Konflikty zimnej wojny - Korea, Kuba, Wietnam, Afganistan

1.Wyścig zbrojeń

Rywalizacja USA i ZSRS w czasie zimnej wojny o przewagę militarną, zwłaszcza w broni jądrowej i rakietowej. USA miały bombę atomową od 1945 r., a ZSRS od 1949 r.; potem obie strony budowały bomby wodorowe i rakiety międzykontynentalne.

2.Równowaga strachu

Sytuacja, w której USA i ZSRS miały tyle broni jądrowej, że każda strona mogła zniszczyć drugą nawet po jej ataku. Strach przed wzajemnym zniszczeniem powstrzymywał mocarstwa przed bezpośrednią wojną, więc rywalizowały w konfliktach lokalnych.

3.Podział Korei

W 1945 r. Koreę podzielono wzdłuż 38. równoleżnika na strefę sowiecką na północy i amerykańską na południu. W 1948 r. powstały dwa państwa: komunistyczna Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna z Kim Ir Senem i proamerykańska Republika Korei.

4.Wybuch wojny koreańskiej

25 czerwca 1950 r. wojska Korei Północnej, za zgodą Stalina, zaatakowały Koreę Południową i zajęły większą część kraju. Rada Bezpieczeństwa ONZ, którą bojkotował wtedy ZSRS, uznała Koreę Północną za agresora i wezwała do pomocy Południu.

5.Przebieg wojny koreańskiej

Wojska ONZ, głównie amerykańskie, pod dowództwem gen. Douglasa MacArthura wylądowały we wrześniu 1950 r. pod Inczonem i doszły niemal do granicy z Chinami. Jesienią 1950 r. do wojny weszli chińscy „ochotnicy” i zepchnęli je na południe; od 1951 r. front ustalił się w pobliżu 38. równoleżnika.

6.Rozejm w Panmundżomie

Rozejm podpisany 27 lipca 1953 r., który zakończył walki w Korei. Linia demarkacyjna przebiegła w pobliżu 38. równoleżnika, a traktatu pokojowego nie zawarto, więc Korea pozostała podzielona.

7.Znaczenie wojny koreańskiej

Był to pierwszy wielki konflikt zbrojny zimnej wojny, w którym walczyli sojusznicy obu mocarstw. Pochłonął miliony ofiar, utrwalił podział Korei i przyspieszył wyścig zbrojeń.

8.Rewolucja kubańska

Przejęcie władzy na Kubie przez partyzantów Fidela Castro, którzy 1 stycznia 1959 r. obalili dyktaturę Fulgencio Batisty. Castro znacjonalizował majątek, także amerykański, i zbliżył się do ZSRS.

9.Inwazja w Zatoce Świń (1961)

Nieudany desant kubańskich emigrantów wyszkolonych przez CIA, którzy w kwietniu 1961 r. próbowali obalić Fidela Castro. Klęska desantu skłoniła Castro do jeszcze ściślejszej współpracy z ZSRS.

10.Przyczyny kryzysu kubańskiego (1962)

ZSRS potajemnie rozmieszczał na Kubie rakiety z głowicami jądrowymi, które mogły dosięgnąć dużej części USA. Chciał chronić Castro przed inwazją i odpowiedzieć na amerykańskie rakiety w Turcji. W październiku 1962 r. amerykańskie samoloty zwiadowcze wykryły wyrzutnie.

11.Przebieg i zakończenie kryzysu kubańskiego

W październiku 1962 r. prezydent John F. Kennedy ogłosił blokadę morską Kuby. Po kilkunastu dniach groźby wojny jądrowej Nikita Chruszczow zgodził się wycofać rakiety, a USA zobowiązały się nie atakować Kuby i potajemnie wycofały rakiety z Turcji.

12.Gorąca linia

Bezpośrednie połączenie między Białym Domem a Kremlem uruchomione w 1963 r. po kryzysie kubańskim. Miało pozwolić przywódcom USA i ZSRS szybko się porozumieć i uniknąć wojny jądrowej przez pomyłkę.

13.Podział Wietnamu (1954)

Po klęsce Francuzów pod Dien Bien Phu konferencja genewska w 1954 r. podzieliła Wietnam wzdłuż 17. równoleżnika. Na północy rządzili komuniści Ho Chi Minha, a na południu powstało państwo wspierane przez USA.

14.Wietkong

Komunistyczna partyzantka w Wietnamie Południowym, wspierana przez Wietnam Północny, ZSRS i Chiny. Walczyła z rządem Południa i z wojskami USA, korzystając z dżungli, tuneli i poparcia części chłopów.

15.Zaangażowanie USA w Wietnamie

USA, zgodnie z polityką powstrzymywania komunizmu, najpierw wysyłały do Wietnamu Południowego pieniądze i doradców. Po incydencie w Zatoce Tonkińskiej w 1964 r. rozpoczęły bombardowania Północy i wysłały wojska lądowe, w szczytowym okresie ponad pół miliona żołnierzy.

16.Teoria domina

Pogląd polityków USA, że jeśli jedno państwo w regionie stanie się komunistyczne, to kolejne sąsiednie państwa też upadną jak kostki domina. Uzasadniała zaangażowanie USA w Wietnamie.

17.Ofensywa Tet (1968)

Zmasowany atak Wietkongu i armii Wietnamu Północnego na miasta Południa na przełomie stycznia i lutego 1968 r., w czasie wietnamskiego Nowego Roku. Militarnie odparta, ale przekonała Amerykanów, że wojny szybko nie wygrają, i wzmocniła sprzeciw wobec niej w USA.

18.Protesty przeciw wojnie w Wietnamie

Masowe demonstracje w USA i w Europie Zachodniej, zwłaszcza studentów, przeciw wysyłaniu żołnierzy do Wietnamu i zbrodniom wojennym. Przyczyniły się do decyzji o wycofaniu wojsk USA i łączyły się z rewoltą młodzieży 1968 r.

19.Zakończenie wojny wietnamskiej

W styczniu 1973 r. w Paryżu podpisano porozumienie pokojowe i USA wycofały swoje wojska. W 1975 r. Wietnam Północny zajął Sajgon i zjednoczył kraj pod władzą komunistów (formalnie w 1976 r.).

20.Odprężenie (détente)

Okres zmniejszenia napięcia między Wschodem a Zachodem na przełomie lat 60. i 70. XX w. Mocarstwa zawierały porozumienia o ograniczeniu zbrojeń (np. SALT I w 1972 r.), a w 1975 r. w Helsinkach podpisano Akt końcowy KBWE. Odprężenie zakończyła interwencja ZSRS w Afganistanie.

21.Interwencja ZSRS w Afganistanie

W grudniu 1979 r. wojska sowieckie wkroczyły do Afganistanu, aby utrzymać przy władzy komunistyczny rząd. Wojna trwała prawie 10 lat; ZSRS wycofał wojska w lutym 1989 r., nie pokonawszy partyzantów.

22.Mudżahedini

Afgańscy partyzanci walczący z wojskami sowieckimi i rządem komunistycznym w imię islamu i niepodległości. Broń i pieniądze otrzymywali m.in. od USA, Pakistanu i Arabii Saudyjskiej.

23.Bojkot olimpiady w Moskwie (1980)

Na znak protestu przeciw interwencji w Afganistanie USA i wiele innych państw nie wysłały sportowców na igrzyska olimpijskie w Moskwie w 1980 r. W odpowiedzi ZSRS i większość państw bloku wschodniego zbojkotowały igrzyska w Los Angeles w 1984 r.

24.Skutki wojny w Afganistanie dla ZSRS

Wojna kosztowała życie około 15 tys. żołnierzy sowieckich i ogromne pieniądze. Osłabiła gospodarkę i autorytet ZSRS, a jej koszty były jedną z przyczyn kryzysu państwa sowieckiego w latach 80.

25.Wojny zastępcze w zimnej wojnie

Konflikty lokalne, w których USA i ZSRS nie walczyły ze sobą bezpośrednio, ale wspierały przeciwne strony albo walczyły z sojusznikiem drugiego mocarstwa, np. w Korei, Wietnamie i Afganistanie.

26.Dekolonizacja

Proces uzyskiwania niepodległości przez kolonie europejskich mocarstw, głównie w Azji i Afryce, po II wojnie światowej. Odbywał się w drodze rokowań albo walki zbrojnej.

27.Przyczyny dekolonizacji

Osłabienie mocarstw kolonialnych przez II wojnę światową, rozwój ruchów narodowowyzwoleńczych w koloniach, zasada samostanowienia narodów zapisana w Karcie Narodów Zjednoczonych oraz niechęć USA i ZSRS do dawnych imperiów kolonialnych.

28.Mahatma Gandhi

Przywódca indyjskiego ruchu niepodległościowego, który walczył z władzą brytyjską metodą biernego oporu bez przemocy: bojkotem, nieposłuszeństwem obywatelskim i marszami. Zginął w zamachu w 1948 r.

29.Niepodległość Indii (1947)

W sierpniu 1947 r. Wielka Brytania przyznała niepodległość Indiom Brytyjskim, które podzielono na dwa państwa: Indie z przewagą hinduistów i muzułmański Pakistan. Podziałowi towarzyszyły masowe przesiedlenia i krwawe starcia religijne.

30.Rok Afryki

Nazwa roku 1960, w którym niepodległość uzyskało 17 państw afrykańskich, w większości dawnych kolonii francuskich, a także m.in. Nigeria i Kongo Belgijskie.

31.Wojna w Algierii (1954-1962)

Krwawa wojna Algierczyków z Francją o niepodległość, prowadzona przez Front Wyzwolenia Narodowego (FLN). Kryzys, który wywołała, doprowadził w 1958 r. do powrotu do władzy gen. Charles'a de Gaulle'a. Algieria uzyskała niepodległość w 1962 r.

32.Trzeci Świat

Określenie z czasów zimnej wojny państw, które nie należały ani do bloku zachodniego, ani do wschodniego - głównie byłych kolonii Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Później zaczęło oznaczać państwa słabo rozwinięte gospodarczo.