Wojny z Persami, Aleksander i kultura Grecji - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Imperium perskie

Państwo stworzone w połowie VI w. p.n.e. przez Persów pod wodzą Cyrusa Wielkiego, króla królów. Persowie pokonali Krezusa, władcę Lidyjczyków (547 r. p.n.e.), przejmując greckie miasta Azji Mniejszej, i zajęli Babilonię (539 r. p.n.e.) oraz Syrię. Podboje kontynuowali następcy Cyrusa - Dariusz i Kserkses. Powstało największe imperium w dotychczasowych dziejach: od doliny Indusu po Egipt i Trację.

2.Satrapowie

Namiestnicy króla perskiego, stojący na czele 20 satrapii, na które podzielono imperium. Persowie nie narzucali podbitym ludom swoich obyczajów ani wierzeń, ale wymagali od nich pełnej lojalności i regularnego płacenia danin.

3.Chronologia wojen grecko-perskich

499 r. p.n.e. - wybuch powstania Greków w Azji Mniejszej; 490 r. p.n.e. - bitwa pod Maratonem; 480 r. p.n.e. - bitwy pod Termopilami i Salaminą; 479 r. p.n.e. - bitwy pod Platejami i Mykale; 449 r. p.n.e. - pokój z Persami.

4.Powstanie Greków w Azji Mniejszej

Antyperskie powstanie greckich miast z zachodniego wybrzeża Azji Mniejszej (499-493 p.n.e.), wywołane tym, że Persowie wspierali w nich przychylnych sobie tyranów. Z poleis europejskich pomogły tylko Ateny i Eretria. Powstanie upadło, a król Dariusz postanowił ukarać Greków.

5.Hoplici i falanga

Hoplici - ciężkozbrojna piechota, trzon armii polis: walczyli włócznią, osłaniali się dużą okrągłą tarczą (hoplonem), hełmem korynckim, pancerzem i nagolennikami. Szli do walki w zwartym szyku - falandze, zwykle z ośmiu szeregów: dwa pierwsze walczyły, a dalsze zastępowały zabitych, rannych i zmęczonych.

6.Nieśmiertelni

Elitarny oddział armii perskiej: 10 tys. włóczników, wyłącznie rodowitych Persów. Każdego poległego od razu zastępowano nowym wojownikiem, więc liczebność oddziału się nie zmieniała - stąd nazwa. Walczyli krótką włócznią i łukiem, osłaniali się tarczą z wikliny.

7.Bitwa pod Maratonem

Bitwa w 490 r. p.n.e. w Attyce, ok. 40 km od Aten; Persowie liczyli na pomoc wygnanego tyrana Hippiasza. Ateńczycy dowodzeni przez Miltiadesa pokonali ponad dwukrotnie liczniejszych Persów: silne skrzydła greckie rozbiły wroga i uderzyły od tyłu na jego centrum. To pierwsze wielkie zwycięstwo Greków powstrzymało najazd perski na 10 lat.

8.Bitwa pod Termopilami

Bitwa w 480 r. p.n.e. w wąskim przejściu między górami a morzem. Koalicja 31 poleis pod dowództwem Spartan odpierała tam armię Kserksesa, syna Dariusza, aż jeden z Greków wskazał Persom ścieżkę przez góry. Król Leonidas odesłał większość wojsk, a sam z 300 Spartanami i wojownikami z dwóch innych miast walczył do końca, co stało się symbolem męstwa.

9.Bitwa pod Salaminą

Bitwa morska w 480 r. p.n.e. przy wyspie Salamina, stoczona po zajęciu i złupieniu przez Persów Aten, z których wcześniej ewakuowano mieszkańców. Na małej przestrzeni flota perska nie mogła wykorzystać przewagi liczebnej i przegrała ze zwrotniejszymi greckimi trierami, w dużej części ateńskimi. Po klęsce Kserkses wrócił do Azji.

10.Triera

Grecki okręt wojenny, czyli trójrzędowiec, napędzany przez 170 wioślarzy siedzących w trzech rzędach na każdej burcie. Był szybki i zwrotny, a taranem przebijał burty wrogich okrętów albo łamał im wiosła. Był jednak wrażliwy na wysokie fale i nie nadawał się do długich rejsów bez częstego przybijania do brzegu.

11.Bitwy pod Platejami i Mykale

W 479 r. p.n.e. Grecy rozbili armię lądową, którą Kserkses zostawił w Grecji, w bitwie pod Platejami. W tym samym roku flota grecka pokonała Persów w bitwie morskiej pod Mykale w pobliżu Miletu, u wybrzeży Azji Mniejszej.

12.Związek Morski

Antyperski sojusz ok. 200 poleis utworzony w 478 r. p.n.e., gdy Sparta zrezygnowała z dowództwa. Hegemonem, czyli przywódcą wojsk sojuszu, zostały Ateny: dowodziły wspólnymi siłami i nadzorowały skarbiec na wyspie Delos. Ateny i najbogatsze wyspy dawały okręty, a inni płacili roczne składki. Wojnę zakończył pokój z 449 r. p.n.e.: niezależność miast greckich w Azji Mniejszej i panowanie Aten na Morzu Egejskim.

13.Podporządkowanie Związku Morskiego Atenom

Gdy zagrożenie perskie malało, Ateny nie pozwalały sojusznikom wystąpić ze Związku: karały ich, nakładały kontrybucje i odbierały im ziemie dla swoich kolonistów. Przeniosły skarbiec z Delos do Aten i wydawały składki na własne potrzeby, a decyzje zapadały na ateńskim zgromadzeniu. Niezadowolone miasta zaczęły szukać obrony u Sparty.

14.Kontrybucja

Odszkodowanie, które strona pokonana w konflikcie musi zapłacić zwycięzcy, aby pokryć poniesione przez niego koszty wojny.

15.Wojna peloponeska

Wojna Aten i Sparty oraz ich sojuszników w latach 431-404 p.n.e., trwająca z przerwami 27 lat. Wybuchła, bo źle traktowani członkowie Związku Morskiego szukali wsparcia Sparty. Sparta za pieniądze króla perskiego zbudowała flotę i pokonała Ateny, które musiały oddać prawie całą flotę i zburzyć Długie Mury. Potem w Grecji dominowała Sparta.

16.Bitwa pod Leuktrami

Bitwa w 371 r. p.n.e., w której Tebańczycy pokonali Spartę; Teby odmówiły podporządkowania się jej po pokoju narzuconym Grekom przez króla perskiego w 387 r. p.n.e. Sparta straciła połowę terytorium i dominującą pozycję, a hegemonię w Grecji na krótko przejęły Teby.

17.Macedonia

Królestwo na północ od góry Olimp, większe od państw greckich, z żyznymi równinami i bogactwami naturalnymi (drewno, metale szlachetne); pustoszyły je najazdy Traków i Ilirów. Macedończycy mówili językiem spokrewnionym z greką, ale Grecy uważali ich za barbarzyńców. Rządzili królowie, którzy musieli liczyć się z możnymi rodami.

18.Filip II

Król Macedonii od 360 r. p.n.e., twórca jej potęgi. Stworzył sprawną administrację, budował drogi i miasta, ograniczył samodzielność możnych rodów, powiększył i unowocześnił piechotę oraz jazdę. Podporządkował sobie Greków i przygotował wojnę z Persją, ale zginął zamordowany przez gwardzistę Pauzaniasza.

19.Armia macedońska

Falanga macedońska - udoskonalona falanga grecka. Piechurzy mieli sarisy, włócznie znacznie dłuższe od włóczni hoplitów, które trzymały wroga na odległość, więc mogli częściowo zrezygnować z ciężkich pancerzy i tarcz. Elitę armii stanowili hetajrowie - jeźdźcy z arystokracji macedońskiej.

20.Bitwa pod Cheroneą

Bitwa w 338 r. p.n.e., w której armia Filipa II rozbiła koalicję greckich poleis prowadzoną przez Ateny i Teby. Przyniosła faktyczny kres niezależności greckich poleis.

21.Związek Koryncki

Sojusz, do którego Filip II wezwał przedstawicieli państw greckich (bez Sparty) do Koryntu rok po bitwie pod Cheroneą. Poleis zachowały samodzielność tylko w sprawach wewnętrznych i musiały dostarczać wojsko królowi Macedonii - hegemonowi i wodzowi wspólnej armii, więc straciły własną politykę zagraniczną. Sojusz miał służyć wojnie z Persją.

22.Demostenes

Ateński mówca, jeden z nielicznych polityków, którzy widzieli w Filipie II zagrożenie dla wolności poleis. W mowach zwanych filipikami atakował władcę Macedonii i nakłaniał Ateńczyków do walki z nim. Do końca życia zwalczał władców Macedonii.

23.Aleksander Wielki

Aleksander III Wielki, zwany też Macedońskim (356-323 r. p.n.e.), syn Filipa II, król Macedonii od 336 r. p.n.e., jeden z najwybitniejszych wodzów w historii. Na początku panowania stłumił bunt poleis i zrównał z ziemią Teby. Podbił imperium perskie, dotarł do Indii i założył wiele miast nazwanych Aleksandriami. Zmarł w Babilonie, nie wyznaczywszy następcy.

24.Wyprawa Aleksandra na Persję

W 334 r. p.n.e. Aleksander z ok. 50 tys. Macedończyków i Greków ruszył do Azji. Wygrał nad Granikiem, w 333 r. p.n.e. pod Issos (Dariusz III uciekł) i w 331 r. p.n.e. pod Gaugamelą, po czym zajął stolice Persji i spalił pałac w Persepolis. W 326 r. p.n.e. wyruszył do Indii, ale żołnierze odmówili dalszej walki i wrócił do Mezopotamii.

25.Organizacja imperium Aleksandra

Aleksander zakładał miasta i kolonie wojskowe z administracją macedońsko-grecką, które szerzyły kulturę helleńską daleko od Grecji. Uważał się za następcę królów perskich i przyjął wschodni ceremoniał dworski, czemu opierali się Macedończycy i Grecy. Tworzył nową elitę: oficerowie żenili się z Persjankami, a młodych Persów szkolono jak Macedończyków.

26.Diadochowie

Najważniejsi dowódcy Aleksandra Wielkiego (gr. 'spadkobiercy, następcy'), którzy po jego śmierci przejęli władzę nad częściami imperium. Walczyli ze sobą o niezależne państwa, a gdy przyjęli tytuły królów, imperium Aleksandra przestało być jednością.

27.Monarchie hellenistyczne

Państwa powstałe na gruzach imperium Aleksandra: królestwo Antygonidów w Macedonii, państwo Ptolemeuszy w Egipcie i królestwo Seleukidów na Wschodzie. Król był właścicielem ziemi i władcą ludzi oraz wyznaczał następcę, a elitę tworzyli Macedończycy i Grecy. Istniał kult władców: uważano, że ich władza pochodzi od bogów.

28.Epoka hellenistyczna

Okres od śmierci Aleksandra w 323 r. p.n.e. do 30 r. p.n.e., czyli do śmierci Kleopatry VII, ostatniej władczyni Egiptu z dynastii Ptolemeuszy. Grecki język, styl życia i kultura rozprzestrzeniły się daleko poza Grecję, a władcy wspierali naukę; jej symbolem była Biblioteka Aleksandryjska (III w. p.n.e.). Z czasem monarchie hellenistyczne wypierał Rzym.

29.Filozofowie przyrody

Pierwsi filozofowie z przełomu VII i VI w. p.n.e., z miast greckich w Azji Mniejszej i w południowej Italii. Zamiast mitów szukali rozumowego wyjaśnienia świata i jego podstawowej substancji; Tales z Miletu uważał, że jest nią woda. Parmenides stworzył pojęcie doskonałego, niezmiennego bytu - Absolutu, a Pitagoras z Samos rozwinął koncepcję nieśmiertelnej duszy.

30.Sokrates

Ateński filozof (ok. 470-399 r. p.n.e.), który głosił poglądy w dyskusjach z ludźmi i nigdy ich nie spisał - znamy je z relacji uczniów. Podkreślał świadomość własnej niewiedzy („Wiem, że nic nie wiem"). Oskarżony o bezbożność i zły wpływ na młodzież, został skazany na śmierć i zażył truciznę, choć mógł uciec.

31.Platon i Akademia

Uczeń Sokratesa, twórca idealizmu - kierunku filozoficznego, który uznaje ducha za czynnik kształtujący materię. W 387 r. p.n.e. założył w Atenach pierwszą szkołę filozoficzną - Akademię.

32.Arystoteles

Wszechstronny uczony, najwybitniejszy uczeń Akademii Platona i nauczyciel Aleksandra Wielkiego. Zajmował się przyrodą i społeczeństwem; w dziele Polityka wskazał wady i zalety ustrojów poleis. Dał początek logice, czyli nauce o rozumowaniu, oraz teorii literatury.

33.Epikur i Zenon z Kition

Twórcy szkół filozoficznych skupionych na człowieku, powstałych w Atenach pod koniec IV w. p.n.e. Epikur uczył, że bogowie istnieją, ale są obojętni na sprawy ludzi, a w życiu trzeba skupiać się na przyjemnościach duchowych. Zenon z Kition stworzył stoicyzm: ludzie powinni powściągać emocje i spokojnie przyjmować bieg wydarzeń.

34.Homer

Wędrowny poeta z VIII w. p.n.e., autor najstarszych greckich eposów: Iliady o wojnie trojańskiej i Odysei o wędrówce Odyseusza do domu. Od końca XVIII w. badacze spierają się, czy istniał i czy napisał oba eposy (kwestia homerycka). Późniejsze od jego dzieł są poematy Hezjoda: Teogonia o narodzinach bogów i Prace i dnie o rolnictwie.

35.Liryka grecka

Poezja, która najpełniej rozkwitła w VII i VI w. p.n.e. Tyrtajos w elegiach sławił wojskowe ideały Sparty, Alkajos z Lesbos pisał o wojnach i konfliktach w swoim mieście, a Safona z Lesbos, jedna z nielicznych poetek starożytności, tworzyła głównie poezję miłosną.

36.Teatr grecki

Wywodził się z kultu boga wina Dionizosa: podczas świąt ku jego czci - Dionizji - odbywały się zawody autorów. Dramat rozwinął się w V w. p.n.e. w Atenach: najpierw występowali chór i jeden aktor, potem dwóch i trzech, co pozwoliło na dialogi. Aktorzy grali na proskenionie, chór w orchestrze, a widownię budowano na zboczu wzgórza.

37.Tragedia i komedia

Tragedia - dramat o konflikcie mitycznego bohatera z siłami wyższymi: przeznaczeniem lub prawem; najwybitniejsi tragicy to Ajschylos, Sofokles i Eurypides. Komedia - dramat o lekkiej tematyce i pogodnym zakończeniu, zwykle o bieżących wydarzeniach i politykach; jej najsłynniejszym twórcą był Arystofanes.

38.Porządki architektoniczne

Trzy greckie style budowli, różniące się m.in. kapitelem, czyli zwieńczeniem kolumny. Dorycki - prosty, geometryczny kapitel, kolumna bez bazy, zwężająca się ku górze. Joński - kapitel z wolutami przypominającymi rogi barana, kolumna na bazie. Koryncki - najbardziej ozdobny kapitel z liśćmi akantu i najsmuklejsze kolumny.

39.Partenon

Największa świątynia na ateńskim Akropolu, poświęcona bogini Atenie, odbudowana z inicjatywy Peryklesa po spaleniu Akropolu przez Persów. Pierwsza grecka świątynia w całości z marmuru, prawie cała w stylu doryckim. Fidiasz wykonał posąg Ateny Partenos i Fryz Panatenajski. Na Akropolu stoją też m.in. Propyleje i jońska świątynia Erechtejon.

40.Igrzyska olimpijskie

Najsłynniejsze z agonów - zawodów sportowych urządzanych przez poleis. Odbywały się w Olimpii ku czci Zeusa od 776 r. p.n.e. co cztery lata; okres między nimi nazywano olimpiadą. Na ich czas ogłaszano pokój olimpijski i przerywano wojny między poleis. Rywalizowano m.in. w biegach, pentatlonie (rzut dyskiem i oszczepem, skok w dal, bieg, zapasy), pankrationie (zapasy z boksem) i wyścigach rydwanów. Zwycięzca dostawał wieniec laurowy i sławę.