Republika, podboje i początki cesarstwa - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Lacjum

Kraina u ujścia rzeki Tyber, zamieszkana przez ludy italskie, do których należeli Rzymianie. Ludy te przybyły na Półwysep Apeniński na przełomie II i I tys. p.n.e. Lacjum sąsiadowało z Etruskami na północy i Grekami na południu. Oba te ludy interesowały się Lacjum, bo biegły przez nie ważne szlaki handlowe, a u ujścia Tybru znajdowały się cenne warzelnie soli.

2.Założenie Rzymu - tradycja i rzeczywistość

Według tradycji Rzym założono w 753 r. p.n.e. (datę obliczył uczony Warron w I w. p.n.e.), a założycielami byli potomkowie Eneasza - Romulus i Remus. Według legendy wykarmiła ich wilczyca, a w kłótni o granice miasta Romulus zabił Remusa i został pierwszym królem. W rzeczywistości Rzym powstawał stopniowo: mur na Palatynie pochodzi z drugiej połowy VIII w. p.n.e., a osady na wzgórzach z czasem się połączyły.

3.Okres królewski w Rzymie

Według tradycji Rzymem rządziło kolejno siedmiu królów, wspieranych przez senat złożony z przedstawicieli możnych rodzin. Za trzech ostatnich osuszono dolinę między Palatynem a Kapitolem i powstało tam Forum Romanum, a na Kapitolu zaczęto budować świątynię Jowisza, Junony i Minerwy. Ostatni król, Tarkwiniusz Pyszny, rządził okrutnie i został wygnany w 509/508 r. p.n.e.

4.Republika rzymska

Ustrój Rzymu od 509/508 r. p.n.e.; nazwa pochodzi od łac. res publica - ‘rzecz publiczna’, bo polityka miała służyć wspólnocie, a nie tylko władcy. Ustrój kształtował się do III w. p.n.e. Władzę stanowił lud rzymski, który decydował na zgromadzeniach pełnoletnich mężczyzn-obywateli: kurialnym (według rodu), centurialnym (według jednostki wojskowej) i tribusowym (według jednostki terytorialnej). Zgromadzenia wybierały urzędników i uchwalały prawa.

5.Zasady sprawowania urzędów w republice

Urzędy były wybieralne, kadencyjne (prawo określało czas kadencji) i pełnione nieodpłatnie. Obowiązywała zasada kolegialności: urząd sprawowały co najmniej dwie osoby. Wyjątkiem był dyktator, zawsze jeden.

6.Konsulowie

Dwaj najważniejsi urzędnicy republiki, wybierani corocznie. Mieli najwyższą władzę cywilną i wojskową: zwoływali senat i zgromadzenia oraz im przewodniczyli, wykonywali decyzje ludu i senatu, nadzorowali rekrutację i dowodzili armią.

7.Pretorzy, edylowie i kwestorzy

Pretorzy pomagali konsulom i zastępowali ich, utrzymywali porządek w Rzymie i rozstrzygali spory sądowe. Edylowie kontrolowali targowiska i dostawy zboża, nadzorowali budowy publiczne i organizowali igrzyska. Kwestorzy odpowiadali za finanse: kasę państwową, podatki i wydatki.

8.Cenzorzy

Dwaj urzędnicy wybierani na pięć lat. Przeprowadzali cenzus, czyli spis obywateli i ich majątku, ustalali listę senatorów i kontrolowali wydatki państwa na cele publiczne.

9.Dyktator

Urzędnik nadzwyczajny powoływany przez konsulów na wniosek senatu w szczególnie trudnej sytuacji, np. podczas wojny, najwyżej na sześć miesięcy. Miał nieograniczoną władzę, od jego decyzji nie było odwołania i stał na czele armii. Urząd sprawowała zawsze jedna osoba, wbrew zasadzie kolegialności.

10.Senat rzymski

Rada złożona z ok. 300 senatorów, głównie byłych wyższych urzędników. Formalnie pełnił funkcje doradcze i opiniował projekty ustaw, ale zapewniał ciągłość władzy i decydował m.in. o polityce zagranicznej, kulcie, powołaniu dyktatora i dowództwie. Jego znaczenie podkreślała formuła „senat i lud rzymski”.

11.Społeczeństwo Rzymu

Mieszkańcy dzielili się na ludzi wolnych i niewolników. Wolni to obywatele (mieli prawo głosu na zgromadzeniach), cudzoziemcy (wolni mieszkańcy ziem Rzymu bez obywatelstwa) i wyzwoleńcy (byli niewolnicy; nie mogli być wybierani na urzędy, pełne prawa miały dopiero ich dzieci). Niewolnicy byli całkowicie pozbawieni praw - pan mógł nawet bezkarnie odebrać im życie.

12.Patrycjusze

Elita obywateli rzymskich (od łac. patres - ‘ojcowie’), wywodząca swoje rody od czasów Romulusa. Mieli większość ziemi i sprawowali władzę, obejmując najważniejsze urzędy. Tworzyli zamkniętą grupę - nawet bogaty plebejusz nie mógł do niej wejść.

13.Plebejusze

Lud rzymski - najliczniejsza grupa obywateli, długo bez praw politycznych i z dużo mniejszą ilością ziemi niż patrycjusze. Domagali się nowego podziału ziemi i zniesienia długów, a elita plebejska - dostępu do najważniejszych urzędów. Grupa była rozwarstwiona: należeli do niej ubodzy i bardzo zamożni.

14.Trybun ludowy

Urzędnik powołany w 494 r. p.n.e., gdy plebejusze opuścili Rzym i przenieśli się na wzgórze Awentyn, a patrycjusze musieli ustąpić. Bronił ludu przed nadużyciami patrycjuszy i przewodniczył zgromadzeniom. Jego główną bronią było weto - prawo sprzeciwu, które zawieszało decyzje konsula i innych urzędników.

15.Prawo XII tablic

Pierwszy w dziejach Rzymu zbiór praw, ogłoszony w 449 r. p.n.e. Komisja spisująca prawa celowo zwlekała i dokończyła pracę dopiero po kolejnym odejściu plebejuszy z Rzymu. Prawo utrzymało niewolę za długi i zakaz małżeństw plebejuszy z patrycjuszami (ten zakaz wkrótce zniesiono).

16.Zakończenie walki plebejuszy z patrycjuszami

Elita plebejska zyskała dostęp do najważniejszych urzędów, a w 287 r. p.n.e. uchwalono prawo, które nadało uchwałom zgromadzeń plebejskich moc ustaw w całym państwie. Spełniono więc żądania polityczne plebejuszy, ale nie żądanie nowego podziału ziemi.

17.Religia Rzymian

Rzymianie byli politeistami. Początkowo czcili konkretne, zwykle bezosobowe bóstwa opiekujące się czynnościami, rolnictwem i domem, bez świątyń i posągów; kult państwowy i świątynie pojawiły się pod wpływem Etrusków. Pobożny był ten, kto oddawał bogom cześć ściśle według zasad i tradycji. Podstawą kultu były ofiary z żywności i zwierząt, a przed ważnymi decyzjami odczytywano wróżby z lotu ptaków i wnętrzności zwierząt.

18.Główni bogowie rzymscy

Jowisz - władca nieba i ziemi; Junona - jego żona, opiekunka rodzin; Minerwa - bogini rzemiosł i nauk (ta trójka to trójca kapitolińska); Mars - bóg wojny, pól i urodzaju; Janus - bóstwo o dwóch twarzach, strażnik bram i umów; Wenus - bogini miłości; Westa - opiekunka ogniska domowego; Neptun - bóg mórz; Pluton - władca krainy umarłych.

19.Armia obywatelska

Każdy obywatel musiał służyć w wojsku, ale uzbrajał się na własny koszt, więc najbiedniejsi w praktyce byli zwolnieni; powoływano go tylko w razie potrzeby. W IV i III w. p.n.e. armia stawała się regularna, a żołnierze dostawali żołd. W połowie II w. p.n.e. senat zgodził się rekrutować ubogich i opłacać ich uzbrojenie ze skarbu państwa.

20.Legion rzymski

Jednostka ciężkozbrojnej piechoty, trzon armii; konsul dowodził dwoma legionami. W II w. p.n.e. legion liczył 4200 żołnierzy w manipułach po 120 ludzi oraz 300 jeźdźców (ekwitów) na skrzydłach; przed ciężkozbrojnymi walczyli lekkozbrojni welici. Po reformie w I w. p.n.e. legion składał się z 10 kohort po 480 żołnierzy, jednolicie uzbrojonych, m.in. w oszczepy.

21.Decymacja i triumf

Decymacja to kara dla oddziału, który uciekł z pola walki lub się zbuntował: co dziesiątego losowo wybranego legionistę karano śmiercią. Triumf to nagroda dla zwycięskiego wodza - uroczysty wjazd do Rzymu na czele wojsk, z pokazem jeńców i łupów.

22.Podbój Italii (396-264 p.n.e.)

W 396 r. p.n.e. Rzymianie zdobyli i zniszczyli etruskie miasto Weje. W 390 r. p.n.e. Galowie złupili Rzym, który otoczył się murem i zreformował armię. Od połowy IV w. p.n.e. Rzym stoczył trzy wojny z Samnitami, góralskimi plemionami środkowej Italii, i zajął środkową oraz północną Italię. Potem pokonał greckie miasta południa z Tarentem, a w 264 r. p.n.e. cała Italia była w jego rękach.

23.Pyrrus i pyrrusowe zwycięstwo

Pyrrus, król Epiru, w 280 r. p.n.e. przybył z armią do Italii na pomoc Tarentowi. Przez pięć lat wygrywał bitwy z Rzymianami, ale z powodu strat w 275 r. p.n.e. wycofał się do Epiru. Pyrrusowe zwycięstwo to zwycięstwo pozorne, okupione ogromnymi stratami, których nie równoważą korzyści.

24.Sprzymierzeńcy, kolonie i municypia

Sprzymierzeńcy byli związani z Rzymem sojuszem, nie mieli obywatelstwa, ale wystawiali oddziały wojskowe. W koloniach, na ziemi odebranej podbitym, Rzym osadzał własnych obywateli. W municypiach narzucał mieszkańcom obywatelstwo bez wszystkich praw. Mieszkańcy kolonii i municypiów służyli w legionach i płacili podatki. Różny status utrudniał podbitym współpracę.

25.Kartagina

Miasto założone przez Fenicjan w 814 r. p.n.e. w północnej Afryce (dzisiejsza Tunezja). Stała się pierwszą potęgą morską zachodniej części Morza Śródziemnego, opierała się na handlu i rolnictwie i zakładała kolonie. Miała ustrój oligarchiczny z dwoma urzędnikami wybieranymi na rok. Rzymianie nazywali Kartagińczyków Punijczykami.

26.I wojna punicka (264-241 p.n.e.)

Wybuchła z powodu rosnącego zainteresowania Rzymu Sycylią. Kartagina miała przewagę na morzu, więc Rzymianie zbudowali silną flotę i dążyli do abordażu - przejścia legionistów na okręt wroga po ruchomym pomoście, tzw. kruku. Rzym wygrał m.in. pod Mylae. Kartagina straciła posiadłości na Sycylii i zapłaciła kontrybucję, a potem Rzym zajął Sardynię i Korsykę.

27.II wojna punicka (218-201 p.n.e.)

Wybuchła, gdy Rzym zawarł sojusz z Saguntem w kartagińskiej strefie wpływów w Hiszpanii. Hannibal przeprowadził blisko 60 tys. żołnierzy z Hiszpanii przez Galię i Alpy do Italii, tracąc niemal połowę z nich. Wygrał nad Jeziorem Trazymeńskim i w 216 r. p.n.e. pod Kannami, gdzie zginęło niemal 50 tys. Rzymian; w Rzymie wołano wtedy „Hannibal u bram”. Rzym jednak wystawiał kolejne armie i przeniósł wojnę do Afryki.

28.Bitwa pod Zamą (202 r. p.n.e.)

Decydująca bitwa II wojny punickiej w Afryce: Rzymianie pod wodzą Publiusza Korneliusza Scypiona pokonali Hannibala, którego wezwano do obrony Kartaginy. Scypio dostał przydomek Afrykański. Kartagina straciła wszystkie posiadłości poza Afryką, wydała okręty wojenne (poza dziesięcioma) i słonie, zapłaciła ogromną kontrybucję i nie mogła wypowiadać wojen poza Afryką, a w Afryce - tylko za zgodą Rzymu.

29.III wojna punicka (149-146 p.n.e.)

Wojna wywołana przez Rzym, bo pokonana Kartagina szybko odrodziła się gospodarczo. Jej zagorzałym zwolennikiem był Katon Starszy, który kończył przemówienia słowami, że należy zniszczyć Kartaginę. Po trzech latach oblężenia Rzymianie zdobyli Kartaginę i doszczętnie ją zburzyli.

30.Podbój wschodniej części Morza Śródziemnego

Celem Rzymu były monarchie hellenistyczne. Najpierw pokonał Macedonię Antygonidów, która poparła Hannibala: podzielił ją na zależne republiki, a potem zrobił z niej prowincję. Greckie poleis przeszły pod władzę Rzymu, choć w 196 r. p.n.e. ogłosił on wolność Hellenów; w 146 r. p.n.e., gdy zburzono Kartaginę, Rzym podporządkował sobie Grecję. Potem przyszła kolej na państwo Seleukidów i Egipt Ptolemeuszy, zajęty w 30 r. p.n.e. po śmierci Kleopatry VII.

31.Przyczyny sukcesów i skutki podbojów Rzymu

Rzymianie mieli dobrze zorganizowaną armię i niemal nieograniczone rezerwy ludzkie, więc odrabiali straty nawet po porażkach. Podboje powiększyły terytorium, bezpieczeństwo i bogactwo państwa (łupy, kontrybucje, podatki). Na nowych ziemiach tworzono prowincje, którymi zarządzali byli konsulowie i pretorzy wyznaczani przez senat. Do Italii płynęły zboże, kruszce, dzieła sztuki i niewolnicy.

32.Kryzys republiki rzymskiej

W II poł. II w. p.n.e. legioniści latami walczyli, a ich gospodarstwa skupowali bogaci i tworzyli latyfundia, czyli ogromne majątki z pracą niewolników. Zrujnowani rolnicy szli do Rzymu, a armia miała kłopot z naborem. Sprzymierzeńcy żądali równouprawnienia: ich powstanie z 90 r. p.n.e. rozbito, ale potem stopniowo dostawali obywatelstwo. Wybuchały też powstania niewolników.

33.Bracia Grakchowie

Trybuni ludowi z II w. p.n.e. Tyberiusz Grakch w 133 r. p.n.e. przeforsował reformę agrarną: najbogatsi mogli mieć najwyżej 125 ha gruntów publicznych, a nadwyżki miały trafić do potrzebujących; został zamordowany. Jego brat Gajusz umożliwił biednym zakup taniej żywności i odebrał patrycjuszom wyłączne prawo sądzenia nadużyć w prowincjach; także on zginął - został zmuszony do odebrania sobie życia.

34.Powstanie Spartakusa

Największe powstanie niewolników, wywołane wyzyskiem i okrutnym traktowaniem. W 73 r. p.n.e. gladiator Spartakus wzniecił bunt w szkole gladiatorów na południu Italii. Na zboczach Wezuwiusza dołączyli zbiegli niewolnicy i zrujnowani chłopi. Rzym tłumił powstanie przez dwa lata i surowo ukarał uczestników, ale potem los niewolników stopniowo się poprawiał.

35.Sulla i listy proskrypcyjne

Na początku I w. p.n.e. rywalizowali wodzowie Gajusz Mariusz i Lucjusz Korneliusz Sulla. Sulla wygrał I wojnę domową i w 82 r. p.n.e. został dyktatorem na czas nieokreślony, łamiąc zasadę sześciu miesięcy. Ogłosił listy proskrypcyjne - spis osób skazanych na śmierć, z tysiącami przeciwników - i wzmocnił senat kosztem zgromadzeń i trybunów. Potem zrzekł się dyktatury.

36.I triumwirat (60 r. p.n.e.)

Tajna, prywatna umowa Gnejusza Pompejusza, Marka Krassusa i Gajusza Juliusza Cezara o podziale wpływów w państwie (łac. tres viri - ‘trzech mężów’). Wcześniej, w 70 r. p.n.e., Pompejusz i Krassus jako konsulowie przywrócili władzę trybunom. Na mocy umowy Cezar był konsulem w 59 r. p.n.e., a potem namiestnikiem w Galii; po kilku latach walk podbił całą tę krainę (opanowanie Galii - 51 r. p.n.e.).

37.Gajusz Juliusz Cezar

Wódz i polityk. Po śmierci Krassusa senat i Pompejusz zażądali, by oddał dowództwo. W 49 r. p.n.e. przekroczył Rubikon i wkroczył z wojskiem do Italii, zaczynając II wojnę domową; pod Farsalos w 48 r. p.n.e. pokonał Pompejusza. W 44 r. p.n.e. został dożywotnim dyktatorem: nadawał obywatelstwo mieszkańcom prowincji, zaczął przebudowę Rzymu, zreformował kalendarz. Zginął z rąk spiskowców-senatorów w idy marcowe, 15 marca 44 r. p.n.e.

38.II triumwirat i bitwa pod Akcjum

W 43 r. p.n.e. Marek Antoniusz, Gajusz Oktawian (wnuk siostry Cezara) i Marek Lepidus zawarli II triumwirat: Oktawian dostał zachód, Antoniusz wschód, Lepidus Afrykę. W 42 r. p.n.e. pokonali zabójców Cezara. Oktawian przejął Afrykę, a Antoniusz związał się z Kleopatrą VII. W 31 r. p.n.e. Oktawian pokonał ich w bitwie morskiej pod Akcjum; oboje popełnili samobójstwo w Egipcie.

39.Oktawian August i pryncypat

W 27 r. p.n.e. Oktawian oddał senatowi nadzwyczajne uprawnienia, a senat nadał mu tytuł Augusta (wywyższony, dostojny). Republika formalnie trwała, ale Oktawian przejął uprawnienia urzędów, także trybunów (nietykalność, inicjatywa ustawodawcza, weto), i stał się jedynowładcą - princepsem, czyli pierwszym w senacie. Opierał się na armii, którą uczynił zawodową, i zatrzymał prowincje z wojskiem. Pryncypat przetrwał do końca III w. n.e.

40.Ustrój pryncypatu

Cesarz kierował administracją, wymiarem sprawiedliwości i armią oraz był najwyższym kapłanem; radził się rady cesarskiej. Senat zarządzał częścią prowincji, był trybunałem, a jego postanowienia miały moc ustaw. Prefekt pretorianów dowodził gwardią strzegącą cesarza i był w praktyce drugą osobą w państwie. Władza nie była dziedziczna: formalnie następcę wybierał senat, ale w praktyce wskazywał go cesarz.