Narodziny III Rzeczypospolitej - przemiany 1989-1997 i transformacja

1.Wybory czerwcowe 1989 (wybory kontraktowe)

Wybory z 4 czerwca 1989 r. (II tura 18 czerwca) według umowy Okrągłego Stołu: PZPR i sojusznicy mieli zagwarantowane 65% mandatów w Sejmie, o 35% (161 mandatów) i o cały Senat toczyła się wolna walka. Komitet Obywatelski „Solidarność” zdobył wszystkie 161 mandatów poselskich i 99 ze 100 senatorskich.

2.Wojciech Jaruzelski prezydentem (1989)

W lipcu 1989 r. Zgromadzenie Narodowe (Sejm i Senat) niewielką większością głosów wybrało gen. Wojciecha Jaruzelskiego na prezydenta PRL. Urząd prezydenta przywrócono po Okrągłym Stole.

3.Rząd Tadeusza Mazowieckiego

Rząd zatwierdzony przez Sejm 12 września 1989 r. (Mazowiecki premierem od 24 sierpnia 1989 r.), pierwszy po II wojnie światowej rząd z niekomunistycznym premierem w bloku wschodnim. Rozpoczął przebudowę ustroju i gospodarki.

4.Nowela grudniowa (29 grudnia 1989)

Zmiana konstytucji PRL, która przywróciła nazwę Rzeczpospolita Polska, określiła ją jako demokratyczne państwo prawne i usunęła zapis o kierowniczej roli PZPR.

5.Rozwiązanie PZPR (1990)

W styczniu 1990 r. ostatni, XI zjazd PZPR rozwiązał partię. Większość działaczy założyła Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej (SdRP), która stała się trzonem Sojuszu Lewicy Demokratycznej (SLD).

6.Plan Balcerowicza

Program reform gospodarczych przygotowany przez wicepremiera i ministra finansów Leszka Balcerowicza w rządzie Mazowieckiego. Pakiet ustaw uchwalono w grudniu 1989 r., a wszedł w życie 1 stycznia 1990 r. Cele: zahamować hiperinflację i zastąpić gospodarkę centralnie planowaną gospodarką rynkową.

7.Hiperinflacja

Bardzo szybki, niekontrolowany wzrost cen. W Polsce pod koniec 1989 r. ceny rosły w tempie kilkudziesięciu procent miesięcznie, więc oszczędności i płace szybko traciły wartość.

8.Terapia szokowa

Sposób przeprowadzenia reform gospodarczych przez szybkie i jednoczesne wprowadzenie wielu zmian zamiast stopniowego przechodzenia do rynku. Tak określa się plan Balcerowicza: dawał szybkie efekty, ale miał wysokie koszty społeczne.

9.Stabilizacja gospodarki w planie Balcerowicza

Działania przeciw inflacji: ograniczenie deficytu budżetowego przez likwidację większości dotacji do cen i do przedsiębiorstw, wysokie oprocentowanie kredytów, ograniczenie wzrostu płac (popiwek) oraz stały kurs złotego wobec dolara.

10.Popiwek

Podatek od ponadnormatywnych wynagrodzeń, który płaciły przedsiębiorstwa państwowe, gdy podnosiły płace ponad ustalony wskaźnik. Hamował wzrost płac, a przez to inflację.

11.Wewnętrzna wymienialność złotego

Od 1990 r. obywatele i firmy mogli swobodnie kupować i sprzedawać waluty obce w bankach i kantorach po jednolitym kursie. Zniknął czarny rynek walut, a złoty stał się walutą wymienialną w kraju.

12.Prywatyzacja

Przekazanie majątku państwowego w ręce prywatnych właścicieli, m.in. przez sprzedaż przedsiębiorstw inwestorom, sprzedaż akcji na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie (działa od 1991 r.) i program powszechnej prywatyzacji (Narodowe Fundusze Inwestycyjne).

13.Skutki planu Balcerowicza

Pozytywne: zahamowanie hiperinflacji, koniec niedoborów towarów w sklepach, szybki rozwój prywatnych firm, wzrost gospodarczy od 1992 r. Negatywne: masowe bezrobocie, upadek nierentownych zakładów i PGR-ów, spadek płac realnych i wzrost rozwarstwienia społecznego.

14.Bezrobocie w latach 90.

W PRL bezrobocie było ukryte, bo państwo zatrudniało ludzi także w nierentownych zakładach. Po 1990 r. zamykano nierentowne fabryki i likwidowano PGR-y, więc pojawiło się jawne, masowe bezrobocie, najdotkliwsze w małych miastach i na wsi popegeerowskiej.

15.Denominacja złotego (1995)

Od 1 stycznia 1995 r. 10 000 starych złotych zamieniono na 1 nowy złoty (skreślenie czterech zer). Stare banknoty krążyły równolegle z nowymi do końca 1996 r. Denominacja była możliwa dzięki opanowaniu inflacji.

16.„Wojna na górze”

Konflikt w obozie Solidarności w 1990 r. Zwolennicy Lecha Wałęsy (m.in. Porozumienie Centrum Jarosława Kaczyńskiego) chcieli przyspieszenia zmian, a zwolennicy Tadeusza Mazowieckiego bronili jego polityki. Doprowadził do rozpadu obozu solidarnościowego na wiele partii.

17.Wybory prezydenckie 1990

Pierwsze powszechne wybory prezydenta. W I turze (25 listopada) odpadł premier Tadeusz Mazowiecki, a w II turze (9 grudnia 1990 r.) Lech Wałęsa pokonał Stanisława Tymińskiego. Wałęsa został zaprzysiężony 22 grudnia 1990 r.

18.Ryszard Kaczorowski

Ostatni prezydent RP na uchodźstwie. W grudniu 1990 r. przekazał Lechowi Wałęsie insygnia władzy prezydenckiej II Rzeczypospolitej, co podkreśliło ciągłość III RP z niepodległym państwem sprzed 1939 r.

19.Wybory parlamentarne 1991

Wybory z 27 października 1991 r., pierwsze w pełni wolne wybory do Sejmu po II wojnie światowej. Ordynacja proporcjonalna nie miała progu wyborczego, więc do Sejmu weszło blisko 30 ugrupowań. Frekwencja wyniosła tylko około 43%.

20.Rozbicie sceny politycznej

Duża liczba małych partii w Sejmie wybranym w 1991 r. Skutki: trudne do zbudowania, nietrwałe koalicje i częste zmiany rządów - po wyborach rządzili kolejno Jan Olszewski i Hanna Suchocka, a w 1992 r. Waldemar Pawlak nie zdołał utworzyć rządu.

21.Hanna Suchocka

Pierwsza kobieta premier w Polsce (1992-1993). W maju 1993 r. Sejm uchwalił wotum nieufności wobec jej rządu, a prezydent Wałęsa rozwiązał parlament i zarządził przedterminowe wybory.

22.Próg wyborczy (wybory 1993)

Minimalny odsetek głosów, który komitet musi zdobyć, żeby uczestniczyć w podziale mandatów. W 1993 r. wprowadzono próg 5% dla partii i 8% dla koalicji. Wybory 19 września 1993 r. wygrał SLD, który utworzył rząd z PSL (premierzy: Waldemar Pawlak, Józef Oleksy, Włodzimierz Cimoszewicz).

23.Wybory prezydenckie 1995

W II turze Aleksander Kwaśniewski, kandydat SLD i były działacz PZPR, pokonał Lecha Wałęsę. Był prezydentem przez dwie kadencje (1995-2005).

24.Wybory parlamentarne 1997

Wygrała je Akcja Wyborcza Solidarność (AWS), która utworzyła rząd z Unią Wolności; premierem został Jerzy Buzek. Jego rząd przeprowadził w 1999 r. cztery reformy: administracyjną, emerytalną, służby zdrowia i oświaty.

25.Mała Konstytucja (1992)

Ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą oraz o samorządzie terytorialnym. Zastąpiła część konstytucji PRL - pozostałe jej przepisy, np. o prawach obywateli, nadal obowiązywały.

26.Prezydent w Małej Konstytucji

Mała Konstytucja wprowadziła system parlamentarno-gabinetowy z silną pozycją prezydenta. Premier musiał zasięgać opinii prezydenta przy obsadzie ministrów spraw zagranicznych, obrony narodowej i spraw wewnętrznych (tzw. resorty prezydenckie).

27.Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997

Uchwaliło ją Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 r., naród zatwierdził w referendum 25 maja 1997 r., a weszła w życie 17 października 1997 r. Jest pierwszą pełną konstytucją III RP i obowiązuje do dziś.

28.Trójpodział władzy w Konstytucji RP z 1997

Konstytucja opiera ustrój na podziale i równowadze władz: ustawodawczej (Sejm - 460 posłów i Senat - 100 senatorów), wykonawczej (prezydent i Rada Ministrów) i sądowniczej (sądy i trybunały). Polska jest demokratycznym państwem prawnym.

29.Kadencja prezydenta według Konstytucji RP z 1997

Prezydenta wybierają obywatele w wyborach powszechnych na 5 lat, najwyżej na dwie kadencje. Ma mniejsze uprawnienia niż w Małej Konstytucji: nie opiniuje już obsady ministrów spraw zagranicznych, obrony i spraw wewnętrznych, a jego weto Sejm odrzuca większością 3/5 głosów (wcześniej 2/3).

30.Samorząd gminny (1990)

Ustawa z marca 1990 r. przywróciła samorząd terytorialny w gminach - mieszkańcy sami decydują o sprawach lokalnych. Pierwsze w pełni wolne wybory do rad gmin odbyły się 27 maja 1990 r.

31.Reforma administracyjna 1999

Od 1 stycznia 1999 r. obowiązuje trójstopniowy podział kraju: gminy, powiaty (przywrócone) i 16 województw zamiast 49. Na każdym szczeblu działa samorząd.

32.„Gruba linia”

Słowa Tadeusza Mazowieckiego z exposé w sierpniu 1989 r.: „Przeszłość odkreślamy grubą linią”. Mazowiecki tłumaczył, że jego rząd odpowiada tylko za własne działania, a nie za spuściznę PRL. Krytycy uznali je za rezygnację z rozliczenia komunistów.

33.Lustracja

Sprawdzanie, czy osoby pełniące funkcje publiczne współpracowały w PRL z tajnymi służbami (UB, SB). Ustawa lustracyjna z 1997 r. nałożyła na kandydatów na ważne stanowiska obowiązek złożenia oświadczenia lustracyjnego.

34.Dekomunizacja

Postulat odsunięcia od stanowisk publicznych osób, które w PRL sprawowały ważne funkcje w aparacie władzy i w partii komunistycznej. W latach 90. ustawy dekomunizacyjnej nie uchwalono, a spór o nią dzielił scenę polityczną.

35.Lista Macierewicza (4 czerwca 1992)

Lista polityków figurujących w archiwach jako współpracownicy tajnych służb PRL, którą minister spraw wewnętrznych Antoni Macierewicz przekazał posłom. Tej samej nocy Sejm odwołał rząd Jana Olszewskiego (tzw. noc teczek).

36.Instytut Pamięci Narodowej (IPN)

Instytucja utworzona ustawą z 1998 r. Gromadzi akta tajnych służb PRL, bada najnowszą historię Polski oraz ściga zbrodnie nazistowskie i komunistyczne.

37.Wycofanie wojsk rosyjskich z Polski

Wojska radzieckie stacjonowały w Polsce od końca II wojny światowej. Ich wycofywanie zaczęło się w 1991 r., w roku rozwiązania Układu Warszawskiego; po rozpadzie ZSRS kontynuowała je Rosja. Ostatni żołnierze rosyjscy opuścili Polskę we wrześniu 1993 r.

38.Droga Polski do NATO

W 1994 r. Polska przystąpiła do programu Partnerstwo dla Pokoju, w lipcu 1997 r. na szczycie w Madrycie otrzymała zaproszenie, a 12 marca 1999 r. została członkiem NATO razem z Czechami i Węgrami.

39.Droga Polski do Unii Europejskiej

W grudniu 1991 r. Polska podpisała Układ Europejski (układ o stowarzyszeniu), w 1994 r. złożyła wniosek o członkostwo, w czerwcu 2003 r. obywatele poparli przystąpienie w referendum, a 1 maja 2004 r. Polska weszła do Unii Europejskiej.