Bunty w bloku wschodnim - NRD 1953, Węgry 1956, Praga 1968

1.Blok wschodni

Grupa państw Europy Środkowo-Wschodniej podporządkowanych po II wojnie światowej ZSRS i rządzonych przez partie komunistyczne: m.in. Polska, NRD, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia i Bułgaria. Moskwa decydowała o ich polityce zagranicznej i obsadzie najważniejszych stanowisk.

2.Narzędzia kontroli ZSRS nad blokiem wschodnim

Politycznie: partie komunistyczne posłuszne Moskwie i Kominform (1947). Gospodarczo: Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (1949). Wojskowo: Układ Warszawski (1955) i garnizony Armii Radzieckiej, m.in. w NRD, Polsce i na Węgrzech.

3.Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG)

Organizacja gospodarcza państw bloku wschodniego utworzona w 1949 r. jako odpowiedź ZSRS na plan Marshalla. Podporządkowywała gospodarki państw członkowskich potrzebom Związku Sowieckiego.

4.Układ Warszawski

Sojusz wojskowy państw bloku wschodniego pod przewodnictwem ZSRS, zawarty 14 maja 1955 r. w Warszawie jako odpowiedź na przyjęcie RFN do NATO. Wojskami sojuszu dowodził marszałek sowiecki. Rozwiązano go w 1991 r.

5.Śmierć Stalina

Józef Stalin zmarł 5 marca 1953 r. Po jego śmierci kierownictwo ZSRS złagodziło terror, część więźniów zwolniono z łagrów, a w walce o władzę zwyciężył Nikita Chruszczow, I sekretarz KPZR.

6.Odwilż

Okres złagodzenia terroru, cenzury i kontroli nad kulturą w ZSRS i państwach bloku po śmierci Stalina, w połowie lat 50. XX w. Nazwa pochodzi od tytułu powieści Ilji Erenburga.

7.Referat Chruszczowa (1956)

Tajne wystąpienie Nikity Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR w lutym 1956 r. pt. „O kulcie jednostki i jego następstwach”. Potępił w nim zbrodnie Stalina i kult jego osoby, ale nie podważył systemu komunistycznego.

8.Kult jednostki

Bezkrytyczne wywyższanie przywódcy, któremu przypisuje się nieomylność i wszystkie sukcesy państwa, połączone z propagandą jego wielkości. Tak Chruszczow nazwał system władzy Stalina.

9.Skutki referatu Chruszczowa w bloku wschodnim

Referat wstrząsnął komunistami i podważył autorytet władz stalinowskich. Ośmielił krytyków systemu i przyspieszył destalinizację, a w 1956 r. przyczynił się do kryzysów w Polsce (Poznański Czerwiec, Październik) i do powstania na Węgrzech.

10.Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD)

Państwo niemieckie utworzone w październiku 1949 r. w sowieckiej strefie okupacyjnej. Rządziła w nim Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (SED), na której czele stał Walter Ulbricht.

11.Przyczyny i skutki powstania w NRD (1953)

Przyczyny: podwyższenie norm pracy bez podwyżki płac, braki żywności i towarów oraz przymusowa budowa socjalizmu. Skutki: stłumienie przez wojska sowieckie, aresztowania tysięcy osób i umocnienie władzy Ulbrichta; ucieczki na Zachód trwały dalej.

12.Przebieg powstania w NRD

16 czerwca 1953 r. zastrajkowali robotnicy budowlani w Berlinie Wschodnim. 17 czerwca strajki i demonstracje objęły całe NRD, a protestujący żądali też wolnych wyborów i dymisji rządu. Tego dnia władze sowieckie wprowadziły stan wyjątkowy i stłumiły bunt czołgami.

13.Ucieczki z NRD na Zachód

Od powstania NRD do 1961 r. miliony jej mieszkańców, często młodych i wykształconych, uciekły do RFN. Najłatwiej było przejść z Berlina Wschodniego do Berlina Zachodniego, bo granica w mieście pozostawała otwarta.

14.Mur berliński

Umocniona granica, którą władze NRD za zgodą ZSRS zbudowały od 13 sierpnia 1961 r. wokół Berlina Zachodniego, aby powstrzymać ucieczki na Zachód. Stał się symbolem podziału Europy; upadł 9 listopada 1989 r.

15.Mátyás Rákosi

Przywódca komunistów węgierskich w okresie stalinizmu, odpowiedzialny za terror i represje. Po krytyce stalinizmu ZSRS odsunął go od władzy latem 1956 r.

16.Przyczyny powstania węgierskiego (1956)

Terror i zła sytuacja gospodarcza za rządów Rákosiego, referat Chruszczowa, który podważył stalinizm, przykład polskiego Października 1956 oraz dążenie Węgrów do niepodległości i demokracji.

17.Początek powstania węgierskiego

23 października 1956 r. w Budapeszcie odbyła się demonstracja studentów solidarna z Polakami, zebrana pod pomnikiem gen. Józefa Bema. Tłum obalił pomnik Stalina, a po strzałach przed gmachem radia demonstracja przerodziła się w walki zbrojne.

18.Przebieg powstania węgierskiego

23 X - demonstracja i początek walk; 24 X - Imre Nagy premierem, do Budapesztu wkraczają wojska sowieckie; koniec października - rozejm i wycofanie Sowietów; 1 XI - Węgry ogłaszają wystąpienie z Układu Warszawskiego; 4 XI - druga interwencja ZSRS i stłumienie powstania.

19.Imre Nagy

Komunista-reformator, premier Węgier w czasie powstania 1956 r. Zgodził się na system wielopartyjny i ogłosił neutralność Węgier oraz ich wystąpienie z Układu Warszawskiego. Po interwencji został uprowadzony, skazany w tajnym procesie i stracony 16 czerwca 1958 r.

20.Wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego

1 listopada 1956 r. rząd Imre Nagya ogłosił neutralność Węgier i wystąpienie z Układu Warszawskiego oraz zwrócił się o pomoc do ONZ. Dla ZSRS oznaczało to utratę kontroli nad krajem i stało się bezpośrednim powodem drugiej interwencji.

21.Stłumienie powstania węgierskiego

4 listopada 1956 r. wojska sowieckie zaatakowały Budapeszt i w ciągu kilku dni rozbiły główne siły powstańców. Zginęły tysiące Węgrów, a około 200 tys. uciekło za granicę. Zachód nie pomógł, a jego uwagę pochłaniał równoczesny kryzys sueski.

22.János Kádár

Komunista, który 4 listopada 1956 r. stanął na czele rządu utworzonego pod osłoną wojsk sowieckich. Po stłumieniu powstania prowadził represje wobec jego uczestników, a później złagodził rządy; kierował Węgrami do 1988 r.

23.Pomoc Polaków dla Węgrów w 1956 r.

Polacy masowo oddawali krew, zbierali leki, żywność i pieniądze dla walczących Węgrów, a transporty z darami wysyłano m.in. przez Polski Czerwony Krzyż. Była to spontaniczna akcja solidarności całego społeczeństwa.

24.Alexander Dubček

Słowacki komunista, od stycznia 1968 r. I sekretarz Komunistycznej Partii Czechosłowacji i twarz Praskiej Wiosny. Po interwencji wywieziony do Moskwy i zmuszony do ustępstw; w kwietniu 1969 r. zastąpił go Gustáv Husák.

25.Praska Wiosna

Okres reform w Czechosłowacji od stycznia do sierpnia 1968 r.: zniesienie cenzury, swoboda wypowiedzi i zgromadzeń, rehabilitacja ofiar represji i reformy gospodarcze. Partia komunistyczna zachowała władzę, a państwo nie wystąpiło z Układu Warszawskiego.

26.„Socjalizm z ludzkim obliczem”

Hasło Praskiej Wiosny: połączenie socjalizmu z wolnością słowa i poszanowaniem praw obywateli, bez terroru i cenzury. Reformatorzy chcieli naprawić system, a nie go obalić.

27.Interwencja w Czechosłowacji (1968)

W nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 r. do Czechosłowacji wkroczyły wojska Układu Warszawskiego: ZSRS oraz m.in. Polski, Węgier i Bułgarii. Rumunia odmówiła udziału. Czesi i Słowacy stawiali opór bez broni, a armia czechosłowacka nie walczyła.

28.Udział Ludowego Wojska Polskiego w interwencji 1968

Decyzją władz PRL z Władysławem Gomułką na czele Ludowe Wojsko Polskie wkroczyło w sierpniu 1968 r. do Czechosłowacji razem z wojskami ZSRS. Na znak protestu 8 września 1968 r. Ryszard Siwiec podpalił się na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie.

29.Doktryna Breżniewa

Zasada ogłoszona przez Leonida Breżniewa po interwencji w Czechosłowacji: gdy socjalizm w jednym państwie bloku jest zagrożony, pozostałe państwa socjalistyczne mają prawo i obowiązek interweniować. Oznaczała ograniczoną suwerenność państw bloku.

30.Normalizacja w Czechosłowacji

Okres rządów Gustáva Husáka po 1969 r., gdy przywrócono cenzurę i kontrolę partii, a zwolenników reform usuwano z pracy i z partii. W kraju pozostały wojska sowieckie.

31.Jan Palach

Praski student, który 16 stycznia 1969 r. podpalił się na placu Wacława w Pradze w proteście przeciw okupacji i bierności społeczeństwa wobec normalizacji. Zmarł kilka dni później i stał się symbolem oporu.

32.Chronologia buntów w bloku wschodnim

1953 - powstanie w NRD; 1955 - powstanie Układu Warszawskiego; 1956 - referat Chruszczowa i powstanie na Węgrzech; 1961 - budowa muru berlińskiego; 1968 - Praska Wiosna i interwencja wojsk Układu Warszawskiego.

33.Cechy wspólne buntów 1953, 1956 i 1968

Wszystkie były sprzeciwem wobec dyktatu ZSRS i stalinowskich metod rządzenia, choć w Czechosłowacji reformy prowadziła sama partia komunistyczna. Wszystkie stłumiono siłą: w NRD i na Węgrzech wojska sowieckie, a w Czechosłowacji wojska Układu Warszawskiego. Zachód w żadnym przypadku nie interweniował.