Chrześcijaństwo i upadek cesarstwa - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Chrześcijaństwo

Monoteistyczna religia wywodząca się z judaizmu, ukształtowana przez Jezusa z Nazaretu. Powstała w I w. n.e. w Judei, krainie w Izraelu, która była wtedy częścią cesarstwa rzymskiego.

2.Jezus z Nazaretu

Założyciel chrześcijaństwa. Urodził się w Betlejem, gdy w Rzymie panował Oktawian August. Dokładnej biografii nie da się odtworzyć - znana jest jego działalność z ostatniego okresu życia, gdy przez blisko trzy lata z uczniami przemierzał Galileę i głosił swoje nauki.

3.Nauczanie Jezusa

Jezus zapowiadał rychły koniec świata, Sąd Ostateczny i nadejście Królestwa Bożego. Nawoływał do nawrócenia i głosił, że miłosierdzie jest podstawowym obowiązkiem człowieka, a miłością trzeba darzyć nawet nieprzyjaciół. Dążył do zreformowania judaizmu, co naraziło go na konflikt z kapłanami żydowskimi i faryzeuszami.

4.Faryzeusze

Jedno ze starożytnych stronnictw religijnych w judaizmie, wrogie Jezusowi. Dziś faryzeuszem nazywa się człowieka obłudnego, który deklaruje przywiązanie do zasad, ale ich nie przestrzega.

5.Mesjasz

Zbawca, którego bliskiego nadejścia oczekiwało w czasach Jezusa wielu Żydów - miał wyzwolić ich naród spod władzy Rzymian. Jezus nie nazywał tak siebie, mówił o sobie jako o Synu Człowieczym.

6.Skazanie Jezusa na śmierć

Wrodzy mu Żydzi oskarżyli Jezusa o wzywanie do buntu przeciw Rzymianom. Władze rzymskie skazały go na ukrzyżowanie - karę dla politycznych buntowników. Stało się to w Jerozolimie między 26 a 36 r. n.e., gdy prefektem Judei był Poncjusz Piłat.

7.Chrystus

Drugie imię nadane Jezusowi przez uczniów, przekonanych, że po trzech dniach zmartwychwstał. Pochodzi od greckiego christos - namaszczony. Nadając je, uczniowie uznali Jezusa za Mesjasza. Od tego imienia wywodzi się nazwa wyznawców nowej religii - chrześcijanie.

8.Źródła dotyczące Jezusa

Przede wszystkim pisma Nowego Testamentu: cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie, Listy Apostolskie i Apokalipsa św. Jana. Pewnych informacji dostarczają też źródła niechrześcijańskie, m.in. pisma żydowskiego historyka Józefa Flawiusza. Sam Jezus niczego nie napisał.

9.Apostołowie

Pierwsi głosiciele nowej wiary: 12 najbliższych uczniów Jezusa oraz dwaj późniejsi, którzy nigdy nie zetknęli się z nim osobiście - Paweł z Tarsu i Barnaba. Ich podróże doprowadziły do powstania wielu wspólnot chrześcijańskich w miastach Imperium Rzymskiego.

10.Paweł z Tarsu (10-67 n.e.)

Apostoł z rodziny żydowskiej, z rzymskim obywatelstwem. Jako Szaweł zwalczał chrześcijan, a w drodze do Damaszku nawrócił się. W podróżach do Azji Mniejszej i Grecji założył wspólnoty m.in. w Efezie i Koryncie. Autor 12 listów Nowego Testamentu, zginął ścięty mieczem.

11.Nauczanie poza społecznością żydowską

Za namową Pawła z Tarsu Piotr, jeden z pierwszych uczniów Jezusa, zgodził się na głoszenie nauki także poza społecznością żydowską. Decyzja miała kluczowe znaczenie: chrześcijaństwo mógł odtąd przyjąć każdy, bez przestrzegania wszystkich praw i tradycji żydowskich.

12.Gminy chrześcijańskie

Przez pierwsze dwa wieki chrześcijanie nie mieli jednolitej organizacji. W miastach istniały gminy z biskupami na czele, wierni spotykali się potajemnie na modlitwach i Eucharystii, a gminy kontaktowały się listownie. Silną gminę w Rzymie potwierdza List do Rzymian Pawła z 58 r. n.e.

13.Kościół katolicki

Wspólnota wszystkich chrześcijan, której nazwa pochodzi od greckiego katholikos - powszechny. Powstała w wyniku jednoczenia gmin chrześcijańskich, rozpoczętego na przełomie II i III w. n.e.

14.Symbole pierwszych chrześcijan

Znaki czytelne tylko dla współwyznawców, używane, by ukryć się w czasie prześladowań. Chrystogram to nałożone litery chi (X) i ro (P), dwie pierwsze litery słowa Chrystus. Ryba symbolizowała Chrystusa, bo greckie słowo ichtys składa się z pierwszych liter wyrazów Jezus Chrystus Boga Syn Zbawiciel. Według tradycji Konstantyn przed bitwą przy moście Mulwijskim (312 r. n.e.) kazał umieścić XP na tarczach żołnierzy.

15.Przyczyny prześladowań chrześcijan

Chrześcijanie jako monoteiści nie brali udziału w kulcie bogów, a Rzymianie wierzyli, że obrażeni bogowie zemszczą się na całej społeczności. Zamknięci we własnym kręgu, ściągali podejrzenia - bezpodstawnie zarzucano im czary i mordowanie dzieci. Gdy liczba wiernych wzrosła, przestali być tolerowani.

16.Prześladowania za Nerona (64 r. n.e.)

Po pożarze Rzymu w 64 r. n.e. Neron oskarżył o jego wywołanie chrześcijan. Z rozkazu cesarza wielu z nich zamordowano - rzucano dzikim zwierzętom lub krzyżowano. Poza tym do połowy III w. cesarze nie wydali aktów prawnych przeciw chrześcijanom, a wystąpienia przeciw nim były lokalne, popierane przez namiestników.

17.Edykt Decjusza (250 r. n.e.) i edykty Waleriana (257 r. n.e.)

Decjusz w czasie kryzysu nakazał wszystkim mieszkańcom oddać cześć bogom. Edykt nie nakazywał wprost prześladowań, ale je wywołał: odmawiających torturowano i zabijano, a chrześcijanie uznali ich za męczenników. Walerian wydał edykty wprost wymierzone w chrześcijan: zakazał ich kultu i nakazał zamknąć kościoły.

18.Prześladowania za Dioklecjana (303-311 r. n.e.)

W 303 r. n.e. Dioklecjan nakazał niszczyć kościoły i pisma chrześcijańskie oraz karać śmiercią odmawiających ofiar bogom. Przebieg zależał od namiestników prowincji. Prześladowania zakończył w 311 r. n.e. Galeriusz, który przyznał chrześcijanom prawo do wyznawania religii i odbudowy kościołów.

19.Edykt mediolański (313 r. n.e.)

Edykt wydany przez Konstantyna Wielkiego, który zapewnił chrześcijaństwu równouprawnienie z innymi religiami. Później cesarz otaczał je coraz większą opieką, tak że stało się religią uprzywilejowaną.

20.Chrześcijaństwo religią państwową (392 r. n.e.)

W 392 r. n.e. Teodozjusz Wielki wydał ustawę zakazującą wszelkich form kultu pogańskiego. Wcześniej Galeriusz pozwolił chrześcijanom wyznawać religię (311 r.), Konstantyn Wielki zapewnił im równouprawnienie (313 r.), w 325 r. odbył się sobór w Nicei, a próba odrodzenia starych religii przez Juliana Apostatę (361-363 r.) się nie udała.

21.Wpływ chrześcijaństwa na obyczaje Rzymian

Chrześcijanie otaczali troską słabszych i potrzebujących i dzielili się majątkiem, a głoszona w Ewangelii idea równości ludzi przyczyniła się do ograniczenia niewolnictwa. Modlili się w domu trzy razy dziennie i porzucali wróżby i ofiary. Na miejsca modlitwy adaptowali budowle rzymskie, m.in. bazyliki - dawne hale targowe i miejsca sądów.

22.Chrześcijanie a dorobek kultury pogańskiej

Mimo niechęci do pogaństwa chrześcijanie nie zaprzepaścili dawnego dorobku. Ich dzieci uczyły się u tych samych nauczycieli co pogańscy rówieśnicy i czytały tych samych pogańskich autorów, poznawały też mitologię, bez której literatura starożytna byłaby niezrozumiała.

23.Poganin

Wyznawca dawnych bóstw. Słowo pochodzi od łacińskiego paganus - mieszkaniec wsi, bo w dużych miastach chrześcijaństwo szybko zdobywało wyznawców, a na prowincji jeszcze długo czczono dawne bóstwa.

24.Barbaricum

Tereny za Renem i Dunajem, zamieszkane przez barbarzyńców - plemiona germańskie, dackie i sarmackie. Rzymskie wyroby budziły tam podziw i chęć zdobycia osiągnięć cywilizacji śródziemnomorskiej, ale granic imperium strzegły limes i legiony. Na wschodzie Rzym sąsiadował z państwem Partów.

25.Wojny markomańskie (166-180 n.e.)

Wojny z germańskimi plemionami Markomanów i Kwadów, które zaatakowały prowincje nad środkowym Dunajem i dotarły aż do Italii, wywołując panikę. Rzymianie pokonali je dopiero dzięki mobilizacji ogromnych sił legionów.

26.Kryzys cesarstwa w III w. n.e.

Najpoważniejszy kryzys polityczny i wojskowy w dziejach cesarstwa, rozpoczęty po zamordowaniu Aleksandra Sewera w 235 r. Cesarzy wynosiło i obalało wojsko. Kryzys wywołały najazdy na wielu granicach naraz (Persowie, Goci i inne plemiona), liczne uzurpacje władzy i kryzys gospodarczy.

27.Uzurpacja

Nielegalne przejęcie władzy. W III w. dokonywali jej lokalni dowódcy wojskowi, gdy zagrożone regiony nie mogły liczyć na władze centralne. Blokowali eksport bogactw do Rzymu i nie odprowadzali podatków, co pogłębiało osłabienie państwa i wywołało kryzys gospodarczy.

28.Dioklecjan (244-316 n.e.)

Cesarz z ubogiej rodziny, który awansował dzięki służbie wojskowej i od 284 r. n.e. przez ponad 20 lat rządził cesarstwem. Na przełomie III i IV w. wzmocnił państwo: wprowadził tetrarchię i dominat oraz zreformował armię, administrację i gospodarkę. Podzielił wojsko na oddziały przy granicach i korpusy w prowincjach, co dało rezerwy na zagrożone odcinki.

29.Tetrarchia

Wprowadzony przez Dioklecjana system rządów czterech władców: dwóch augustów i dwóch cezarów, rządzących różnymi regionami cesarstwa, które pozostało jednością. Po kilku latach augustowie mieli abdykować, a ich miejsce mieli zająć cezarowie i powołać swoich następców. System nie przetrwał długo.

30.Dominat

Ustrój cesarstwa od czasów Dioklecjana, nazwany od łacińskiego dominus - pan. Cesarz nie był już princepsem, czyli pierwszym senatorem, lecz panem i bogiem (dominus et deus), otaczanym kultem za życia. Jego władza miała charakter absolutny i towarzyszył jej rozbudowany ceremoniał.

31.Konstantynopol

Miasto założone na początku IV w. n.e. przez Konstantyna Wielkiego na miejscu greckiego Bizancjum nad Bosforem, u styku Europy i Azji, na skrzyżowaniu szlaków handlowych. Budowę rozpoczęto w 324 r., a sześć lat później miasto poświęcono i stało się główną siedzibą cesarza. Rzym zaczął tracić znaczenie.

32.Podział cesarstwa (395 r. n.e.)

W 395 r. n.e. Teodozjusz Wielki na łożu śmierci podzielił władzę między dwóch synów. Powstały cesarstwo zachodniorzymskie ze stolicą w Rzymie i wschodniorzymskie ze stolicą w Konstantynopolu. Podział był skutkiem rosnących różnic: romanizacja się zatrzymała, a na wschodzie kultura grecka wypierała łacińską.

33.Hunowie

Koczowniczy lud pochodzenia tureckiego, który w drugiej połowie IV w. n.e. (ok. 370 r.) pojawił się na północ od Morza Czarnego. Walczyli konno, byli doskonałymi łucznikami i zasypywali wroga gradem strzał. Szczyt potęgi osiągnęli pod rządami Attyli.

34.Bitwa pod Adrianopolem (378 r. n.e.)

Goci, przerażeni najazdem Hunów, za zgodą cesarza Walensa osiedlili się za Dunajem. Źle traktowani przez rzymską administrację, zbuntowali się i rozgromili armię rzymską pod Adrianopolem, a Walens poległ. Teodozjusz zawarł z Gotami pokój: mogli osiedlać się w cesarstwie w zamian za pomoc zbrojną.

35.Zajęcie Rzymu przez Gotów (410 r. n.e.)

Na początku V w. n.e. Goci, nie licząc się z cesarzem, wkroczyli do Italii i w 410 r. n.e. zajęli na kilka dni Rzym. Wydarzenie odbiło się szerokim echem w całym cesarstwie. Później Goci utworzyli własne państwo w Galii.

36.Wandalowie

Lud, który w 406 r. n.e. wraz z Alanami i Swebami przekroczył Ren, przeszedł przez Galię do Hiszpanii i przeprawił się do Afryki, gdzie utworzył własne państwo. W 455 r. n.e. Wandalowie dotarli morzem do Italii i splądrowali Rzym, a ich nazwa stała się określeniem ludzi dopuszczających się bezmyślnej dewastacji.

37.Porozumienia z barbarzyńcami

Cesarstwo zachodniorzymskie nie miało sił, by przepędzić przybyszów, więc zawierało z nimi układy: oddawało ziemie pod osiedlenie w zamian za wsparcie wojskowe. Ludy te formalnie były sojusznikami Rzymu, ale miały dużo niezależności i tworzyły własne państwa w granicach imperium.

38.Bitwa na Polach Katalaunijskich (451 r. n.e.)

Bitwa, w której armia rzymskiego wodza Aecjusza, wsparta oddziałami ludów barbarzyńskich, powstrzymała Hunów Attyli. Hunowie wraz ze sprzymierzonymi Germanami wkroczyli wtedy do Galii.

39.Upadek cesarstwa zachodniorzymskiego (476 r. n.e.)

W 476 r. n.e. germański wódz Odoaker pozbawił władzy młodego cesarza Romulusa Augustulusa, który rządził już tylko Italią. Ta data umownie kończy starożytność. Odoaker odesłał insygnia cesarskie do Konstantynopola. Rozpad poprzedziły m.in. klęska pod Adrianopolem (378), przejście Renu (406) oraz zajęcie Rzymu przez Gotów (410) i Wandalów (455).

40.Spór o przyczyny upadku Rzymu

W XVIII w. Edward Gibbon uznał, że cesarstwo upadło przez wzrost wpływów chrześcijaństwa, a kolejni historycy wskazywali inne pojedyncze przyczyny, np. zmiany klimatu czy schyłek niewolnictwa. Dziś nie szuka się jednej przyczyny i mówi się raczej o politycznym rozpadzie cesarstwa, przesądzonym głównie przez wydarzenia z początku V w.