„Solidarność" i stan wojenny 1980-1989

1.Przyczyny strajków w 1980 r.

Kryzys gospodarczy końca lat 70. (zadłużenie zagraniczne z czasów Gierka, braki w sklepach), podwyżka cen mięsa od 1 lipca 1980 r., która wywołała falę strajków lipcowych (m.in. na Lubelszczyźnie), oraz działalność opozycji, m.in. KOR i Wolnych Związków Zawodowych.

2.Anna Walentynowicz

Suwnicowa ze Stoczni Gdańskiej im. Lenina, działaczka Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. Jej zwolnienie z pracy kilka miesięcy przed emeryturą stało się bezpośrednią przyczyną strajku w stoczni 14 sierpnia 1980 r.

3.Lech Wałęsa

Elektryk, działacz Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, przywódca strajku w Stoczni Gdańskiej i Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w sierpniu 1980 r. Został przewodniczącym NSZZ „Solidarność", a w 1983 r. otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

4.Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS)

Komitet utworzony w sierpniu 1980 r. w Stoczni Gdańskiej przez delegatów strajkujących zakładów Wybrzeża, którym przewodniczył Lech Wałęsa. Ogłosił 21 postulatów i prowadził rozmowy z komisją rządową.

5.21 postulatów

Żądania MKS w Gdańsku z sierpnia 1980 r. Najważniejszy był pierwszy: akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych. Domagano się też m.in. prawa do strajku, wolności słowa i ograniczenia cenzury, uwolnienia więźniów politycznych, poprawy zaopatrzenia i wolnych sobót.

6.Porozumienia sierpniowe

Umowy strajkujących z komisjami rządowymi: 30 sierpnia 1980 r. w Szczecinie, 31 sierpnia w Gdańsku i 3 września w Jastrzębiu-Zdroju. Władze zgodziły się m.in. na utworzenie niezależnych, samorządnych związków zawodowych.

7.Porozumienie gdańskie

Najważniejsze z porozumień sierpniowych, podpisane 31 sierpnia 1980 r. w Stoczni Gdańskiej przez Lecha Wałęsę i wicepremiera Mieczysława Jagielskiego. Doradcami strajkujących byli m.in. Tadeusz Mazowiecki i Bronisław Geremek.

8.Polityczne skutki Sierpnia 1980

Na początku września 1980 r. Edward Gierek stracił stanowisko I sekretarza KC PZPR, a zastąpił go Stanisław Kania. W całym kraju zaczęły powstawać niezależne związki zawodowe.

9.NSZZ „Solidarność"

Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność" - pierwszy w bloku sowieckim niezależny od władz związek zawodowy. Utworzony we wrześniu 1980 r., z Lechem Wałęsą jako przewodniczącym, skupił około 10 milionów członków.

10.Rejestracja „Solidarności" (1980)

Władze próbowały wpisać do statutu związku uznanie kierowniczej roli PZPR. Po sporze 10 listopada 1980 r. Sąd Najwyższy zarejestrował NSZZ „Solidarność", a zapis o kierowniczej roli partii umieszczono w aneksie do statutu.

11.Karnawał „Solidarności"

Okres od sierpnia 1980 r. do 13 grudnia 1981 r., gdy Polacy korzystali z niespotykanej w PRL swobody: rozwijała się niezależna prasa (m.in. „Tygodnik Solidarność"), powstawały nowe organizacje. Towarzyszyły mu konflikty z władzą i pogłębiający się kryzys gospodarczy z kolejkami i kartkami.

12.„Solidarność" Rolników Indywidualnych

Niezależny związek zawodowy rolników prowadzących własne gospodarstwa. Władze zarejestrowały go w maju 1981 r. po protestach chłopów.

13.Niezależne Zrzeszenie Studentów (NZS)

Niezależna organizacja studencka powstała jesienią 1980 r. Zalegalizowano ją w lutym 1981 r. po strajkach studenckich, m.in. w Łodzi.

14.I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność"

Zjazd w hali Olivia w Gdańsku we wrześniu i październiku 1981 r. Wybrał Lecha Wałęsę na przewodniczącego, przyjął program „Samorządna Rzeczpospolita" i uchwalił „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej".

15.„Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej"

Uchwała I Krajowego Zjazdu „Solidarności" z września 1981 r. z poparciem dla robotników innych państw bloku sowieckiego, którzy chcieliby walczyć o wolne związki zawodowe. Władze ZSRS uznały je za prowokację, co zwiększyło nacisk Moskwy na władze PRL.

16.Wojciech Jaruzelski

Generał, minister obrony narodowej, od lutego 1981 r. premier, a od października 1981 r. także I sekretarz KC PZPR. 13 grudnia 1981 r. wprowadził stan wojenny i stanął na czele Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego.

17.Wprowadzenie stanu wojennego

Stan nadzwyczajny wprowadzony w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. dekretem Rady Państwa, z naruszeniem konstytucji PRL (dekret wydano w czasie sesji Sejmu). Rano gen. Jaruzelski ogłosił go w przemówieniu radiowym i telewizyjnym.

18.Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON)

Organ złożony z wojskowych, nieprzewidziany w konstytucji PRL, który w stanie wojennym przejął faktyczną władzę. Na jej czele stał gen. Wojciech Jaruzelski.

19.Ograniczenia w stanie wojennym

Zawieszenie działalności „Solidarności" i innych organizacji, godzina milicyjna, zakaz zgromadzeń i strajków, militaryzacja ważnych zakładów, cenzura korespondencji, wyłączenie telefonów, zakaz wyjazdów bez przepustki, zawieszenie wydawania większości gazet.

20.Internowanie

Uwięzienie bez wyroku sądu w ośrodku odosobnienia. W stanie wojennym internowano około 10 tysięcy osób, głównie działaczy „Solidarności" i opozycji, w tym Lecha Wałęsę.

21.Pacyfikacja kopalni „Wujek"

Rozbicie strajku w kopalni „Wujek" w Katowicach 16 grudnia 1981 r. Pluton specjalny ZOMO otworzył ogień do górników - zginęło dziewięciu z nich.

22.Delegalizacja „Solidarności"

W październiku 1982 r. Sejm uchwalił ustawę o związkach zawodowych, która rozwiązała wszystkie dotychczasowe związki, w tym NSZZ „Solidarność".

23.Zawieszenie i zniesienie stanu wojennego

Stan wojenny zawieszono 31 grudnia 1982 r., a zniesiono 22 lipca 1983 r. Część jego ograniczeń wpisano jednak do zwykłych ustaw.

24.Spór o ocenę stanu wojennego

Gen. Jaruzelski twierdził, że stan wojenny był „mniejszym złem", które uchroniło Polskę przed interwencją ZSRS. Przeciwnicy uważają, że był to zamach na społeczeństwo, który miał zniszczyć „Solidarność" i utrzymać władzę komunistów.

25.Podziemna „Solidarność"

Struktury związku działające nielegalnie po 13 grudnia 1981 r. W kwietniu 1982 r. utworzono Tymczasową Komisję Koordynacyjną (m.in. Zbigniew Bujak, Władysław Frasyniuk). Podziemie organizowało demonstracje, pomoc dla represjonowanych i wydawało prasę oraz książki w drugim obiegu.

26.Drugi obieg

Niezależne wydawnictwa w PRL, które drukowały i rozpowszechniały gazety, książki i ulotki bez zgody cenzury.

27.Radio Solidarność

Podziemna rozgłośnia nadająca od kwietnia 1982 r. krótkie audycje informacyjne z ukrytych nadajników. Pierwszą w Warszawie zorganizował Zbigniew Romaszewski.

28.Pokojowa Nagroda Nobla dla Lecha Wałęsy

Nagroda przyznana w 1983 r. za pokojową walkę o prawa pracownicze i wolność. Wałęsa obawiał się, że władze nie wpuszczą go z powrotem do kraju, więc w Oslo odebrała ją jego żona Danuta.

29.Ks. Jerzy Popiełuszko

Kapelan „Solidarności", który odprawiał Msze za Ojczyznę w kościele św. Stanisława Kostki na warszawskim Żoliborzu. W październiku 1984 r. został porwany i zamordowany przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa.

30.Proces toruński (1985)

Proces zabójców ks. Jerzego Popiełuszki - funkcjonariuszy SB z Grzegorzem Piotrowskim na czele. Sąd w Toruniu skazał ich na kary więzienia, ale nie ustalono, kto naprawdę wydał rozkaz.

31.Sankcje Zachodu wobec PRL

Odpowiedź państw zachodnich na stan wojenny. USA m.in. wstrzymały kredyty, zawiesiły połączenia lotnicze PLL LOT i odebrały PRL klauzulę najwyższego uprzywilejowania w handlu. Sankcje pogłębiły kryzys gospodarczy.

32.Gospodarka PRL w kryzysie

Spadek produkcji, ogromne zadłużenie zagraniczne, rosnąca inflacja, puste półki i kartki na wiele towarów. Reformy rządu nie przyniosły poprawy, a wielu młodych ludzi emigrowało.

33.Pierestrojka

Program przebudowy gospodarki i życia publicznego w ZSRS, ogłoszony przez Michaiła Gorbaczowa, który w 1985 r. stanął na czele partii komunistycznej. Osłabiła kontrolę Moskwy nad państwami bloku i ułatwiła przemiany w Polsce.

34.Amnestia z 1986 r.

Zwolnienie we wrześniu 1986 r. więźniów politycznych, m.in. przywódców podziemnej „Solidarności". Po niej działacze opozycji zaczęli działać jawnie.

35.Referendum z 1987 r.

Referendum z listopada 1987 r. o reformie gospodarczej i demokratyzacji. Władze go przegrały, bo za ich propozycjami nie opowiedziała się wymagana ponad połowa uprawnionych do głosowania.

36.Strajki 1988 r.

Dwie fale strajków: wiosną (m.in. Huta im. Lenina w Nowej Hucie i Stocznia Gdańska) i w sierpniu (kopalnie śląskie, Stocznia Gdańska). Głównym postulatem była ponowna legalizacja „Solidarności".

37.Rozmowy w Magdalence

Poufne rozmowy przedstawicieli władz (m.in. gen. Czesława Kiszczaka) z opozycją (m.in. Lechem Wałęsą) od września 1988 r. w podwarszawskiej Magdalence. Przygotowały obrady Okrągłego Stołu.

38.Debata Wałęsa - Miodowicz (1988)

Telewizyjna debata z 30 listopada 1988 r. Lecha Wałęsy z Alfredem Miodowiczem, szefem prorządowego OPZZ. Według widzów wygrał ją Wałęsa, co zwiększyło poparcie dla „Solidarności".

39.Okrągły Stół (1989)

Obrady przedstawicieli władz i opozycji, z udziałem obserwatorów z Kościoła, od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. Uzgodniono ponowną legalizację „Solidarności", częściowo wolne wybory do Sejmu, całkowicie wolne wybory do nowego Senatu i utworzenie urzędu prezydenta.