Hellada, demokracja ateńska i Sparta - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Hellada

Nazwa, którą starożytni Grecy nadali swojej krainie. Obejmowała Grecję właściwą na południu Półwyspu Bałkańskiego, liczne wyspy Morza Egejskiego i zachodnie wybrzeża Azji Mniejszej. Większość terenu pokrywały góry; najwyższy masyw to Olimp (prawie 3000 m n.p.m.).

2.Warunki naturalne Hellady

Góry dzieliły Grecję na wiele krain (np. Tesalia, Attyka, Lakonia) i utrudniały podróże lądem, a rozwinięta linia brzegowa ułatwiała żeglugę, więc ważne ośrodki leżały nad morzem. Uboga w surowce Hellada skłaniała do dalekich wypraw morskich - Greków obok Fenicjan uważano za najlepszych żeglarzy starożytności. Grecy uprawiali głównie zboża, winorośl i drzewa oliwne.

3.Polis

Niewielkie greckie państwo, nazywane miastem-państwem (l.mn. poleis), tworzone od ok. VIII w. p.n.e. Składało się z miasta - ośrodka życia politycznego i religijnego - oraz otaczającego je obszaru wiejskiego. Arystoteles nazwał je wspólnotą obywateli.

4.Obywatel polis

Dorosły mężczyzna z prawami politycznymi, który brał udział w zgromadzeniu podejmującym najważniejsze decyzje i wybierającym urzędników. Musiał bronić polis we własnym uzbrojeniu, ale nie płacił stałych podatków; zamożni pokrywali niekiedy koszty budowy lub przedstawienia (liturgia). Obywatelami zostawali synowie obywateli; kobiety nie miały praw politycznych.

5.Agora i akropol

Agora - główny plac miasta greckiego: miejsce handlu, codziennych spotkań, zgromadzeń politycznych i uroczystości religijnych. Akropol - wzgórze świątynne górujące nad miastem, ze świątyniami, ołtarzami i posągami bogów oraz umocnieniami, w których chroniono się przed wrogiem.

6.Metojkowie

W Atenach cudzoziemcy z innych poleis, którzy osiedlili się tam w poszukiwaniu pracy lub schronienia; nazwa znaczy 'mieszkający obok'. Płacili podatki i w razie potrzeby służyli w armii, ale nawet po kilku pokoleniach nie mieli praw politycznych.

7.Niewolnicy w polis

Ludzie pozbawieni wszelkich praw, uznawani za osobistą własność obywatela. Najczęściej uprawiali ziemię właściciela albo świadczyli posługi w jego domu.

8.Ustroje poleis

Oligarchia ('rządy nielicznych') - władza zamożnej mniejszości, arystokracji; panowała w większości miast. Demokracja ('rządy ludu') - wpływ na politykę mają wszyscy obywatele, także biedni. Tyrania - samodzielna władza wyjątkowo wpływowej jednostki. Monarchia ('rządy jednostki') - władza króla (basileus) z panującego rodu, np. w Macedonii i Epirze.

9.Co łączyło Greków podzielonych na poleis?

Wspólny język (mimo odmian regionalnych), te same wierzenia i mity, wspólne zwyczaje i tradycje (m.in. znajomość dzieł Homera) oraz podobny strój i rozrywki: teatr i sport. Wspólnotę podtrzymywały igrzyska w Olimpii, wyrocznia w Delfach i wiara w pochodzenie od wspólnego przodka - Hellena, syna pary, która przeżyła potop.

10.Igrzyska w Olimpii

Najsłynniejsze greckie zawody sportowe, odbywające się co cztery lata w Olimpii; pierwsze igrzyska olimpijskie odbyły się w 776 r. p.n.e. Mogli w nich startować wyłącznie Grecy. Zwycięzcy nie dostawali kosztownych nagród, ale zyskiwali sławę w całym świecie greckim.

11.Wierzenia Greków

Grecy byli politeistami - czcili wielu bogów, tych samych w całej Helladzie, a każda polis miała też własne bóstwo opiekuńcze. Wierzyli, że bogowie nie stworzyli świata i są nieśmiertelni, ale nie są wszechwiedzący ani wszechmocni. Czcili też m.in. Demeter, boginię płodności i urodzaju, Hadesa, władcę krainy umarłych, muzy i herosów - pół bogów, pół ludzi.

12.Najważniejsi bogowie greccy

Zeus - władca bogów i ludzi z siedzibą na Olimpie; Hera - jego małżonka, opiekunka rodzin; Atena - bogini mądrości i wojny sprawiedliwej; Ares - bóg wojny; Afrodyta - bogini miłości i piękna; Hefajstos - bóg ognia, opiekun kowali; Posejdon - bóg mórz i innych wód; Apollin - bóg sztuki, poezji i wróżbiarstwa.

13.Wyrocznia w Delfach

Najbardziej ceniona w świecie greckim wyrocznia boga Apollina; jego świątynię w Delfach uważano za środek świata. Niejasne przepowiednie przekazywała kapłanka zwana Pytią. Radzono się jej m.in. przed wyprawą kolonizacyjną.

14.Wielka kolonizacja

Zakładanie przez Greków setek kolonii w basenie Morza Śródziemnego i Morza Czarnego w VIII-VI w. p.n.e. Przyczyny: niedostatek ziemi uprawnej i przeludnienie, potrzeba surowców, wygnanie przegranych w walce o władzę. Skutki: świat grecki się wzbogacił, a inne ludy poznały greckie osiągnięcia i sposób życia.

15.Metropolia

Polis, z której wyruszyła wyprawa kolonizacyjna; zwykle wyznaczała uczestników, kierunek i założyciela kolonii. Kolonia była od niej niezależna, ale długo utrzymywała z nią więzi: wzorowała się na jej prawach, a koloniści przywozili z ojczyzny kult bogów i święty ogień.

16.Wielka Grecja

Bogate kolonie greckie w południowej Italii i na Sycylii, założone najwcześniej, na urodzajnych glebach. Później kolonie powstały też m.in. na południu dzisiejszej Francji, w Hiszpanii, na północnych wybrzeżach Morza Egejskiego i nad Morzem Czarnym, a mało było ich na wschodzie, gdzie istniały silne państwa.

17.Archonci i Rada Areopagu

Archonci - dziewięciu urzędników wybieranych co roku spośród najbardziej wpływowych rodów; początkowo mieli w Atenach decydującą władzę. Po roku urzędowania dożywotnio zasiadali w Radzie Areopagu, obradującej na wzgórzu Aresa, która strzegła praw i mogła sądzić urzędników.

18.Drakon

Ateńczyk, któremu w 621 r. p.n.e. powierzono uporządkowanie praw, by złagodzić konflikt ubogich dzierżawców z bogatymi rodami. Jego prawa wspominano jako niezwykle surowe, stąd określenie „drakońskie prawa". Nie rozwiązały one konfliktów społecznych.

19.Solon

Archont i prawodawca w 594 r. p.n.e. Zniósł długi dzierżawców ziemi i niewolę za długi oraz wykupił sprzedanych w niewolę. Podzielił obywateli na klasy majątkowe, więc o dostępie do urzędów decydował majątek, a nie pochodzenie. Najbiedniejsi mogli brać udział w zgromadzeniu ludowym.

20.Pizystrat

Tyran Aten, który wygrał walkę stronnictw po reformach Solona (tyrania w Atenach trwała w latach 561-510 p.n.e.). Urzędników wybierano tylko spośród jego zaufanych ludzi, ale jego rządy uspokoiły polis. Rozpoczął budowę wielu monumentalnych budowli, m.in. świątyni Zeusa Olimpijskiego.

21.Klejstenes

Ateński polityk z bogatego rodu, popierany przez lud. W 508 r. p.n.e. przeprowadził reformy, które dały początek demokracji ateńskiej: podzielił kraj na 10 fyl złożonych z odległych od siebie części Attyki, utworzył Radę Pięciuset i urząd 10 strategów. Fyle miały zespolić państwo i osłabić wpływy arystokratów.

22.Ostracyzm

Wprowadzona przez Klejstenesa procedura, dzięki której obywatele oceniali przywódców. Co roku zgromadzenie decydowało, czy ją zastosować; jeśli większość się zgodziła, po dwóch miesiącach obywatele pisali na skorupkach (ostrakonach) imię polityka, który miał opuścić Ateny. Ten, kto zebrał najwięcej głosów, wyjeżdżał na 10 lat, ale zachowywał obywatelstwo i majątek.

23.Instytucje demokracji ateńskiej

Podstawą demokracji była równość obywateli wobec prawa i ich powszechny udział w rządzeniu bez względu na majątek i pochodzenie. Obywatelami byli pełnoletni mężczyźni, których oboje rodzice byli Ateńczykami. Najważniejsze instytucje: zgromadzenie ludowe (eklezja), Rada Pięciuset i sąd ludowy (heliaja).

24.Eklezja

Zgromadzenie ludowe w Atenach, zbierające się ok. 40 razy w roku na wzgórzu Pnyks. Mógł w nim uczestniczyć każdy obywatel po ukończeniu 20. roku życia, zabrać głos i zgłosić projekt uchwały. Decydowało o wszystkich bieżących sprawach państwa; największy wpływ zyskiwali przekonujący mówcy.

25.Rada Pięciuset

Rada utworzona przez Klejstenesa; co roku losowano do niej 50 obywateli z każdej fyli, niezależnie od majątku. Ustalała porządek obrad zgromadzenia i przygotowywała projekty uchwał, zajmowała się bieżącymi sprawami państwa, nadzorowała urzędników i przyjmowała posłów.

26.Heliaja

Sąd ludowy w Atenach: 6 tys. sędziów losowanych co roku spośród obywateli, którzy ukończyli 30 lat. Z nich losowano składy do konkretnych spraw - cywilnych i politycznych, np. o korupcję albo o projekt niezgodny z prawem. W ten sposób sąd kontrolował polityków.

27.Strateg

Dowódca wojskowy w Atenach; co roku wybierano 10 strategów, po jednym z każdej fyli. Wybierano ich w głosowaniu, a nie losowaniem, i urząd ten można było pełnić wiele razy. Stratedzy często stawali się politykami o dużym wpływie na sprawy państwa.

28.Perykles

Ateński polityk i mówca (495-429 r. p.n.e.), najsłynniejszy strateg, wybierany na ten urząd wiele lat z rzędu. Współtwórca potęgi Aten w V w. p.n.e., rozwijał demokrację. Wspierał kulturę: z jego inicjatywy wzniesiono na Akropolu Partenon i Propyleje, a pod jego opieką tworzyli m.in. rzeźbiarz Fidiasz i tragik Sofokles.

29.Dostęp do urzędów w Atenach

Większość urzędów obsadzano losowaniem spośród kandydatów, a większość stanowisk można było pełnić tylko raz w życiu, by władza nie trafiała do wąskiej grupy. Diety - drobne wynagrodzenie za dzień pełnienia funkcji - pozwalały działać biednym; najpierw dostawali je członkowie Rady Pięciuset i sędziowie, potem uczestnicy zgromadzenia. Urzędników kontrolowały zgromadzenie i sąd, a po kadencji składali sprawozdanie.

30.Sparta

Polis na Peloponezie, nazywana też Lacedemonem; powstała w IX w. p.n.e. ze związku pięciu wsi nad rzeką Eurotas. Podbiła Lakonię, a zapewne pod koniec VIII w. p.n.e. Mesenię, i zawierała sojusze z poleis Peloponezu. Szczyt jej potęgi przypadł na lata 404-371 p.n.e., po zwycięstwie nad Atenami w wojnie peloponeskiej.

31.Likurg

Na wpół mityczny prawodawca Sparty, żyjący ok. VIII w. p.n.e. Według tradycji stworzył jej ustrój i zwyczaje, a od wyroczni delfickiej otrzymał Wielką Rhetrę - zbiór praw z zasadami ustroju. Dziś uważa się, że ustrój Sparty kształtował się stopniowo przez kilka wieków.

32.Ustrój Sparty

Oligarchia: choć Spartanie deklarowali równość obywateli, realny wpływ na władzę mieli przedstawiciele nielicznych rodów. Władzę dzielili: zgromadzenie ludowe (apella), dwaj królowie, rada starszych (geruzja) i kolegium pięciu eforów.

33.Apella

Zgromadzenie ludowe Sparty, w którym uczestniczyli wszyscy spartiaci. Decydowało m.in. o wojnie i pokoju, wyborze urzędników i nowych prawach. Nie mogło dyskutować ani zmieniać projektów przedstawionych przez eforów i geruzję - przyjmowało je lub odrzucało okrzykami.

34.Dwaj królowie Sparty

Spartą rządzili jednocześnie dwaj królowie z rodów Agiadów i Eurypontydów. Dowodzili wojskiem: gdy jeden wyruszał na wyprawę, drugi pilnował porządku w polis na wypadek buntu. Byli kapłanami Zeusa, składali ofiary w imieniu państwa, radzili się wyroczni i zasiadali w geruzji.

35.Geruzja

Spartańska rada starszych: dwaj królowie i 28 członków wybranych przez apellę spośród obywateli, którzy ukończyli 60 lat. Przygotowywała obrady zgromadzenia i projekty ustaw, a także sądziła sprawy zagrożone karą śmierci lub wygnaniem.

36.Eforowie

Kolegium pięciu urzędników wybieranych przez zgromadzenie na roczną kadencję. Kierowali bieżącymi sprawami państwa, zwoływali zgromadzenie i przedstawiali na nim wnioski. Nadzorowali wszystkich mieszkańców, także królów, których mogli postawić przed sądem.

37.Spartiaci

Pełnoprawni obywatele Sparty, jedyni uczestnicy zgromadzenia. Musieli mieć oboje rodziców obywateli Sparty, odebrać spartańskie wychowanie i posiadać odpowiednio duży majątek ziemski. Żyli z ziemi uprawianej przez helotów, a ich głównym obowiązkiem była służba wojskowa. Uważali się za równych, ale ta równość była pozorna.

38.Periojkowie

'Ci, którzy mieszkają wokół' - wolni mieszkańcy państwa spartańskiego bez praw politycznych i dostępu do wysokich urzędów. Uprawiali własną ziemię, mogli zajmować się handlem i rzemiosłem, a na wezwanie władz szli na wojnę. Razem ze spartiatami tworzyli wspólnotę Lacedemończyków.

39.Heloci

Najliczniejsza grupa mieszkańców Sparty - niewolni chłopi bez praw politycznych. Uprawiali ziemię spartiatów, oddając im część plonów, służyli w ich domach i towarzyszyli im na wojnie. Nadzorowali ich panowie i eforowie, a poniżały ich specjalny strój i coroczne helotobicie.

40.Agoge

Obowiązkowy państwowy system wychowania młodych spartiatów; kto go nie przeszedł, nie mógł być pełnoprawnym obywatelem. Kształtował sprawnych, zdyscyplinowanych i posłusznych obywateli gotowych do walki. Od 7 lat chłopiec ćwiczył w grupie rówieśników, od 12 lat żył w koszarach, w wieku 20 lat zostawał wojownikiem, a w wieku 30 lat pełnoprawnym obywatelem. Porażka była hańbą: spartiata miał wrócić „z tarczą lub na tarczy", czyli zwyciężyć albo zginąć.