Rzeź wołyńska - ludobójstwo na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej

1.Wołyń i Małopolska Wschodnia

Ziemie południowo-wschodnie II RP. Wołyń to województwo wołyńskie, a Małopolska Wschodnia (Galicja Wschodnia) to województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie. Na Wołyniu większość mieszkańców stanowili Ukraińcy, a Polacy byli mniejszością.

2.Ukraińcy w II Rzeczypospolitej

Największa mniejszość narodowa II RP, w Małopolsce Wschodniej głównie grekokatolicy, a na Wołyniu głównie prawosławni. Ich dążenia do własnego państwa nie zostały spełnione, a polityka władz, m.in. ograniczanie szkolnictwa ukraińskiego, pogłębiała napięcia.

3.Wojna polsko-ukraińska 1918-1919

Walki o Lwów i Galicję Wschodnią po rozpadzie Austro-Węgier, między Polską a Zachodnioukraińską Republiką Ludową. Zakończyły się w 1919 r. zwycięstwem Polski, ale pozostawiły trwały spór o te ziemie.

4.Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN)

Organizacja założona w 1929 r., dążąca do niepodległego i jednolitego narodowo państwa ukraińskiego. W II RP stosowała terror, np. w 1934 r. jej członkowie zamordowali ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego.

5.Pacyfikacja Małopolski Wschodniej (1930)

Akcja wojska i policji we wsiach ukraińskich jesienią 1930 r., będąca odpowiedzią na falę podpaleń i sabotażu inspirowanych przez nacjonalistów. Stosowano przy niej odpowiedzialność zbiorową, co jeszcze bardziej zaostrzyło konflikt.

6.Okupacja sowiecka 1939-1941

Po 17 września 1939 r. Wołyń i Małopolska Wschodnia znalazły się pod okupacją ZSRS. Władze sowieckie zlikwidowały polskie instytucje i deportowały w głąb ZSRS dziesiątki tysięcy Polaków, m.in. osadników wojskowych.

7.Okupacja niemiecka od 1941 r.

Po ataku na ZSRS w 1941 r. Niemcy zajęli te ziemie i wykorzystywali konflikty narodowościowe. Utworzyli ukraińską policję pomocniczą, która brała udział m.in. w zagładzie Żydów. Wiosną 1943 r. tysiące jej członków zdezerterowały i zasiliły UPA.

8.OUN-B i Stepan Bandera

W 1940 r. OUN rozpadła się na dwie frakcje: radykalną OUN-B Stepana Bandery i OUN-M Andrija Melnyka. 30 czerwca 1941 r. banderowcy ogłosili we Lwowie państwo ukraińskie, za co Niemcy aresztowali Banderę i więzili go do 1944 r.

9.Tło zbrodni wołyńskiej

Złożyły się na nie konflikty polsko-ukraińskie z czasów II RP, program OUN-B budowy jednolitego narodowo państwa oraz wojna i okupacje, które zniszczyły władzę państwową i przyzwyczaiły do przemocy.

10.Ukraińska Powstańcza Armia (UPA)

Zbrojna formacja OUN-B, utworzona na Wołyniu na przełomie 1942 i 1943 r. Walczyła o niepodległą Ukrainę z Niemcami i Sowietami, a zarazem prowadziła akcję usuwania ludności polskiej z ziem uznanych przez nią za ukraińskie.

11.Cel antypolskiej akcji UPA

Usunięcie ludności polskiej z Wołynia i Małopolski Wschodniej, tak aby po wojnie ziemie te były jednolicie ukraińskie i Polska nie mogła się o nie upominać, jak w latach 1918-1919.

12.Ludobójstwo

Według konwencji ONZ z 1948 r. zbrodnia popełniona w zamiarze zniszczenia w całości lub części grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, np. przez zabijanie jej członków.

13.Parośla

Wieś na Wołyniu, w której 9 lutego 1943 r. oddział UPA dokonał pierwszego masowego mordu na Polakach. Od wiosny 1943 r. napady objęły kolejne polskie wsie, najpierw we wschodniej części Wołynia.

14.„Krwawa niedziela” 11 lipca 1943 r.

Kulminacja zbrodni: w niedzielę 11 lipca 1943 r. oddziały UPA zaatakowały jednocześnie dziesiątki polskich miejscowości w zachodniej części Wołynia. Część napadów nastąpiła w kościołach w czasie mszy.

15.Ofiary napadów UPA

Ofiarami byli przede wszystkim polscy cywile, w tym kobiety, dzieci i starsi. Mieszkańców zaskakiwano zwykle w domach lub w kościołach, a polskie zabudowania palono.

16.Ukraińcy ratujący Polaków

Wielu Ukraińców ostrzegało polskich sąsiadów przed napadami albo ukrywało ich, ryzykując życie. UPA zabijała także Ukraińców, którzy pomagali Polakom albo odmawiali udziału w zbrodniach.

17.Samoobrona polska

Polacy tworzyli w większych wsiach bazy samoobrony, które chroniły ludność z okolicy. Najbardziej znana była baza w Przebrażu, która odparła ataki UPA i dała schronienie tysiącom uchodźców.

18.27 Wołyńska Dywizja Piechoty AK

Największa jednostka AK na Wołyniu, utworzona na początku 1944 r. w ramach akcji „Burza”. Broniła ludności polskiej przed UPA i walczyła z Niemcami. Dowodził nią ppłk Jan Wojciech Kiwerski.

19.Polskie akcje odwetowe

Polskie oddziały samoobrony i podziemia przeprowadzały też akcje odwetowe na ukraińskie wsie, w których ginęli również ukraińscy cywile. Liczba ofiar ukraińskich była wielokrotnie mniejsza niż polskich.

20.Rozszerzenie akcji antypolskiej w 1944 r.

Na przełomie 1943 i 1944 r. UPA rozszerzyła akcję antypolską na Małopolskę Wschodnią, czyli województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie. Najwięcej napadów doszło tam w 1944 r.

21.Chronologia zbrodni 1943-1944

9 lutego 1943 r. - mord w Parośli; wiosna 1943 r. - napady we wschodniej części Wołynia; 11 lipca 1943 r. - „krwawa niedziela”; przełom 1943 i 1944 r. - akcja obejmuje Małopolskę Wschodnią; początek 1944 r. - powstaje 27 Wołyńska Dywizja Piechoty AK.

22.Ucieczka ludności polskiej

Ocaleni Polacy uciekali do miast, do baz samoobrony i za Bug, na teren Generalnego Gubernatorstwa. Część zgłaszała się na roboty do Niemiec, aby się ratować. Polska ludność wiejska z Wołynia niemal zniknęła.

23.Liczba ofiar polskich

Historycy szacują, że na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej zginęło około 100 tys. Polaków; zwykle podaje się przedział 80-100 tys. Dokładnej liczby nie da się ustalić, bo wiele ofiar nie zostało zidentyfikowanych.

24.Skutki zbrodni po wojnie

Wołyń i Małopolska Wschodnia weszły w skład ZSRS (Ukraińskiej SRR), a ocalałych Polaków przesiedlono do Polski w ramach tzw. repatriacji. Zbrodnia na długo obciążyła stosunki polsko-ukraińskie.

25.Uchwały Sejmu o zbrodni wołyńskiej

W 2013 r. Sejm określił zbrodnię jako czystkę etniczną o znamionach ludobójstwa. W uchwale z 22 lipca 2016 r. nazwał ją ludobójstwem i ustanowił 11 lipca dniem pamięci jej ofiar.

26.Narodowy Dzień Pamięci - pełna nazwa i data

Pełna nazwa: Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II Rzeczypospolitej Polskiej. Obchodzony 11 lipca, w rocznicę „krwawej niedzieli” z 1943 r.

27.Odpowiedzialność za zbrodnię

Zbrodni dokonali ukraińscy nacjonaliści z OUN-B i UPA, a nie naród ukraiński jako całość. Pamięć o niej obejmuje upamiętnianie ofiar, poszukiwanie ich grobów i ekshumacje, a także pamięć o Ukraińcach, którzy ratowali Polaków.