Egipt, Izrael i Fenicja - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Nil

Rzeka, której Egipt zawdzięczał powstanie i rozwój. Wylewał regularnie, więc dało się przewidzieć termin wylewu. Jego dolina była wąska (od kilku do 30 km), rozleglejsze pola leżały tylko w delcie, a otaczające pustynie dawały Egipcjanom względne bezpieczeństwo.

2.Egipt Dolny i Egipt Górny

Dwie krainy Egiptu. Egipt Dolny obejmował deltę Nilu, a Egipt Górny - wąski pas ziem wzdłuż rzeki od delty do I katarakty, czyli skalnego progu na rzece, oraz oazy na pustyni. Na południe od Egiptu Górnego leżała Nubia.

3.Epoki dziejów Egiptu

Blisko trzy tysiące lat dziejów Egiptu (30 dynastii) dzieli się na Stare Państwo (ok. 2675-2170 p.n.e.), Średnie Państwo (ok. 2000-1760 p.n.e.) i Nowe Państwo (1540-1085 p.n.e.), gdy Egipt osiągnął największy zasięg i znaczenie.

4.Zjednoczenie Egiptu

U schyłku IV tys. p.n.e. połączyły się królestwa Dolnego i Górnego Egiptu. Według tradycji pierwszym władcą zjednoczonego państwa był Menes z Górnego Egiptu, który wzniósł pierwszą stolicę - Memfis. Symbolem jedności była podwójna korona faraonów (pszent).

5.Stare Państwo

Pierwsza epoka dziejów Egiptu. Potęgę państwa zbudował Dżoser, założyciel III dynastii, a za IV dynastii nastąpił rozkwit, którego znakiem są piramidy w Gizie. Za V dynastii zarządcy regionów uniezależnili się i państwo praktycznie się rozpadło.

6.Nowe Państwo

Epoka największej potęgi Egiptu w II tys. p.n.e.: największy zasięg i wpływ na cały Bliski Wschód. Wielkim zdobywcą był Totmes I - podbił Nubię do III katarakty i stworzył strefę wpływów w Syrii i Palestynie. Wcześniej, w Średnim Państwie (początek II tys. p.n.e.), Egipt zjednoczono ponownie po rozpadzie Starego Państwa.

7.Ramzes II

Faraon z XIII w. p.n.e. (panował w latach 1279-1213 p.n.e.), za którego Egipt osiągnął szczyt potęgi. Po wojnach z Hetytami o Syrię zawarł z ich władcą pierwszy znany traktat pokojowy. Wiele budował, m.in. kompleks świątyń w Abu Simbel.

8.Piramida społeczna Egiptu

Na szczycie stał faraon, pod nim wezyr i kapłani, którzy zarządzali też majątkami świątyń, niżej urzędnicy (pisarze), rzemieślnicy i kupcy oraz żołnierze. Podstawę tworzyli chłopi - najliczniejsza grupa, uprawiająca ziemię dzierżawioną od faraona lub kapłanów - i nieliczni niewolnicy, zwykle jeńcy wojenni bez żadnych praw.

9.Faraon

Grecka nazwa króla Egiptu. Był władcą absolutnym o władzy świeckiej i duchowej, uważanym za wcielenie boga na ziemi, i najwyższym kapłanem, który - jak wierzono - zapewniał łączność między poddanymi a bogami.

10.Wezyr

Najwyższy urzędnik w Egipcie, najbliższy współpracownik faraona: nadzorował administrację, rozstrzygał sprawy sądowe i zarządzał dworem. W Nowym Państwie powoływano dwóch wezyrów - dla Górnego i Dolnego Egiptu - by żaden nie skupił zbyt dużej władzy.

11.Nomy

Mniejsze jednostki administracyjne, na które był podzielony Egipt. Na czele każdego nomu stał naczelnik zwany nomarchą.

12.Politeizm

Forma religii zakładająca istnienie wielu bogów. Egipcjanie czcili bogów pod postaciami zwierząt i przedstawiali ich jako ludzi z głowami zwierząt. Najważniejszym bóstwem był bóg słońca Re, a świątynie, np. zespół w Karnaku i Luksorze, uważano za mieszkania bóstw.

13.Mit o Ozyrysie

Egipcjanie wierzyli, że Ozyrysa zabił i pociął na kawałki jego brat Set. Izyda, siostra i żona Ozyrysa, odnalazła i pochowała jego ciało. Ozyrys stał się panem świata umarłych, a jego syn Horus pomścił ojca, pokonując Seta. Według wierzeń dusza zmarłego przechodziła sąd Ozyrysa: na wadze kładziono jej serce i pióro.

14.Mumifikacja

Zabieg chroniący ciało przed rozkładem, bo Egipcjanie wierzyli, że życie po śmierci tego wymaga. Usuwano wnętrzności, ciało wypełniano płótnem i żywicą, owijano bandażami, a mumię składano w sarkofagu w grobowcu wraz z przedmiotami, jedzeniem i napojami.

15.Reforma religijna Echnatona

W XIV w. p.n.e. faraon Amenhotep IV ogłosił głównym bogiem państwa Atona, boga dysku słonecznego, w miejsce Amona i przyjął imię Echnaton. Reforma wywołała konflikty wewnętrzne, a po jego śmierci wrócono do dawnych wierzeń. Z jego czasów zachowały się dzieła odbiegające od kanonu sztuki egipskiej, np. realistyczne popiersie Nefretete. Jego religię często uważa się za monoteistyczną.

16.Rodzaje pisma egipskiego

Najwcześniej powstało pismo hieroglificzne do monumentalnych napisów w kamieniu. Pismo hieratyczne (kapłańskie) było jego uproszczeniem do dokumentów i literatury. Najprostsze pismo demotyczne (ludowe), od VII w. p.n.e., służyło urzędnikom i kapłanom na co dzień.

17.Papirus

Najpopularniejszy materiał pisarski w Egipcie, robiony z rośliny rosnącej nad Nilem: łodygi cięto na paski, układano w arkusz i dociskano, a sok rośliny je wiązał. Pisano na nim głównie pismem hieratycznym i demotycznym.

18.Kamień z Rosetty

Kamienna stela z II w. p.n.e. z tym samym tekstem zapisanym hieroglifami, pismem demotycznym i po grecku. Porównując tekst grecki ze znakami egipskimi, Jean-François Champollion odczytał hieroglify w 1822 r.

19.Nauka Egipcjan

Egipcjanie stosowali system dziesiętny i ułamki. Kapłani przewidywali zaćmienia słońca i opracowali dokładny kalendarz słoneczny (12 miesięcy po 30 dni i 5 dni dodatkowych), który pozwalał określić daty wylewów Nilu. Lekarze przeprowadzali trudne operacje, nawet trepanacje czaszki.

20.Rozwój grobowców egipskich

Najpierw nad grobami stawiano mastaby - niskie budowle z komorą grobową pod ziemią. Ok. 2650 r. p.n.e. Imhotep, wezyr i architekt faraona Dżosera, zbudował w Sakkarze pierwszą piramidę schodkową - w zasadzie sześć mastab ustawionych jedna na drugiej. Potem powstała piramida łamana Snofru, a w końcu piramida klasyczna, jak piramida Cheopsa.

21.Piramidy w Gizie

Grobowce trzech faraonów z IV dynastii: Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. Najstarsza i największa jest piramida Cheopsa (ok. 147 m), zbudowana z ponad 2 mln bloków kamiennych. Bloki odrywano od skały drewnianymi klinami polewanymi wodą i spławiano Nilem. Robotnicy byli wynagradzani i dobrze karmieni.

22.Wielki Sfinks

Wykuty w całości w litej skale posąg lwa z głową człowieka, wysoki na 19 m, stojący przy piramidach w Gizie. Powstał w tym samym czasie co Wielkie Piramidy; powszechnie uważa się, że kazał go wykuć faraon Chefren.

23.Grobowce w Dolinie Królów

Odludna dolina, w której w okresie Nowego Państwa faraonowie wykuwali w skale swoje grobowce i starannie ukrywali do nich wejścia. Z piramid zrezygnowano, bo mimo pułapek i ślepych korytarzy wszystkie zostały obrabowane. Jedyny odnaleziony niezrabowany grobowiec faraona należał do Tutenchamona.

24.Biblia jako źródło dziejów Izraela

Święta księga żydów i chrześcijan oraz główne źródło wiedzy o najdawniejszej historii Izraelitów, zwanych też Hebrajczykami. Niewiele jej szczegółów da się sprawdzić w innych źródłach, ale uważa się, że zawiera elementy prawdy, np. że przodkowie Izraelitów przybyli z Mezopotamii.

25.Abraham

Według Biblii przodek Izraelitów, który przybył z sumeryjskiego miasta Ur do Kanaanu - krainy obejmującej Palestynę, Fenicję i Syrię. Po osiedleniu się w Palestynie Izraelici podzielili ziemię między 12 plemion.

26.Mojżesz

Według Biblii wyprowadził Izraelitów z niewoli w Egipcie. Na górze Synaj Izraelici zawarli przymierze z Jahwe, który stał się ich jedynym bogiem; warunki przymierza określał Dekalog, czyli dziesięcioro przykazań. Po 40 latach wędrówki przez pustynię zajęli Kanaan - Ziemię Obiecaną.

27.Saul

Pierwszy król Izraelitów, od XI w. p.n.e. Wcześniej przez ok. 200 lat tworzyli oni luźny związek plemion, a w razie wojny władzę obejmował sędzia - niedziedzicznie. Władzę królewską wprowadzono wobec rosnącego zagrożenia; Saul całe panowanie walczył z wrogami.

28.Dawid

Król Izraelitów od początku X w. p.n.e., z plemienia Judy. Ostatecznie pokonał Filistynów, ustanowił ustrój monarchiczny, rozszerzył granice państwa i uczynił stolicą i centrum religijnym Jerozolimę, która nie należała do żadnego z 12 plemion.

29.Salomon

Syn Dawida, król w latach ok. 960-931 p.n.e., według Biblii słynący z mądrości. Stworzył silny aparat urzędniczy i okręgi administracyjne, rozwinął handel m.in. z Fenicjanami i królestwem Saby oraz zbudował Pierwszą Świątynię Jerozolimską.

30.Podział państwa Hebrajczyków

Po śmierci Salomona w 931 r. p.n.e. państwo podzieliło się na Królestwo Judy na południu, ze stolicą w Jerozolimie i dynastią Dawida, oraz Królestwo Izraela na północy, z królami wybieranymi za każdym razem.

31.Niewola babilońska

W 722 r. p.n.e. Królestwo Izraela podbiła Asyria. W 586 r. p.n.e. Nabuchodonozor zburzył Jerozolimę ze świątynią i uprowadził część Żydów z Judy do Mezopotamii. Niewola trwała do 538 r. p.n.e., gdy perski władca Cyrus II pozwolił im wrócić.

32.Świątynia Jerozolimska

Pierwszą zbudował Salomon w X w. p.n.e.; przechowywano w niej Arkę Przymierza z tablicami Dekalogu. Drugą wzniesiono po powrocie z niewoli ok. 520 r. p.n.e., przebudował ją Herod Wielki, a Rzymianie zniszczyli w 70 r. Jej jedyną pozostałością jest Ściana Płaczu - najświętsze miejsce judaizmu.

33.Powstanie Machabeuszy

Powstanie Żydów przeciw Seleukidom, gdy w 168 r. p.n.e. jeden z nich kazał zamienić Drugą Świątynię w miejsce kultu Baala. Dowodzeni przez Judę Machabeusza Żydzi wyzwolili Jerozolimę i stworzyli niezależne państwo, które przetrwało do 63 r. p.n.e., gdy Jerozolimę zdobył Pompejusz.

34.Wojna żydowska

Pierwsze wielkie powstanie Żydów przeciw Rzymowi (66-73 n.e.), za panowania Nerona, gdy kraj był już od 44 r. n.e. rzymską prowincją. W 70 r. Rzymianie zdobyli Jerozolimę i spalili świątynię, a w 73 r. upadła ostatnia twierdza powstańców - Masada.

35.Powstanie Bar Kochby

Drugie powstanie Żydów przeciw Rzymowi (132-135 n.e.), wywołane planem cesarza Hadriana, by w miejscu Jerozolimy zbudować miasto ze świątynią Jowisza. Po klęsce Żydom zakazano osiedlania się w nowej prowincji Syria-Palestyna i musieli żyć w diasporze, czyli rozproszeniu.

36.Judaizm

Religia Żydów, kształtująca się stopniowo. Od czasów Mojżesza była religią monoteistyczną, czyli wiarą w jednego boga - Jahwe, który uczynił Izraelitów narodem wybranym w zamian za przestrzeganie praw, zwłaszcza dziesięciorga przykazań, kładących nacisk na etyczne zasady postępowania. Z judaizmu narodziło się chrześcijaństwo, a później nawiązywał do niego islam.

37.Tora i Talmud

Tora, czyli Pięcioksiąg Mojżesza, to najważniejsza część Starego Testamentu (39 ksiąg). Talmud to druga ważna księga judaizmu: komentarze i objaśnienia do Tory oraz przepisy prawne i religijne.

38.Fenicja

Nadane przez Greków określenie wybrzeży dzisiejszego Libanu i Izraela. Fenicjanie żyli w niezależnych portowych miastach-państwach (Tyr, Sydon, Byblos, Arados). Byli kupcami i żeglarzami, słynęli z farbowania tkanin na purpurowo i wyrobów ze szkła, założyli liczne kolonie, m.in. Kartaginę w 814 r. p.n.e.

39.Alfabet fenicki

Pismo Fenicjan (ok. 1050 r. p.n.e.), w którym znak oznaczał spółgłoskę, a nie rzecz czy sylabę, więc wystarczyło nieco ponad 20 znaków. Wywodzą się z niego późniejsze alfabety: hebrajski, grecki, łaciński, arabski i cyrylica.

40.Najstarsze rodzaje pisma

Pismo piktograficzne sumeryjskie (ok. 4000 r. p.n.e.) i pismo klinowe (ok. 3500 r. p.n.e.) z Mezopotamii, pismo hieroglificzne z Egiptu (ok. 3000 r. p.n.e.), alfabet fenicki (ok. 1050 r. p.n.e.), a z niego alfabet grecki (ok. 800 r. p.n.e.).