Prehistoria i Mezopotamia - Poznać przeszłość 1 (ZP)

1.Historia

Słowo pochodzi z języka starogreckiego, gdzie znaczyło 'badać', 'dowiadywać się'. Dziś ma dwa znaczenia: dzieje, czyli wszystko, co wydarzyło się w przeszłości, oraz nauka badająca dzieje ludzi.

2.Historyk

Badacz przeszłości, który opiera się na zachowanych źródłach historycznych. Ustala fakty, łączy je w związki przyczynowo-skutkowe i analizuje zjawiska z przeszłości. Do XIX w. historycy głównie opisywali wydarzenia chronologicznie; od początku XIX w. historia kształtuje się jako nauka z własnymi metodami badawczymi.

3.Herodot

Grecki pisarz z V w. p.n.e., uważany za pierwszego historyka, „ojca historii". Napisał Dzieje (gr. Historiai) o zmaganiach Greków z Persami.

4.„Historia jest nauczycielką życia"

Maksyma Cycerona, rzymskiego mówcy i polityka. Oznacza, że znając przyczyny, przebieg i skutki minionych wydarzeń, możemy przewidzieć pewne zjawiska i nie powtarzać dawnych błędów. Podobną myśl wyraził G. Santayana: kto nie pamięta przeszłości, jest skazany na jej powtarzanie.

5.Źródło historyczne

Każdy przedmiot związany ze świadomą działalnością ludzi, z którego czerpiemy wiedzę o przeszłości. Źródła dzielą się na pisane i niepisane (np. budowle, obrazy, rzeźby, broń, narzędzia, monety, ubiory).

6.Źródła narracyjne i źródła dokumentowe

Dwie grupy źródeł pisanych. Narracyjne to dzieła historiograficzne, biografie, pamiętniki, wspomnienia i prywatne listy. Dokumentowe i aktowe to np. spisy praw, dekrety władz, traktaty międzynarodowe i akta.

7.Krytyka źródła

Zabiegi, którym historyk poddaje źródło pisane przed jego analizą: ustala czas i miejsce powstania oraz autora, a także sprawdza, czy źródło jest autentyczne, czy jest falsyfikatem albo niedoskonałą kopią. Interpretując tekst źródłowy, pytamy, kiedy powstał, kto go napisał i w jakim celu.

8.Ikonografia

Rysunki, obrazy, rzeźby i płaskorzeźby jako źródła historyczne. Pokazują to, czego zwykle nie opisywano w źródłach pisanych, np. stroje i wnętrza, ale nie zawsze realistycznie, bo powstawały według kanonów sztuki danej epoki.

9.Epoki historyczne

Umowny podział dziejów, który ułatwia porządkowanie wiedzy o przeszłości. Po prehistorii następują kolejno: starożytność, średniowiecze, nowożytność (czasem wyodrębnia się z niej wiek XIX) i współczesność.

10.Starożytność

Pierwsza epoka historyczna, której początek wyznaczają pierwsze zachowane źródła pisane. Zwykle przyjmuje się, że trwała od ok. 4000 r. p.n.e. do 476 r. n.e., gdy upadło cesarstwo zachodniorzymskie.

11.Średniowiecze

Epoka po starożytności, od 476 r. Za jej koniec uznaje się zwykle upadek Konstantynopola w 1453 r. albo odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba w 1492 r.

12.Nowożytność i współczesność

Nowożytność trwa od końca XV w. do 1918 r. Często wydziela się z niej wiek XIX, liczony od wybuchu rewolucji francuskiej w 1789 r. Współczesność (czasy najnowsze) zaczyna się w 1918 r., po zakończeniu I wojny światowej.

13.Prehistoria

Pierwszy i najdłuższy okres dziejów człowieka: od pojawienia się człowieka do wynalezienia pisma. Badają ją paleoantropolodzy i archeolodzy na podstawie źródeł archeologicznych, czyli materialnych śladów działalności ludzi, np. osad, cmentarzysk, narzędzi, broni i ozdób.

14.Podział prehistorii na epoki

Prehistorię dzieli się według surowca, z którego robiono narzędzia, na epokę kamienia (paleolit, mezolit, neolit), epokę brązu i epokę żelaza. Daty granic tych epok są różne w różnych częściach świata.

15.Ewolucja człowieka

Według teorii ewolucji Karola Darwina (poł. XIX w.) człowiek powstał w wyniku trwającej miliony lat ewolucji: praludzie stawali się coraz wyżsi, mniej owłosieni, a ich mózg rósł. Australopiteki (ok. 4,2 mln lat temu) używały nieobrobionych kijów i kamieni, Homo erectus opuścił Afrykę, a w Afryce wyewoluował z niego Homo sapiens (ok. 300 tys. lat temu).

16.Żyzny Półksiężyc

Pas górzystych, ale urodzajnych terenów od doliny Nilu w Egipcie przez Palestynę i Syrię do dorzecza Tygrysu i Eufratu. Tu najwcześniej ludzie przeszli do osiadłego trybu życia.

17.Przejście do osiadłego trybu życia

Zmiana, która zaczęła się ok. 10 tys. lat p.n.e. w Żyznym Półksiężycu, gdy ludzie zaczęli uprawiać rośliny i udomowili zwierzęta zamiast żyć z łowiectwa i zbieractwa. Skutki: mniejsza zależność od natury, wzrost liczby ludności, stałe osady i postęp techniczny, np. radło ciągnięte przez woły zamiast motyki i żarna do mielenia zboża.

18.Udomowienie zwierząt i początki upraw

Najwcześniej udomowiono psa (ok. 15 000 r. p.n.e.), potem m.in. kozę (ok. 10 000 r. p.n.e.) i owcę (ok. 8000 r. p.n.e., Bliski Wschód). Do najstarszych upraw należą ciecierzyca (ok. 9900 r. p.n.e., Bliski Wschód) i pszenica (ok. 9000 r. p.n.e., Syria).

19.Jerycho

Jedna z najstarszych i najlepiej zbadanych osad rolniczych, w Palestynie, powstała ok. 8350 r. p.n.e. Otaczał ją kamienny mur wyższy niż 5 m, domy budowano z cegły suszonej na słońcu, a mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem - archeolodzy nie znaleźli tu śladów rzemiosła.

20.Çatal Hüyük

Osada w dzisiejszej Turcji, młodsza o tysiąc lat od Jerycha. Nie miała ulic ani murów - domy przylegały do siebie, a wchodziło się do nich przez dach. Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, hodowlą i rzemiosłem: wyrobem narzędzi, ceramiką, tkactwem, obróbką metali. Ponad 40 sanktuariów świadczy o bogatym życiu religijnym.

21.Brąz i żelazo

Brąz to stop miedzi i cyny, twardszy od samej miedzi; produkcję narzędzi z brązu opanowano na Bliskim Wschodzie w IV tys. p.n.e. Pod koniec II tys. p.n.e. odkryto tam wytop żelaza: trudniejszy, bo wymaga wyższej temperatury, ale żelazo jest twardsze, a jego ruda powszechniejsza.

22.Mezopotamia

Kraina nad rzekami Tygrys i Eufrat (gr. 'między rzekami') na Bliskim Wschodzie. W jej południowej części w IV tys. p.n.e. powstały pierwsze państwa i miasta, wynaleziono pismo i narodziła się pierwsza cywilizacja.

23.Wylewy rzek w Mezopotamii

Wiosenne powodzie Tygrysu i Eufratu przynosiły straty, ale też nanosiły na pola muł rzeczny, który użyźniał glebę. Dzięki temu zbierano obfite plony, nawet kilka razy w roku, głównie pszenicy i jęczmienia.

24.Sieć irygacyjna

Sieć kanałów doprowadzających wodę z rzek do pól położonych dalej od brzegu. Budowa i utrzymanie kanałów wymagały organizacji pracy, więc powstała administracja: nadzorcy rozdzielali zadania, zdobywali coraz większą władzę i tak powstały pierwsze państwa.

25.Sumerowie

Twórcy najstarszej znanej cywilizacji w Mezopotamii, o których pochodzeniu niewiele wiadomo; przybyli tam w IV tys. p.n.e. Tworzyli miasta-państwa: miasto z polami wokół, rządzone przez władcę uważanego za przedstawiciela bóstwa opiekuńczego.

26.Zikkurat

Wieża świątynna o budowie tarasowej, siedziba bóstwa i miejsce kultu w miastach Mezopotamii; świątynię na jej szczycie uważano za dom bóstwa. Przykład: zikkurat w Ur z końca III tys. p.n.e., poświęcony bogu księżyca Nannie, wysoki na ponad 30 m.

27.Osiągnięcia Sumerów

M.in. koło w transporcie i koło garncarskie, prawdopodobnie pierwsze odlewy z brązu, złotnictwo, cegły glazurowane, podstawy matematyki i astronomii (system dziesiętny i sześćdziesiętny - do dziś godzina ma 60 minut, a minuta 60 sekund) oraz kalendarz księżycowy: 354 dni i 12 miesięcy. Najważniejszym osiągnięciem było pismo.

28.Rozwój pisma Sumerów

Najpierw pismo obrazkowe (piktograficzne): piktogramy, czyli proste rysunki przedmiotów i osób. Potem pismo ideograficzne: znaki oznaczały też czynności. Na końcu znaki zaczęły oznaczać także sylaby i pojedyncze głoski.

29.Pismo klinowe

Pismo powstałe ok. 3500 r. p.n.e. z sumeryjskich piktogramów: znaki w kształcie małych klinów odciskano zaostrzoną trzciną w glinianych tabliczkach. Przejęły je inne ludy i używano go do początków naszej ery.

30.Znaczenie pisma

Sumerowie najpierw zapisywali transakcje handlowe (ilość towaru i uczestników), później dokonania władców. Pismo pozwoliło spisywać wiedzę, co rozwijało naukę, a także dało początek literaturze pięknej i spisom prawa.

31.Epos o Gilgameszu

Najbardziej znane dzieło literatury sumeryjskiej o mitycznym bohaterze Gilgameszu, zawierające najstarszy opis potopu, przedstawionego później także w Biblii. Epos to dłuższy utwór poetycki o dziejach bohaterów na tle przełomowych wydarzeń.

32.Sargon Wielki

Władca Akadu z przełomu XXIV i XXIII w. p.n.e. Podbił miasta Sumeru i liczne ludy Bliskiego Wschodu, tworząc pierwsze znane wielkie imperium - od Zatoki Perskiej po Morze Śródziemne. Rządził przez namiestników i opierał się na silnej, stałej armii. Za jego dynastii dokumenty zaczęto spisywać w języku akadyjskim - semickim, jak hebrajski i arabski - który wyparł sumeryjski.

33.Upadek imperium akadyjskiego

Dynastia Sargona rządziła do początku XXII w. p.n.e. Imperium upadło z powodu sporów dynastycznych, dążeń podbitych miast do niezależności i najazdów obcych ludów.

34.Hammurabi

Władca Babilonu, który objął rządy w XVIII w. p.n.e. Dzięki dyplomacji, sojuszom i wojnom uczynił z mało znaczącego Babilonu stolicę państwa obejmującego niemal całą Mezopotamię. Zasłynął jako twórca kodeksu praw.

35.Kodeks Hammurabiego

Zbiór ponad 300 orzeczeń z XVIII w. p.n.e., jeden z najstarszych zbiorów praw. Pokazuje podział społeczeństwa babilońskiego na ludzi wolnych, zależnych i niewolników: kara zależała od pozycji społecznej - im wyższy status, tym niższa kara za to samo przewinienie.

36.Nabuchodonozor II

Władca Babilonii w latach 605-562 p.n.e. Pokonał Egipt i opanował Syrię i Palestynę, a Żydów z Królestwa Judy przesiedlił do Babilonii (niewola babilońska). Rozbudował Babilon: mury, bramę Isztar i zikkurat boga Marduka, który mógł być inspiracją opowieści o wieży Babel. Według późniejszych relacji w Babilonie miały być też wiszące ogrody Semiramidy, uważane za jeden z cudów świata.

37.Nauka babilońska

Babilończycy rozwijali odkrycia Sumerów: w arytmetyce rozwiązywali równania z dwiema niewiadomymi, w geometrii stosowali twierdzenia nazwane później od Euklidesa i Pitagorasa, w astronomii nazwali niektóre gwiazdozbiory, a lekarze usuwali zaćmę oka.

38.Asyria

Państwo z ośrodkami w Aszur i Niniwie nad Tygrysem, na północy Mezopotamii. Dzięki potężnej armii, znanej też z okrucieństwa, podbiła północną Syrię, Babilonię i na pewien czas Egipt. Największą potęgą była w VIII i VII w. p.n.e.

39.Aszurbanipal

Ostatni wielki władca Asyrii z VII w. p.n.e., za którego imperium osiągnęło największy zasięg. W pałacu w Niniwie urządził bibliotekę z tabliczkami sumeryjskimi i akadyjskimi (odkryto ok. 30 tys.). Po jego śmierci imperium się rozpadło, a w 612 r. p.n.e. Babilończycy i Medowie zniszczyli Niniwę.

40.Chronologia starożytnej Mezopotamii

Ok. 4000 r. p.n.e. - początek cywilizacji sumeryjskiej; XXIV-XXII w. p.n.e. - imperium akadyjskie; XVIII w. p.n.e. - Kodeks Hammurabiego; 612 r. p.n.e. - upadek Asyrii; 539 r. p.n.e. - perski władca Cyrus II zdobywa Babilon.