Stalinizm w Polsce, Poznański Czerwiec i Październik 1956

1.Stalinizm w Polsce

System rządów wzorowany na ZSRS, panujący w Polsce w latach ok. 1948-1956. Jego cechy to m.in. monopol władzy PZPR, terror aparatu bezpieczeństwa, kult jednostki, gospodarka centralnie planowana z kolektywizacją rolnictwa i socrealizm w kulturze.

2.PZPR (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza)

Partia komunistyczna utworzona w grudniu 1948 r. na kongresie zjednoczeniowym z połączenia PPR i PPS. Sprawowała faktyczną władzę w PRL aż do swojego rozwiązania w 1990 r.

3.Bolesław Bierut

Główny przywódca Polski w okresie stalinizmu: przewodniczący KC PZPR od 1948 r. (od 1954 r. I sekretarz), prezydent w latach 1947-1952 i premier w latach 1952-1954. Zmarł w marcu 1956 r. w Moskwie.

4.Odsunięcie Władysława Gomułki

W 1948 r. Gomułkę oskarżono o „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne” i usunięto z funkcji sekretarza generalnego PPR. W 1951 r. został aresztowany, a w 1954 r. zwolniony z więzienia.

5.Kult jednostki

Otaczanie przywódcy bezkrytycznym uwielbieniem przez propagandę: portrety i pomniki, hołdy w prasie, nadawanie jego imienia miastom i zakładom. W Polsce dotyczył Stalina i Bieruta, np. w latach 1953-1956 Katowice nazywały się Stalinogród.

6.Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP)

Ministerstwo, które w latach 1945-1954 kierowało aparatem terroru, czyli urzędami bezpieczeństwa (potocznie UB albo bezpieka). Inwigilowało społeczeństwo, aresztowało i torturowało przeciwników władzy. Na jego czele stał Stanisław Radkiewicz.

7.Terror w okresie stalinizmu

Aresztowania, tortury w śledztwie i procesy pokazowe przeciwników władzy, zwłaszcza żołnierzy podziemia niepodległościowego. Straceni zostali m.in. rtm. Witold Pilecki (1948) i gen. August Emil Fieldorf „Nil” (1953), szef Kedywu AK.

8.Kolektywizacja rolnictwa

Wprowadzana od 1948 r. na wzór radzieckich kołchozów polityka łączenia gospodarstw chłopskich w spółdzielnie produkcyjne. Chłopów zmuszano do wstępowania naciskiem, wysokimi podatkami i dostawami obowiązkowymi; wielu z nich się opierało.

9.Spółdzielnia produkcyjna a PGR

Spółdzielnia produkcyjna to gospodarstwo zbiorowe, do którego chłopi wnosili ziemię i sprzęt i wspólnie je uprawiali. PGR (państwowe gospodarstwo rolne) należało do państwa, a pracowali w nim najemni robotnicy rolni.

10.Kułak

Pogardliwe określenie zamożnego chłopa, uznanego przez propagandę za „wroga klasowego” na wsi. Kułaków obciążano wyższymi podatkami i dostawami obowiązkowymi.

11.Dostawy obowiązkowe

Przymusowe oddawanie państwu części płodów rolnych (m.in. zboża, mięsa i mleka) po cenach znacznie niższych od rynkowych. Obciążały gospodarstwa indywidualne i miały skłonić chłopów do wstępowania do spółdzielni.

12.Plan sześcioletni (1950-1955)

Plan gospodarczy nastawiony na szybką industrializację. Priorytetem był przemysł ciężki i zbrojeniowy (cele podniesiono po wybuchu wojny w Korei), kosztem przemysłu lekkiego, rolnictwa i budownictwa mieszkaniowego. Skutkiem były braki towarów i spadek płac realnych.

13.Nowa Huta

Wzorcowe socjalistyczne miasto z kombinatem metalurgicznym (Huta im. Lenina), budowane od 1949 r. pod Krakowem, a od 1951 r. jego dzielnica. Była symbolem industrializacji w planie sześcioletnim i propagandy „budowy socjalizmu”.

14.Współzawodnictwo pracy

Propagandowa rywalizacja w przekraczaniu norm produkcyjnych. Najlepszych nagradzano jako przodowników pracy, a ich wyniki służyły do podnoszenia norm dla wszystkich. Wzorem był górnik Wincenty Pstrowski.

15.Socrealizm (realizm socjalistyczny)

Narzucony twórcom od 1949 r. obowiązkowy kierunek w sztuce, wzorowany na ZSRS. Dzieła miały być zrozumiałe dla mas i propagować socjalizm, np. przez postać robotnika-przodownika. Przykład architektury: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie.

16.Konstytucja PRL z 1952 r.

Uchwalona 22 lipca 1952 r. przez Sejm Ustawodawczy, wzorowana na konstytucji ZSRS z 1936 r. Wprowadziła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa i zniosła urząd prezydenta, którego zastąpiła kolegialna Rada Państwa. Formalnie najwyższym organem był Sejm, a faktycznie rządziła PZPR.

17.Walka władz z Kościołem

W 1950 r. władze przejęły kościelną organizację charytatywną Caritas, usuwały religię ze szkół i więziły duchownych. Dekretem z 1953 r. przyznały sobie wpływ na obsadzanie stanowisk kościelnych.

18.Non possumus

Łac. „nie możemy” - słowa z memoriału Episkopatu Polski z maja 1953 r. Biskupi z prymasem Wyszyńskim odmówili w nim podporządkowania się dekretowi o obsadzaniu stanowisk kościelnych.

19.Uwięzienie prymasa Stefana Wyszyńskiego

We wrześniu 1953 r. władze aresztowały prymasa bez procesu i wyroku. Do października 1956 r. był internowany w kilku miejscach odosobnienia, m.in. w Stoczku Warmińskim i Komańczy.

20.Odwilż

Okres stopniowego łagodzenia stalinizmu po śmierci Stalina (5 marca 1953 r.). Ograniczono terror, zwalniano więźniów politycznych, a w prasie i literaturze pojawiła się krytyka, np. „Poemat dla dorosłych” Adama Ważyka (1955).

21.Józef Światło

Wicedyrektor X Departamentu MBP, który w grudniu 1953 r. zbiegł na Zachód. Od 1954 r. w audycjach Radia Wolna Europa ujawniał metody bezpieki i kulisy władzy, co przyspieszyło reorganizację aparatu bezpieczeństwa.

22.Likwidacja MBP

W grudniu 1954 r. rozwiązano Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. Jego zadania przejęły Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. W tym samym roku z więzienia wyszedł Gomułka.

23.Najważniejsze wydarzenia odwilży (1953-1956)

Marzec 1953 - śmierć Stalina; grudzień 1953 - ucieczka Józefa Światły; grudzień 1954 - likwidacja MBP; luty 1956 - referat Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR; marzec 1956 - śmierć Bieruta, I sekretarzem PZPR zostaje Edward Ochab.

24.XX Zjazd KPZR

Zjazd partii komunistycznej ZSRS w lutym 1956 r., na którym Nikita Chruszczow wygłosił tajny referat potępiający kult jednostki i zbrodnie Stalina. Referat poznali członkowie PZPR, co osłabiło stalinowców w partii.

25.Poznański Czerwiec 1956

Strajk generalny i demonstracja robotników Poznania 28 czerwca 1956 r., pierwszy wielki protest społeczny w PRL. Przerodził się w walki z siłami bezpieczeństwa i został stłumiony przez wojsko oraz Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW).

26.Przyczyny Poznańskiego Czerwca

Niskie płace i wysokie normy pracy, złe warunki życia, niesłusznie pobierany od robotników podatek oraz brak efektów rozmów delegacji robotników z ministerstwem w Warszawie.

27.Zakłady im. Stalina w Poznaniu (ZiSPO)

Tak w okresie stalinizmu nazywały się poznańskie Zakłady Cegielskiego, duży zakład przemysłu metalowego. Strajk ich robotników rano 28 czerwca 1956 r. rozpoczął Poznański Czerwiec; dołączyły do nich inne zakłady i mieszkańcy miasta.

28.Przebieg Poznańskiego Czerwca

Pochód robotników z hasłem „Chcemy chleba” ruszył pod siedzibę władz w centrum miasta. Część demonstrantów zdobyła broń i zaatakowała siedzibę Urzędu Bezpieczeństwa przy ul. Kochanowskiego. Władze wprowadziły do miasta wojsko z czołgami, a walki trwały jeszcze następnego dnia.

29.Ofiary Poznańskiego Czerwca

Zginęło ponad 50 osób (najczęściej podaje się 57-58), a kilkaset zostało rannych. Najmłodszą ofiarą był 13-letni Romek Strzałkowski. Setki uczestników aresztowano, a część z nich później sądzono.

30.Przemówienie Cyrankiewicza o „odrąbaniu ręki”

Po wybuchu walk premier Józef Cyrankiewicz zapowiedział w radiu, że władza odrąbie rękę każdemu, kto podniesie ją przeciw władzy ludowej. Władze przedstawiały wtedy protest jako dzieło prowokatorów i wrogich agentów.

31.VIII Plenum KC PZPR

Posiedzenie Komitetu Centralnego PZPR 19-21 października 1956 r., na którym I sekretarzem wybrano Władysława Gomułkę. Z kierownictwa partii usunięto stalinowców, m.in. marszałka Konstantego Rokossowskiego.

32.Reakcja ZSRS na VIII Plenum

Pierwszego dnia obrad do Warszawy niespodziewanie przyleciała delegacja radziecka z Nikitą Chruszczowem, a wojska radzieckie stacjonujące w Polsce ruszyły w stronę stolicy. Gomułka zapewnił Chruszczowa, że Polska pozostanie w sojuszu z ZSRS, i wojska zawrócono.

33.Władysław Gomułka w październiku 1956 r.

W październiku 1956 r. wrócił do władzy jako I sekretarz KC PZPR. Społeczeństwo widziało w nim ofiarę stalinizmu i nadzieję na zmiany, a on zapowiadał „polską drogę do socjalizmu”. Kierował partią do grudnia 1970 r.

34.Konstanty Rokossowski

Radziecki marszałek polskiego pochodzenia, od 1949 r. minister obrony narodowej PRL i symbol zależności od ZSRS. Po Październiku 1956 r. stracił stanowiska i w listopadzie wyjechał do ZSRS.

35.Wiec 24 października 1956 r.

Wiec na placu Defilad w Warszawie, na którym kilkaset tysięcy ludzi entuzjastycznie powitało Gomułkę. Zapowiedział on demokratyzację i „polską drogę do socjalizmu”, ale wezwał też do zakończenia wieców i powrotu do pracy.

36.„Polska droga do socjalizmu”

Program Gomułki z 1956 r.: zachowanie ustroju socjalistycznego, władzy PZPR i sojuszu z ZSRS, ale z własnymi, łagodniejszymi rozwiązaniami - bez przymusowej kolektywizacji, z ugodą z Kościołem i ograniczeniem terroru.

37.Skutki Października 1956

Rozwiązanie większości spółdzielni produkcyjnych i odejście od kolektywizacji, uwolnienie prymasa Wyszyńskiego i powrót religii do szkół, odwołanie radzieckich oficerów i doradców, rehabilitacja części ofiar terroru oraz większa swoboda w kulturze i nauce.

38.Granice przełomu 1956

Październik nie zmienił ustroju: PZPR zachowała monopol władzy, a Polska pozostała w Układzie Warszawskim i w zależności od ZSRS. W przeciwieństwie do Węgier, gdzie powstanie z 1956 r. stłumiła Armia Radziecka, w Polsce obyło się bez interwencji zbrojnej.