Podziemie antykomunistyczne i represje 1944-1951

1.Krajowa Rada Narodowa (KRN)

Organ utworzony przez komunistów z PPR w okupowanej Warszawie na przełomie 1943 i 1944 r., który ogłosił się reprezentacją narodu. Na jej czele stał Bolesław Bierut; konkurowała z władzami Polskiego Państwa Podziemnego.

2.Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN)

Komunistyczny ośrodek władzy utworzony w lipcu 1944 r. z inicjatywy Stalina i podporządkowany ZSRS. Działał na ziemiach zajmowanych przez Armię Czerwoną, a na jego czele stał Edward Osóbka-Morawski.

3.Manifest PKWN

Odezwa ogłoszona 22 lipca 1944 r., formalnie w Chełmie, choć przygotowana w Moskwie. PKWN ogłosił się w niej jedyną legalną władzą, uznał rząd RP na uchodźstwie za nielegalny i zapowiedział m.in. reformę rolną.

4.Rząd Tymczasowy i TRJN

31 grudnia 1944 r. PKWN przekształcono w Rząd Tymczasowy RP. W czerwcu 1945 r. powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z udziałem Stanisława Mikołajczyka, ale z przewagą komunistów; USA i Wielka Brytania uznały go i cofnęły uznanie rządowi w Londynie.

5.Etapy przejmowania władzy przez komunistów

Lipiec 1944 - PKWN i jego manifest; czerwiec 1945 - Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej; czerwiec 1946 - referendum; styczeń 1947 - sfałszowane wybory do Sejmu Ustawodawczego; październik 1947 - ucieczka Mikołajczyka z kraju.

6.NKWD w Polsce

Sowiecka policja polityczna (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych), która od 1944 r. aresztowała na ziemiach polskich żołnierzy AK i działaczy podziemia, wywoziła ich do łagrów i doradzała polskiemu aparatowi bezpieczeństwa. Przeprowadziła m.in. obławę augustowską w lipcu 1945 r.

7.Represje wobec AK po akcji „Burza”

Po wspólnych walkach z Niemcami, np. o Wilno i Lwów w lipcu 1944 r., NKWD rozbrajało oddziały AK, a ich dowódców aresztowało. Żołnierzy wcielano do armii Berlinga albo zsyłano do łagrów w głębi ZSRS.

8.Rozwiązanie Armii Krajowej

19 stycznia 1945 r. ostatni komendant AK gen. Leopold Okulicki rozwiązał Armię Krajową i zwolnił żołnierzy z przysięgi. Część konspiracji przetrwała w nowych organizacjach.

9.Proces szesnastu (1945)

Pokazowy proces przywódców Polskiego Państwa Podziemnego w Moskwie w czerwcu 1945 r. W marcu 1945 r. NKWD zaprosiło ich na rozmowy i podstępnie aresztowało; skazano m.in. gen. Leopolda Okulickiego, Delegata Rządu Jana Stanisława Jankowskiego i Kazimierza Pużaka.

10.Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP)

Centralny urząd komunistycznej policji politycznej, działający od 1 stycznia 1945 r. (wcześniej resort w PKWN) do 1954 r. Kierował nim Stanisław Radkiewicz. Podlegały mu urzędy bezpieczeństwa w województwach i powiatach.

11.Urząd Bezpieczeństwa (UB)

Potoczna nazwa wojewódzkich i powiatowych urzędów bezpieczeństwa publicznego podległych MBP. Zwalczały podziemie i opozycję: prowadziły aresztowania, brutalne śledztwa z torturami i sieć donosicieli.

12.Aparat represji w Polsce po 1944 r.

Represje prowadziły: sowieckie NKWD, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego z urzędami bezpieczeństwa, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (wojsko do walki z podziemiem) i Milicja Obywatelska. Wyroki wydawały sądy wojskowe.

13.Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN)

Największa organizacja powojennego podziemia niepodległościowego, utworzona we wrześniu 1945 r. przez byłych żołnierzy AK; pierwszym prezesem był płk Jan Rzepecki. Dążyła do wolnych wyborów i wyjścia wojsk sowieckich, a UB rozbijało kolejne jej zarządy.

14.Narodowe Siły Zbrojne (NSZ)

Organizacja zbrojna obozu narodowego założona w 1942 r. Część jej oddziałów weszła do AK, a po wojnie oddziały NSZ i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego walczyły z władzą komunistyczną.

15.Przyczyny i skutki działalności podziemia po 1944 r.

Przyczyny: podporządkowanie Polski ZSRS, represje wobec AK i podziemia, brak wolnych wyborów. Skutki: walki oddziałów z NKWD, UB i KBW, tysiące aresztowanych i straconych, a po amnestii 1947 r. ujawnienie się większości konspiratorów.

16.Żołnierze wyklęci

Nazwa upowszechniona po 1989 r. dla członków podziemia niepodległościowego, którzy po 1944 r. nie złożyli broni i walczyli z władzą komunistyczną i dominacją ZSRS. Używa się też określenia „żołnierze niezłomni”.

17.Witold Pilecki

Rotmistrz, który w 1940 r. dobrowolnie trafił do Auschwitz, zorganizował tam konspirację i przekazywał raporty o obozie, a w 1943 r. uciekł. Po wojnie zbierał informacje dla polskich władz na Zachodzie; w 1947 r. aresztowany, w pokazowym procesie skazany na śmierć i stracony w 1948 r.

18.Danuta Siedzikówna „Inka”

Sanitariuszka 5. Wileńskiej Brygady AK mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”. Aresztowana przez UB, skazana na śmierć i stracona w Gdańsku 28 sierpnia 1946 r., gdy miała 17 lat.

19.Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”

Święto państwowe obchodzone 1 marca, ustanowione ustawą w 2011 r. Data upamiętnia 1 marca 1951 r., gdy w więzieniu na Mokotowie stracono siedmiu członków IV Zarządu WiN, m.in. ppłk. Łukasza Cieplińskiego.

20.Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL)

Partia założona w 1945 r. z inicjatywy Stanisława Mikołajczyka, byłego premiera rządu na uchodźstwie. Była największą legalną opozycją wobec komunistów i liczyła na zwycięstwo w wolnych wyborach; władze utrudniały jej działanie, a działaczy aresztowano.

21.Stanisław Mikołajczyk

Przywódca ludowców, w latach 1943-1944 premier rządu RP na uchodźstwie, od 1945 r. wicepremier TRJN i przywódca PSL. Po sfałszowanych wyborach i groźbie aresztowania uciekł z Polski w październiku 1947 r.

22.Referendum ludowe (1946)

Głosowanie 30 czerwca 1946 r. nad trzema pytaniami: o zniesienie Senatu, o reformę rolną i nacjonalizację przemysłu oraz o zachodnią granicę na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej. Komuniści wzywali do głosowania „3 razy tak”, a PSL - do odpowiedzi „nie” na pierwsze pytanie.

23.Fałszerstwo referendum 1946

Komuniści ogłosili, że większość poparła wszystkie trzy pytania, choć w rzeczywistości większość głosujących opowiedziała się przeciw zniesieniu Senatu. Referendum było dla nich próbą przed wyborami i sprawdzianem metod fałszowania.

24.Wybory do Sejmu Ustawodawczego (1947)

Wybory z 19 stycznia 1947 r., przeprowadzone w atmosferze terroru: aresztowano działaczy PSL, unieważniano jego listy, a wyniki sfałszowano. Oficjalnie Blok Demokratyczny z PPR na czele zdobył ok. 80% głosów, a PSL ok. 10%.

25.Amnestia 1947

Ustawa z lutego 1947 r., która obiecywała łagodniejsze traktowanie członkom podziemia, jeśli się ujawnią i oddadzą broń. Ujawniło się kilkadziesiąt tysięcy osób, co osłabiło podziemie; wielu z nich UB później i tak aresztowało, korzystając z danych z ujawnienia.