów)

Największy amfiteatr Rzymu, wzniesiony za cesarzy z dynastii Flawiuszów: budowę zaczął Wespazjan w 72 r. n.e., dokończyli jego synowie Tytus i Domicjan, a otwarcie odbyło się w 80 r. n.e. Miał kształt elipsy, czteropiętrową widownię na 45-70 tys. widzów i 80 ponumerowanych wejść. Nazwę Koloseum nadano w średniowieczu, prawdopodobnie od pobliskiego posągu Nerona.

39.Widowiska w Koloseum

W Koloseum odbywały się walki gladiatorów, polowania na dzikie zwierzęta i naumachie, czyli rekonstrukcje bitew morskich na zalanej wodą arenie. Pod areną były pomieszczenia dla gladiatorów i klatki ze zwierzętami. Uroczystości otwarcia, zorganizowane przez Tytusa, trwały sto dni.

40.Dalsze losy Koloseum

W 404 r. n.e. cesarz Honoriusz zakazał walk gladiatorów, a polowań na zwierzęta zakazano w 523 r. n.e. We wczesnym średniowieczu budowla była fortecą, potem kamieniołomem. W XVIII w. papież Benedykt XIV zakazał wywożenia kamieni i poświęcił Koloseum Pasji Chrystusa; co roku w Wielki Piątek papież odprawia tam Drogę Krzyżową.