Życie w wodzie i na lądzie, łąka, las i rzeka - To nasz świat. Przyroda 4

1.Warunki życia w wodzie

Na życie najbardziej wpływają woda, światło, temperatura i tlen. W wodzie warunki są dość stałe. Wody jest bez ograniczeń, ale jej ruchy i opór trzeba pokonywać. Światła jest mało, a im głębiej, tym go mniej. Temperatura zmienia się niewiele, bo woda wolniej się nagrzewa i wychładza. Tlen jest rozpuszczony w wodzie, a im woda zimniejsza, tym jest go więcej.

2.Szczupak pospolity

Ryba przystosowana do życia w wodzie. Opływowy kształt i skóra pokryta śluzem zmniejszają opór wody. Płetwy umożliwiają ruch. Skrzela umożliwiają oddychanie tlenem rozpuszczonym w wodzie.

3.Rośliny wodne, np. grążel żółty

Mają elastyczne łodygi, które poddają się ruchom wody, i wiotkie liście. Rosną tylko tam, gdzie dociera światło. Poza wodą tracą kształt, bo łodyga i liście nie są dość sztywne. Rośliny w doniczce mają sztywne łodygi i zachowują kształt.

4.Warunki życia na lądzie

Są dużo bardziej zróżnicowane niż w wodzie. Dostęp do wody jest ograniczony, więc trzeba ją magazynować i unikać jej strat. Światła jest więcej, ale dostęp do niego zależy od pory roku, pory dnia i miejsca na Ziemi. Temperatura mocno się zmienia w ciągu dnia i roku, zwłaszcza w głębi lądów. Tlen jest składnikiem powietrza i jest go więcej niż w wodzie.

5.Przystosowania do życia na lądzie

Zając szarak ma futro, które chroni przed przegrzaniem i wyziębieniem. Płuca służą mu do pobierania tlenu z powietrza. Silne tylne nogi umożliwiają długie skoki i szybką ucieczkę przed drapieżnikiem. Dąb szypułkowy ma korę, która zabezpiecza przed utratą wody. Sztywny pień utrzymuje go w pionie, a korzenie pobierają wodę z gleby.

6.Warstwa tłuszczu

Nie przepuszcza wody w głąb przedmiotu, który staje się wodoodporny. Papier i zwykłe pióro szybko nasiąkają wodą. Z tłustej kartki i natłuszczonego pióra woda spływa w kroplach.

7.Poruszanie się zwierząt

W wodzie zwierzęta pływają, unoszą się, pełzają lub chodzą po dnie. Na lądzie zwierzęta z kończynami chodzą, biegają, skaczą i wspinają się. Te bez nóg pełzają, ślizgają się, suną albo toczą się. Większość ptaków i owadów potrafi latać. Ślimak płynnie przesuwa się dzięki śluzowi, który wydziela.

8.Przystosowania ptaków do latania

Pióra okrywają ciało. Silne mięśnie klatki piersiowej poruszają skrzydłami. Opływowy kształt ciała zmniejsza opór powietrza. Powierzchnia nośna to odpowiednio duża powierzchnia skrzydeł w stosunku do masy ciała. Nie każde zwierzę ze skrzydłami lata, np. strusie i pingwiny.

9.Łąka

Obszar porośnięty roślinami zielnymi, które mają delikatne niezdrewniałe łodygi. To m.in. trawy, rośliny kwiatowe i zioła. Nie rosną tu drzewa ani krzewy. Jest bioróżnorodna: na małym kawałku rośnie często kilkanaście gatunków roślin i żyją dziesiątki małych zwierząt. Najwięcej jest owadów i pajęczaków, ale żyją tu też ptaki, małe ssaki, płazy i gady.

10.Zapylenie

Przeniesienie pyłku między kwiatami. Bez niego nie powstaną owoce, nasiona i nowe rośliny. Część roślin łąkowych potrzebuje do tego owadów, a część wiatru.

11.Rośliny owadopylne

Ich pyłek przenoszą owady, np. pszczoły i trzmiele. Należą do nich mak i koniczyna. Mają jaskrawe kwiaty z płatkami, dobrze wyczuwalny zapach i nektar. Pszczoła pije nektar i przy okazji przenosi pyłek.

12.Rośliny wiatropylne

Ich pyłek roznosi wiatr. Należą do nich trawy. Mają beżowe kłosy bez płatków, bez zapachu i bez nektaru. Na wysoko umieszczonych kłosach jest dużo lekkiego pyłku, co zwiększa szanse na zapylenie.

13.Piętra łąki

Są trzy. Od góry to piętro wysokich traw i kwiatów, piętro darni i piętro podziemne.

14.Piętro wysokich traw i kwiatów

Rosną tu rośliny, które potrzebują najwięcej światła oraz wiatru i owadów do przenoszenia pyłku. Są to np. koniczyna łąkowa, krwawnik pospolity i wiechlina łąkowa. Latają motyle, np. rusałka pawik, słychać pasikoniki i świerszcze. Polują pająki, np. krzyżak łąkowy.

15.Piętro darni

Górna warstwa gleby. Przy ziemi jest ciemniej i wilgotniej. To świat mchów, niskich roślin, ślimaków, mrówek i gryzoni. Schronienie znajdują tu jaszczurki, np. jaszczurka zwinka, i ptaki gniazdujące na ziemi, np. przepiórka zwyczajna. Żyje tu też żaba trawna.

16.Piętro podziemne

Pośród korzeni żyją dżdżownice. Spulchniają glebę, dzięki czemu rośliny lepiej rosną. Korytarze mają tu nornice i krety. Kret europejski zjada m.in. dżdżownice i larwy owadów.

17.Kleszcze

Żyją na leśnych i łąkowych roślinach i z nich przedostają się na ludzi i zwierzęta. Nie spadają z drzew. Po spacerze obejrzyj dokładnie ciało, zwłaszcza pod kolanami i za uszami. Gdy znajdziesz kleszcza, poproś dorosłego o usunięcie go w całości. Obserwuj miejsce ugryzienia, a przy zaczerwienieniu idź do lekarza.

18.Łąki a człowiek

Łąki naturalne występują rzadko, np. w górach. Większość łąk jest dziełem człowieka i wymaga dosiewania roślin, nawożenia i koszenia. Służą jako pastwiska, a skoszone i wysuszone rośliny karmią bydło zimą. W miastach łąki pomagają przetrwać owadom i skuteczniej niż trawniki zatrzymują wilgoć w glebie.

19.Wypalanie traw

Nie wolno tego robić, bo łąki są miejscem życia wielu gatunków roślin i zwierząt. Ogień powoduje śmierć zwierząt i niesie ryzyko pożarów lasów i domów.

20.Las i typy lasu

Teren, na którym rosną rośliny zielne i rośliny drzewiaste, czyli drzewa, krzewy, krzewinki i pnącza. W Polsce wyróżniamy lasy iglaste, czyli bory, lasy liściaste i lasy mieszane. W lasach mieszanych rosną drzewa iglaste i liściaste.

21.Świerk pospolity i jodła pospolita

Świerk ma igły krótkie, kanciaste, ciemnozielone i kłujące, a jego dojrzałe szyszki zwisają. Jodła ma igły płaskie, z paskami od spodu, a jej szyszki są uniesione pionowo w górę. U obu drzew igły wyrastają pojedynczo.

22.Buk pospolity i klon jawor

Buk ma liście jajowate lub owalne, błyszczące, a jego owoce to orzechy o trójkątnym przekroju. Klon jawor ma liście duże, dłoniaste, a jego owoce mają formę podwójnych skrzydełek.

23.Warstwy lasu

Wyróżniamy je ze względu na różną wysokość roślin. Od góry są to korony drzew, podrost, podszyt, runo leśne oraz ściółka leśna i gleba. Warstwy wzajemnie się przenikają. Nie w każdym lesie zobaczysz każdą z nich.

24.Korony drzew

Najwyższa warstwa lasu, czyli wysokie drzewa. Jest tu bardzo dużo światła i wieją silne wiatry. Wilgotność jest mała, woda mocno paruje, a temperatura bardziej się waha. Niektóre ptaki mają tu gniazda.

25.Podrost

Warstwa młodych drzew, które wyrastają ponad krzewy. Wiatr jest słabszy, wilgotność trochę większa, a różnice temperatur mniejsze. Młode pędy drzew są pożywieniem np. dla jeleni.

26.Podszyt

Warstwa krzewów i młodych drzew odpornych na zacienienie. Panuje tu półcień, słaby wiatr i duża wilgotność. To główne miejsce, w którym ptaki szukają pokarmu.

27.Runo leśne

Warstwa nisko przy ziemi. Tworzą ją rośliny zielne, krzewinki, niskie rośliny drzewiaste, mchy i grzyby. Rosną tu m.in. konwalia majowa i borówka czarna. Jest cień, chłód, duża wilgotność i brak wiatru. Mocniejsze światło dociera głównie wczesną wiosną.

28.Ściółka leśna i gleba

Najniższa warstwa: opadłe liście, igły, gałązki, szyszki, szczątki martwych organizmów, odchody, pióra i sierść. Jest tu półmrok i bardzo duża wilgotność. Podłoże jest chronione przed wysychaniem i magazynuje wodę. Resztki rozkładają się i tworzą próchnicę, czyli warstwę gleby ze składnikami odżywczymi dla roślin.

29.Mieszkańcy lasu

Las daje im pokarm i bezpieczne schronienie. Duże ssaki to np. jelenie, sarny, dziki, łosie, wilki, rysie i borsuki. Mniejsze ssaki to np. lisy, zające, wiewiórki, kuny i jeże. Żyją tu też ptaki, np. dzięcioł duży, sójka zwyczajna i puszczyk zwyczajny. Są płazy, np. rzekotka drzewna, i gady, np. żmija zygzakowata. Są też bezkręgowce, np. mrówki i pająki.

30.Znaczenie lasu

Lasy pochłaniają dwutlenek węgla i dostarczają tlenu. Ściółka magazynuje wodę i chroni nas przed powodziami i suszą. Lasy osłaniają przed hałasem, wiatrem, lawinami i osuwiskami. Drewno służy w budownictwie oraz do produkcji mebli i papieru. Drzewa dają też substancje do leków i kosmetyków.

31.Wpływ człowieka na lasy

Pomaga ochrona przed niszczeniem i pożarami, uzupełnianie starych lasów sadzonkami oraz walka ze szkodnikami. Szkodzi nadmierne wycinanie, tworzenie dróg i osiedli na terenach leśnych oraz sadzenie tylko jednego gatunku drzew. Szkodzi też zanieczyszczanie powietrza i gleby oraz porzucanie odpadów. Teren po wycince leśnej to zrąb.

32.Trzy odcinki rzeki

Bieg górny, bieg środkowy i bieg dolny. Panują w nich odmienne warunki, które zależą głównie od prędkości wody. Im bardziej nachylony teren, tym szybciej płynie woda i mocniej wcina się w podłoże.

33.Nurt

Najszybciej płynąca część wody w rzece. Na zakręcie uderza w jeden brzeg i go podcina, więc jest tam wysoka skarpa i głęboka woda. Drugi brzeg jest płytki, bo woda odkłada przy nim piasek.

34.Koryto i dolina rzeczna

Koryto to miejsce, w którym płynie rzeka. Znajduje się ono na dnie podłużnego zagłębienia, czyli doliny rzecznej. W górnym biegu koryto i dolina są zwykle wąskie. Gdy z dopływów przybywa wody, poszerzają się.

35.Bieg górny rzeki

Duże nachylenie terenu i wąska dolina. Rzeka niesie niewiele wody, płynie szybko i mocno wcina się w podłoże. Dno jest zwykle kamieniste, czasem tworzą się progi i niewielkie wodospady. W górnym biegu Wisły żyją pstrągi, np. pstrąg tęczowy, a skały porastają mchy i glony.

36.Bieg środkowy rzeki

Niewielkie nachylenie terenu, szersza rzeka i dolina. Rzeka niesie więcej wody, płynie wolniej i wije się. Na dnie lub przy brzegu zostawia piasek i żwir. W środkowym biegu Wisły żyją m.in. leszcze, sandacze, sumy, raki, bobry i wydry, a na brzegach rosną wierzby.

37.Bieg dolny rzeki

Odcinek przy ujściu. Rzeka niesie bardzo dużo wody, płynie najwolniej, jest szeroka i głęboka. Ujście Wisły ma postać delty, czyli rzeka rozgałęzia się na wiele odnóg. Wpadają one do Morza Bałtyckiego. Żyją tu m.in. węgorze, sandacze i okonie, a na brzegach tworzą się trzcinowiska.

38.Wisła

Najdłuższa polska rzeka, ma około 1022 km. Źródła ma na południu kraju, na stokach Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim. Spływają stamtąd dwa potoki, które po połączeniu tworzą tę rzekę. Jest rzeką główną, bo uchodzi do morza. Rzeki, które do niej wpadają, to jej dopływy.

39.Mielizna, łacha i kępa

Powstają tam, gdzie rzeka zostawia piasek i żwir, np. w środkowym biegu Wisły. Mielizna to miejsce, w którym jest bardzo płytko. Gdy wystaje nad powierzchnię wody, staje się łachą. Gdy łacha porośnie roślinnością, przekształca się w kępę.

40.Ilość wody w rzekach

W polskich rzekach najwięcej wody jest wiosną, gdy topnieją śnieg i lód, oraz latem, gdy pada najwięcej deszczu. Jesienią i zimą jej poziom jest zwykle najniższy. Z powodu ocieplającego się klimatu latem bywają długie okresy suszy. Wody jest wtedy bardzo mało, co pogarsza warunki życia organizmów wodnych.