Wielki kryzys gospodarczy 1929-1933

1.Prosperity

Okres szybkiego wzrostu gospodarczego w USA w latach 20. XX w.: rozwój przemysłu (zwłaszcza samochodowego), masowa produkcja, wzrost konsumpcji i zakupy na kredyt. Ludzie wierzyli, że dobra koniunktura będzie trwać bez końca.

2.Nadprodukcja

Sytuacja, w której wytwarza się więcej towarów, niż ludzie mogą kupić. Pod koniec lat 20. fabryki i farmy w USA produkowały coraz więcej, a płace i siła nabywcza rosły wolniej, więc towary zalegały w magazynach, a ceny spadały.

3.Spekulacja giełdowa

Kupowanie akcji nie dla dochodów firmy, lecz po to, by szybko sprzedać je drożej. W latach 20. ceny akcji na giełdzie nowojorskiej rosły znacznie szybciej niż zyski przedsiębiorstw, co tworzyło bańkę spekulacyjną.

4.Kupowanie akcji na kredyt

Inwestor wpłacał tylko część ceny akcji, a resztę pożyczał od maklera lub banku. Gdy kursy spadały, pożyczkodawcy żądali spłaty, więc inwestorzy masowo wyprzedawali akcje, co przyspieszało spadki.

5.Przyczyny wielkiego kryzysu

Nadprodukcja w przemyśle i rolnictwie przy zbyt małym popycie, spekulacja giełdowa, łatwy i nadużywany kredyt (także na zakup akcji) oraz uzależnienie gospodarki Europy od amerykańskich pożyczek.

6.Giełda nowojorska (Wall Street)

Największa giełda papierów wartościowych w USA, przy ulicy Wall Street w Nowym Jorku. Nazwa ulicy oznacza także cały amerykański rynek finansowy.

7.„Czarny czwartek” (24 października 1929)

Dzień paniki na giełdzie nowojorskiej, gdy inwestorzy zaczęli masowo sprzedawać akcje, a ich kursy gwałtownie spadły. Uważa się go za początek wielkiego kryzysu.

8.„Czarny wtorek” (29 października 1929)

Dzień największego spadku kursów podczas krachu na Wall Street. Wiele osób straciło oszczędności, a banki i firmy, które inwestowały w akcje, zaczęły bankrutować.

9.Jak krach giełdowy przerodził się w kryzys

Spadek kursów akcji zrujnował inwestorów, którzy nie mogli spłacić kredytów. Banki traciły pieniądze i upadały, ludzie wycofywali oszczędności, firmy nie dostawały kredytu, więc zamykały zakłady i zwalniały pracowników. Bezrobotni mniej kupowali, a to pogłębiało kryzys.

10.Upadki banków

W latach 1930-1933 w USA zbankrutowały tysiące banków. Ludzie w panice wypłacali oszczędności, a banki, które pożyczyły pieniądze na akcje, nie odzyskały kredytów. W 1931 r. upadł austriacki bank Creditanstalt, co przeniosło panikę do Europy.

11.Bezrobocie w czasie wielkiego kryzysu

Masowe zwolnienia po upadku firm. W 1933 r. w USA pracy nie miała mniej więcej jedna czwarta osób zdolnych do pracy, a w Niemczech w 1932 r. było około 6 mln bezrobotnych. Bezrobotni tracili środki do życia i często mieszkania.

12.Deflacja

Ogólny spadek cen towarów i usług. W czasie kryzysu ceny spadały, bo ludzie mieli mniej pieniędzy, a towarów było za dużo. Firmy zarabiały mniej, więc dalej obniżały płace i zwalniały pracowników.

13.Kryzys rolny

Załamanie dochodów rolników w czasie wielkiego kryzysu. Ceny zboża i innych płodów rolnych spadły najsilniej. Rolnicy zarabiali tak mało, że nie mogli spłacać kredytów, a wielu farmerów w USA straciło gospodarstwa. Kryzys rolny szczególnie dotknął kraje rolnicze, np. Polskę.

14.Zasięg kryzysu

Kryzys zaczął się w USA i objął niemal cały świat, bo Amerykanie wycofywali pożyczki z Europy i ograniczali import. Najmocniej uderzył w USA i Niemcy. W niewielkim stopniu dotknął ZSRS, którego gospodarka planowa była słabo powiązana z rynkiem światowym - nie uchroniło to jednak ZSRS przed klęską głodu w latach 1932-1933, wywołaną kolektywizacją.

15.Hooverville

Prowizoryczne osiedla z szałasów i budek, w których mieszkali bezrobotni i bezdomni w USA w czasie wielkiego kryzysu. Nazwa wyśmiewała prezydenta Herberta Hoovera, któremu zarzucano bezczynność wobec kryzysu.

16.Radykalizacja polityczna w czasie kryzysu

Bieda i bezrobocie odbierały ludziom zaufanie do demokracji i liberalnej gospodarki. Rosło poparcie dla ugrupowań skrajnych, które obiecywały szybkie rozwiązania: komunistów i nacjonalistów, w Niemczech zwłaszcza NSDAP.

17.Poparcie dla NSDAP w czasie kryzysu

W wyborach do Reichstagu NSDAP zdobyła 2,6% głosów w 1928 r., 18,3% w 1930 r. i 37,3% w lipcu 1932 r., stając się największą partią. Kryzys i bezrobocie pomogły Hitlerowi objąć urząd kanclerza 30 stycznia 1933 r.

18.Liberalizm gospodarczy

Pogląd, że państwo nie powinno ingerować w gospodarkę, bo wolny rynek sam przywraca równowagę. Tak postępował początkowo prezydent USA Herbert Hoover (1929-1933), dlatego pomoc państwa w pierwszych latach kryzysu była ograniczona.

19.Interwencjonizm państwowy

Polityka, w której państwo aktywnie wpływa na gospodarkę: finansuje inwestycje i roboty publiczne, kontroluje banki, wspiera rolników i pomaga bezrobotnym. Upowszechnił się w czasie wielkiego kryzysu jako odejście od liberalizmu gospodarczego.

20.Teoria Keynesa

Koncepcja brytyjskiego ekonomisty Johna Maynarda Keynesa (główne dzieło z 1936 r.): w czasie kryzysu państwo powinno pobudzać popyt przez wydatki publiczne, np. roboty publiczne, nawet kosztem deficytu budżetowego. Więcej pracy oznacza więcej zakupów i ożywienie gospodarki.

21.Franklin Delano Roosevelt

Prezydent USA wybrany w listopadzie 1932 r., urzędował od marca 1933 r. do śmierci w 1945 r. Wprowadził New Deal, czyli program walki z wielkim kryzysem oparty na interwencji państwa.

22.New Deal

Nowy Ład - program F.D. Roosevelta od 1933 r.: naprawa i kontrola banków, roboty publiczne dla bezrobotnych, dopłaty dla rolników za ograniczenie produkcji, regulacja przemysłu oraz ubezpieczenia społeczne (emerytury i zasiłki dla bezrobotnych, ustawa z 1935 r.).

23.Roboty publiczne

Prace finansowane przez państwo, które dają zatrudnienie bezrobotnym, np. budowa dróg, mostów, tam i szkół, sadzenie lasów. W New Deal były to m.in. zagospodarowanie doliny rzeki Tennessee (TVA) i Cywilny Korpus Ochrony Przyrody (CCC).

24.Protekcjonizm

Polityka ochrony własnej gospodarki przed konkurencją zagraniczną, głównie przez wysokie cła i ograniczenia importu. W 1930 r. USA podniosły cła, a inne kraje odpowiedziały tym samym, więc handel światowy gwałtownie się skurczył.

25.Autarkia

Dążenie państwa do samowystarczalności gospodarczej, czyli wytwarzania wszystkiego, czego potrzebuje, bez importu. W latach 30. dążyły do niej zwłaszcza państwa totalitarne, np. III Rzesza.

26.Wielki kryzys w Polsce

W Polsce kryzys zaczął się w 1929-1930 r. i trwał dłużej niż w większości państw, do około 1935 r. Najbardziej dotknął rolnictwo, z którego żyła większość ludności, ale też przemysł: zamykano zakłady i rosło bezrobocie w miastach.

27.Nożyce cen

Zjawisko z czasów kryzysu: ceny produktów rolnych spadały szybciej niż ceny towarów przemysłowych (utrzymywanych m.in. przez kartele). Chłop musiał sprzedać dużo więcej zboża, by kupić np. narzędzia, naftę czy sól, więc wieś biedniała.

28.Kartele

Porozumienia przedsiębiorstw jednej branży, które wspólnie ustalają ceny lub dzielą rynek. W Polsce w czasie kryzysu kartele utrzymywały wysokie ceny towarów przemysłowych, co pogłębiało nożyce cen.

29.Skutki kryzysu w polskim przemyśle i miastach

Zamykanie fabryk i kopalń, spadek produkcji, masowe zwolnienia i bezrobocie, obniżki płac. Wielu bezrobotnych pozostawało bez zasiłku, nasilały się strajki i protesty robotników.

30.Polityka deflacyjna rządów sanacji

W pierwszych latach kryzysu rząd utrzymywał wartość złotego i równowagę budżetu przez cięcie wydatków państwa. Chroniło to walutę, ale ograniczało inwestycje i nie zmniejszało bezrobocia.

31.Eugeniusz Kwiatkowski

Inżynier chemik i polityk; jako minister przemysłu i handlu (1926-1930) rozbudowywał port w Gdyni, a jako wicepremier i minister skarbu od 1935 r. odszedł od polityki deflacyjnej i prowadził państwowe inwestycje: plan czteroletni i budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego.

32.Centralny Okręg Przemysłowy (COP)

Okręg przemysłowy budowany od 1936 r. w widłach Wisły i Sanu, z dala od granic z Niemcami i ZSRS. Powstały tam m.in. zakłady zbrojeniowe i hutnicze w Stalowej Woli i wytwórnia lotnicza w Mielcu. Miał dać pracę i wzmocnić obronność kraju.