Totalitaryzmy - faszyzm włoski i III Rzesza

1.Totalitaryzm

Ustrój, w którym państwo rządzone przez jedną partię i jej wodza dąży do pełnej kontroli nad wszystkimi dziedzinami życia obywateli: polityką, gospodarką, kulturą, wychowaniem, a nawet myślami ludzi.

2.Cechy państwa totalitarnego

Rządy jednej partii i kult wodza, jedna obowiązująca ideologia, terror policji politycznej i obozy dla przeciwników, kontrola gospodarki, propaganda i cenzura, podporządkowanie jednostki państwu i brak praw obywatelskich.

3.Faszyzm

Ideologia i ruch polityczny stworzony we Włoszech przez Benita Mussoliniego: skrajny nacjonalizm, kult wodza i siły, wrogość wobec demokracji, liberalizmu i komunizmu oraz wszechwładza państwa nad jednostką. Nazwa pochodzi od fasces - rózeg liktorskich, symbolu władzy w starożytnym Rzymie.

4.Benito Mussolini

Twórca faszyzmu, w 1919 r. założyciel Związków Kombatanckich, a w 1921 r. Narodowej Partii Faszystowskiej. Premier Włoch od 1922 r.; stopniowo zlikwidował demokrację i rządził jako dyktator do 1943 r.

5.Czarne koszule

Faszystowskie bojówki we Włoszech, nazywane tak od koloru mundurów. Napadały na socjalistów, komunistów i związkowców, rozbijały strajki i zastraszały przeciwników Mussoliniego.

6.Marsz na Rzym (1922)

Pochód tysięcy faszystów na Rzym pod koniec października 1922 r., który miał wymusić oddanie im władzy. Król Wiktor Emanuel III nie użył wojska, tylko powierzył Mussoliniemu stanowisko premiera.

7.Duce

Tytuł Benita Mussoliniego jako wodza faszystowskich Włoch (wł. wódz). Wokół niego budowano kult jednostki: hasło „Duce ma zawsze rację” powtarzała propaganda.

8.Dyktatura Mussoliniego

Po zabójstwie socjalistycznego posła Giacomo Matteottiego przez faszystów (1924) Mussolini umocnił władzę: w 1926 r. rozwiązano partie opozycyjne, wprowadzono cenzurę i policję polityczną, a Narodowa Partia Faszystowska stała się jedyną legalną partią.

9.Korporacjonizm

System gospodarczy faszystowskich Włoch: pracodawcy i pracownicy danej branży należeli do wspólnych korporacji kontrolowanych przez państwo. Zastąpiły one wolne związki zawodowe, a strajki zakazano. Miał zastąpić walkę klas współpracą dla dobra państwa.

10.Adolf Hitler

Przywódca NSDAP, urodzony w 1889 r. w Austrii, kanclerz Niemiec od 30 stycznia 1933 r., a od 1934 r. Führer, czyli wódz i kanclerz Rzeszy, sprawujący nieograniczoną władzę. Wywołał II wojnę światową i odpowiada za Holokaust.

11.NSDAP

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników, partia nazistowska kierowana od 1921 r. przez Adolfa Hitlera. Głosiła nacjonalizm, rasizm, antysemityzm, walkę z komunizmem i obalenie traktatu wersalskiego.

12.Pucz monachijski (1923)

Nieudana próba przejęcia władzy przez Hitlera i NSDAP w Monachium w listopadzie 1923 r. Hitler trafił do więzienia, gdzie napisał „Mein Kampf”. Potem postanowił zdobyć władzę drogą wyborów.

13.„Mein Kampf”

Książka Adolfa Hitlera („Moja walka”) z lat 20. XX w., wykład ideologii nazizmu: rasizmu, antysemityzmu, wrogości wobec komunizmu i demokracji oraz planu zdobycia przestrzeni życiowej na wschodzie.

14.Rasizm w ideologii nazistowskiej

Przekonanie, że ludzie dzielą się na rasy wyższe i niższe. Naziści uważali Niemców za część rasy aryjskiej - „rasy panów”, która ma prawo panować nad innymi. Słowian uważali za „podludzi”, a Żydów i Romów - za rasy, które trzeba usunąć.

15.Antysemityzm

Wrogość i nienawiść wobec Żydów. Naziści obwiniali Żydów o klęskę Niemiec w I wojnie światowej i o kryzys, odbierali im prawa, a w czasie II wojny światowej przeprowadzili ich zagładę (Holokaust).

16.Przestrzeń życiowa (Lebensraum)

Hasło nazistowskie: naród niemiecki potrzebuje nowych ziem na wschodzie Europy, które ma zdobyć kosztem Słowian, a ich mieszkańców wysiedlić lub podporządkować.

17.SA (oddziały szturmowe)

Bojówki NSDAP w brunatnych mundurach (brunatne koszule), kierowane przez Ernsta Röhma. Biły przeciwników politycznych, rozbijały wiece, a po 1933 r. terroryzowały Żydów i opozycję.

18.Przyczyny sukcesu NSDAP

Wielki kryzys i masowe bezrobocie, poczucie upokorzenia traktatem wersalskim, słabość Republiki Weimarskiej i strach przed komunizmem. Hitler obiecywał pracę, porządek i odbudowę potęgi Niemiec. W lipcu 1932 r. NSDAP zdobyła 37,3% głosów i stała się największą partią w Reichstagu.

19.Hitler kanclerzem (30 stycznia 1933)

Prezydent Paul von Hindenburg powołał Hitlera na kanclerza, czyli szefa rządu, na czele gabinetu koalicyjnego. Hitler zdobył władzę legalnie, a potem w ciągu półtora roku zlikwidował demokrację.

20.Pożar Reichstagu (27 lutego 1933)

Podpalenie budynku niemieckiego parlamentu, o które naziści oskarżyli komunistów. Następnego dnia dekret prezydenta zawiesił podstawowe prawa obywatelskie, a policja aresztowała tysiące przeciwników, głównie komunistów.

21.Ustawa o pełnomocnictwach (23 marca 1933)

Ustawa uchwalona przez Reichstag, która pozwoliła rządowi Hitlera wydawać ustawy bez zgody parlamentu, także sprzeczne z konstytucją. Dała Hitlerowi władzę dyktatorską.

22.NSDAP jedyną partią (1933)

W maju 1933 r. naziści rozwiązali związki zawodowe, a inne partie zdelegalizowano lub zmuszono do samorozwiązania. Ustawą z lipca 1933 r. NSDAP została jedyną legalną partią w Niemczech. Tak powstało państwo jednopartyjne.

23.Noc długich noży (30 czerwca 1934)

Wymordowanie przez SS przywódców SA, m.in. Ernsta Röhma, a także innych przeciwników Hitlera. Hitler pozbył się konkurentów w partii i zyskał poparcie armii, która obawiała się SA.

24.Führer (1934)

Po śmierci prezydenta Hindenburga w sierpniu 1934 r. Hitler połączył urzędy prezydenta i kanclerza i przyjął tytuł Führer (wódz) i kanclerz Rzeszy. Żołnierze składali przysięgę osobiście jemu.

25.Gestapo

Tajna policja państwowa III Rzeszy, utworzona w 1933 r. Ścigała przeciwników reżimu, stosowała tortury i bez wyroku sądu wysyłała ludzi do obozów koncentracyjnych.

26.SS (sztafety ochronne)

Elitarna formacja NSDAP w czarnych mundurach, kierowana przez Heinricha Himmlera. Początkowo ochraniała Hitlera, potem przejęła policję i obozy koncentracyjne, a w czasie wojny była głównym wykonawcą Holokaustu.

27.Obozy koncentracyjne w III Rzeszy

Miejsca bezprawnego więzienia ludzi bez wyroku sądu, z niewolniczą pracą, głodem i torturami. Pierwszy powstał w Dachau w 1933 r. Więziono w nich przeciwników politycznych, Żydów, Romów, duchownych i inne grupy prześladowane przez nazistów.

28.Joseph Goebbels

Minister propagandy III Rzeszy od 1933 r. Kontrolował prasę, radio, film i kulturę, budował kult Hitlera i szerzył antysemityzm. Poparł m.in. palenie książek autorów uznanych za wrogów nazizmu (1933) i przemawiał w czasie tej akcji w Berlinie.

29.Propaganda w III Rzeszy

Masowe wpływanie na myśli ludzi przez radio, prasę, filmy, plakaty i wielkie wiece partyjne, np. w Norymberdze. Głosiła kult Führera, wyższość rasy aryjskiej, nienawiść do Żydów i komunistów. Inne poglądy usuwała cenzura.

30.Hitlerjugend

Nazistowska organizacja młodzieży (Młodzież Hitlerowska) w III Rzeszy. Wychowywała chłopców w duchu posłuszeństwa wodzowi, rasizmu i gotowości do walki; dziewczęta należały do Związku Niemieckich Dziewcząt.

31.Ustawy norymberskie (15 września 1935)

Ustawy rasowe III Rzeszy: odebrały Żydom obywatelstwo Rzeszy i zakazały małżeństw oraz związków Żydów z Niemcami. Prawnie wykluczyły Żydów ze społeczeństwa.

32.Noc kryształowa (9/10 listopada 1938)

Zorganizowany przez nazistów pogrom Żydów w całych Niemczech i Austrii. Spalono setki synagog, zniszczono tysiące żydowskich sklepów, zabito wielu ludzi, a dziesiątki tysięcy Żydów wywieziono do obozów koncentracyjnych. Nazwa pochodzi od potłuczonego szkła na ulicach.

33.Remilitaryzacja Nadrenii (7 marca 1936)

Wprowadzenie wojsk niemieckich do Nadrenii, która według traktatu wersalskiego miała być strefą zdemilitaryzowaną. Francja i Wielka Brytania nie zareagowały, co zachęciło Hitlera do kolejnych kroków.

34.Anschluss Austrii (marzec 1938)

Przyłączenie Austrii do III Rzeszy w marcu 1938 r. po wkroczeniu wojsk niemieckich. Traktat wersalski zakazywał takiego połączenia, ale mocarstwa zachodnie ograniczyły się do protestów.

35.Układ monachijski (29-30 września 1938)

Porozumienie Niemiec, Włoch, Wielkiej Brytanii i Francji (Hitler, Mussolini, Chamberlain, Daladier), które zgodziło się na przyłączenie do Niemiec czechosłowackich Sudetów. Czechosłowacji nie zaproszono na konferencję.

36.Appeasement

Polityka ustępstw Wielkiej Brytanii i Francji wobec Hitlera w latach 30. Zachód godził się na łamanie traktatu wersalskiego, licząc, że zaspokojone Niemcy nie wywołają wojny. Szczytem tej polityki był układ monachijski.

37.Oś Berlin-Rzym-Tokio

Sojusz państw agresywnych: w 1936 r. Niemcy porozumiały się z Włochami (oś Berlin-Rzym) i zawarły z Japonią pakt antykominternowski, a w 1937 r. przystąpiły do niego Włochy. Państwa osi łączyła wrogość wobec ZSRS i ładu wersalskiego.