PRL 1956-1980 - Gomułka, Gierek, Marzec 1968, Grudzień 1970, Czerwiec 1976

1.„Mała stabilizacja”

Określenie lat 60. za rządów Gomułki: względny spokój i powolna poprawa warunków życia, ale skromna konsumpcja, braki mieszkań i towarów oraz brak reform. Władze stopniowo wycofywały się ze swobód wywalczonych w 1956 r.

2.Odchodzenie od odwilży po 1956 r.

Zamknięcie tygodnika „Po prostu” (1957), zaostrzenie cenzury, ponowne usunięcie religii ze szkół (1961), konflikt władz z Kościołem i rosnące wpływy aparatu bezpieczeństwa.

3.Cenzura w PRL

Kontrola wszystkich publikacji, audycji i przedstawień przed ich ukazaniem się, prowadzona przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Cenzorzy usuwali treści niewygodne dla władzy, np. krytykę ZSRS i partii.

4.List 34

List 34 pisarzy i naukowców do premiera Józefa Cyrankiewicza z marca 1964 r., sprzeciwiający się zaostrzaniu cenzury i ograniczaniu przydziałów papieru na książki i czasopisma. Podpisali go m.in. Antoni Słonimski i Maria Dąbrowska. Władze szykanowały sygnatariuszy.

5.Kampania przeciw „syjonistom” po 1967 r.

Po wojnie sześciodniowej Izraela z państwami arabskimi (czerwiec 1967), w której ZSRS poparł Arabów, Gomułka nazwał sympatyzujących z Izraelem Żydów „piątą kolumną”. Zaczęło się usuwanie osób pochodzenia żydowskiego z wojska i administracji.

6.Zdjęcie „Dziadów” z afisza

Władze uznały wystawiane w Teatrze Narodowym w Warszawie „Dziady” Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka za antyradzieckie i zakazały dalszych przedstawień. Po ostatnim spektaklu 30 stycznia 1968 r. studenci demonstrowali pod pomnikiem Mickiewicza.

7.Wiec 8 marca 1968 r.

Wiec studentów na Uniwersytecie Warszawskim w obronie relegowanych z uczelni Adama Michnika i Henryka Szlajfera oraz wolności słowa. Rozbiły go milicja i tzw. aktyw robotniczy. Protesty z hasłem „Prasa kłamie” objęły potem uczelnie w całym kraju.

8.Mieczysław Moczar

Minister spraw wewnętrznych (od 1964 r.), przywódca frakcji „partyzantów” w PZPR, łączącej komunizm z nacjonalizmem i antysemityzmem. W Marcu 1968 r. wykorzystał protesty w walce o władzę w partii.

9.Kampania antysemicka w Marcu 1968 r.

Propaganda władz obwiniała za protesty studentów „syjonistów”. Osoby pochodzenia żydowskiego zwalniano z pracy i usuwano z partii. W latach 1968-1972 z Polski wyemigrowało kilkanaście tysięcy obywateli pochodzenia żydowskiego.

10.Skutki Marca 1968

Represje wobec studentów (relegowanie z uczelni, wcielanie do wojska, procesy), emigracja obywateli pochodzenia żydowskiego, czystki na uczelniach i w instytucjach oraz rozdźwięk między inteligencją a robotnikami, którzy nie poparli studentów.

11.Praska Wiosna

Reformy w Czechosłowacji w 1968 r. pod kierunkiem przywódcy partii Alexandra Dubčeka: zniesienie cenzury i większe swobody obywatelskie. Program nazywano „socjalizmem z ludzką twarzą”.

12.Interwencja w Czechosłowacji w 1968 r.

W nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 r. wojska Układu Warszawskiego, w tym Ludowego Wojska Polskiego, wkroczyły do Czechosłowacji i zdławiły Praską Wiosnę. W proteście Ryszard Siwiec dokonał we wrześniu 1968 r. samospalenia w Warszawie.

13.Układ PRL-RFN z 1970 r.

Układ podpisany 7 grudnia 1970 r. w Warszawie przez premiera Józefa Cyrankiewicza i kanclerza Willy'ego Brandta. RFN uznała w nim granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej za zachodnią granicę Polski. Tego dnia Brandt uklęknął przed Pomnikiem Bohaterów Getta.

14.Przyczyny Grudnia 1970

Podwyżka cen żywności, zwłaszcza mięsa, ogłoszona 12 grudnia 1970 r., tuż przed świętami, przy niskich płacach i stagnacji gospodarczej.

15.Przebieg Grudnia 1970

14 grudnia zastrajkowała Stocznia Gdańska im. Lenina, a następnego dnia demonstranci podpalili gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR. 17 grudnia w Gdyni wojsko i milicja strzelały do robotników idących do pracy. Strajki i walki objęły też Szczecin i Elbląg.

16.Ofiary Grudnia 1970

Zginęło co najmniej 40 osób, a ponad tysiąc zostało rannych. Symbolem ofiar stał się zastrzelony w Gdyni 18-letni Zbigniew Godlewski, opiewany w balladzie jako „Janek Wiśniewski”.

17.Odejście Gomułki

20 grudnia 1970 r. Gomułka ustąpił ze stanowiska I sekretarza KC PZPR. Zastąpił go Edward Gierek, a premierem w miejsce Cyrankiewicza został Piotr Jaroszewicz.

18.„Pomożecie? - Pomożemy”

Wymiana zdań ze spotkania Gierka ze stoczniowcami w Gdańsku w styczniu 1971 r., gdy prosił robotników o poparcie. Podwyżki cofnięto dopiero po strajku włókniarek w Łodzi w lutym 1971 r.

19.Edward Gierek

I sekretarz KC PZPR w latach 1970-1980, wcześniej długoletni szef partii w województwie katowickim. Obiecywał szybki wzrost poziomu życia dzięki modernizacji gospodarki za pieniądze pożyczone na Zachodzie.

20.Modernizacja na kredyt

Polityka Gierka: zachodnie kredyty przeznaczano na zakup licencji i maszyn oraz na wielkie inwestycje, np. Hutę Katowice, Port Północny w Gdańsku i produkcję Fiata 126p. Długi miał spłacić eksport nowych wyrobów.

21.Dobre lata dekady Gierka

Pierwsza połowa lat 70. przyniosła wzrost płac i konsumpcji, budowę osiedli z wielkiej płyty, więcej samochodów, łatwiejsze wyjazdy za granicę i zniesienie dostaw obowiązkowych dla rolników (1972).

22.Propaganda sukcesu

Przedstawianie w mediach PRL czasów Gierka jako kraju szybkiego rozwoju i rosnącego dobrobytu, np. hasłem budowy „drugiej Polski”, przy przemilczaniu zadłużenia i braków w sklepach.

23.Zadłużenie PRL w latach 70.

Dużą część kredytów wydano na konsumpcję i nietrafione inwestycje, a eksport na Zachód rósł zbyt wolno, m.in. przez kryzys naftowy w 1973 r. Dług rósł tak szybko, że pod koniec dekady stare raty spłacano nowymi pożyczkami.

24.Zmiany w konstytucji w 1976 r.

W lutym 1976 r. wpisano do Konstytucji PRL przewodnią rolę PZPR w budowie socjalizmu oraz umacnianie przyjaźni i współpracy z ZSRS. Projekt zmian wywołał protesty intelektualistów, m.in. List 59.

25.Protest przeciw zmianom w konstytucji (List 59)

Protest 59 intelektualistów z grudnia 1975 r. przeciw projektowi zmian w konstytucji. Domagali się m.in. wolności sumienia, słowa i informacji. Był jednym z pierwszych wystąpień rodzącej się opozycji demokratycznej.

26.Czerwiec 1976

24 czerwca 1976 r. premier Piotr Jaroszewicz ogłosił w Sejmie dużą podwyżkę cen żywności. Następnego dnia, 25 czerwca, wybuchły strajki, m.in. w Radomiu (podpalono gmach komitetu PZPR), w Ursusie (zablokowano tory kolejowe) i w Płocku. Władze jeszcze tego dnia wycofały podwyżki.

27.Represje po Czerwcu 1976

Zatrzymanych bito na „ścieżkach zdrowia” (przepędzanie przez szpaler milicjantów z pałkami), wielu zwolniono z pracy i skazano w procesach. Propaganda organizowała wiece potępiające „warchołów”.

28.Komitet Obrony Robotników (KOR)

Organizacja opozycji założona we wrześniu 1976 r. m.in. przez Jacka Kuronia, Jana Józefa Lipskiego i Antoniego Macierewicza. Udzielała represjonowanym robotnikom Radomia i Ursusa pomocy prawnej, finansowej i medycznej. Działała jawnie, a w 1977 r. przekształciła się w KSS „KOR”.

29.Drugi obieg

Niezależne wydawnictwa opozycji, które drukowały książki i pisma poza cenzurą, np. pismo „Robotnik” i Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWa. Tak upowszechniano wiedzę o historii i prawach człowieka.

30.ROPCiO

Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela, założony w marcu 1977 r. m.in. przez Andrzeja Czumę i Leszka Moczulskiego. Domagał się przestrzegania praw człowieka zapisanych w Akcie Końcowym KBWE z Helsinek (1975).

31.Konfederacja Polski Niepodległej (KPN)

Partia założona we wrześniu 1979 r. przez Leszka Moczulskiego. Jako pierwsza organizacja opozycji w PRL otwarcie dążyła do odzyskania pełnej niepodległości.

32.Wolne Związki Zawodowe (WZZ)

Niezależne od władz komitety założycielskie związków zawodowych, powstałe w 1978 r. w Katowicach (Kazimierz Świtoń) i na Wybrzeżu. Wybrzeże współtworzyli m.in. Andrzej Gwiazda, Anna Walentynowicz i Lech Wałęsa.

33.Opozycja demokratyczna 1976-1979

Wrzesień 1976 - powstaje KOR; marzec 1977 - ROPCiO; 1978 - Wolne Związki Zawodowe w Katowicach i na Wybrzeżu; wrzesień 1979 - Konfederacja Polski Niepodległej.

34.Kryzys gospodarczy końca lat 70.

Od 1979 r. dochód narodowy spadał. W sklepach brakowało towarów i rosły kolejki; cukier był na kartki już od 1976 r. Coraz większą część dochodów z eksportu pochłaniała spłata długów. Kryzys doprowadził do strajków latem 1980 r.