Przyroda
Krajobraz, kształt terenu i skały - Nowe Poznajemy przyrodę 4
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje pierwszą część działu o najbliższej okolicy: elementy i rodzaje krajobrazu, krajobraz wsi i miasta, formy terenu oraz skały i ich cechy. Nauczysz się odróżniać góry, wzgórza i pagórki, doliny i kotliny, a także rozpoznawać skały luźne, zwięzłe i lite.
Zestaw do podręcznika
Rozdział II, cz. 1. Moja okolica: krajobraz, kształt terenu, skały
Nowe Poznajemy przyrodę 4. Podręcznik. Edycja 2026 (WSiP) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
38 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Krajobraz i jego rodzaje
Etap 1 · 6 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Kształt i formy terenu
Etap 2 · 12 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Skały i ich cechy
Etap 3 · 11 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Skały luźne, zwięzłe i lite
Etap 4 · 9 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Krajobraz
Wszystkie widoczne wokół elementy przyrody i elementy, które stworzył człowiek. Elementy przyrody to np. skały, gleba, kształt terenu, rzeki, rośliny i zwierzęta, a elementy stworzone przez człowieka - np. budynki, mosty i drogi.
2.Krajobraz naturalny
Krajobraz, w którym człowiek zmienił przyrodę w niewielkim stopniu. Widać w nim prawie wyłącznie elementy przyrody, np. gęste lasy, jeziora czy wysokie góry. Na Ziemi zostało niewiele takich krajobrazów. Przykład: krajobraz wysokich gór.
3.Krajobraz stworzony przez człowieka
Krajobraz, w którym człowiek bardzo przekształcił przyrodę i stworzył wiele nowych elementów, np. domy, drogi, pola uprawne i łąki. Takich krajobrazów jest na Ziemi o wiele więcej niż naturalnych. Przykłady: krajobraz wsi i krajobraz miasta.
4.Krajobraz wsi
Krajobraz, w którym człowiek współpracuje z przyrodą. Są tu pola uprawne, łąki i pastwiska, sady i gdzieniegdzie lasy. Budynki są niskie i oddalone od siebie, a dróg jest niewiele i są wąskie. Ten krajobraz powstał dzięki działalności rolniczej, czyli uprawie ziemi i hodowli zwierząt.
5.Krajobraz miasta
Krajobraz, w którym elementy stworzone przez człowieka przesłaniają przyrodę. Są tu wysokie budynki stojące blisko siebie, sklepy i szkoły, wiele asfaltowych ulic i skrzyżowań, place i rynki. Nawet parki i skwery są dziełem człowieka.
6.Jak są powiązane elementy krajobrazu?
Wszystkie elementy krajobrazu zależą od siebie: gdy zmieni się jeden, zmieniają się też pozostałe. Na przykład nad rzekami powstało wiele miast, bo ludzie potrzebują wody do picia. Las daje zwierzętom schronienie i pożywienie, a gdy ludzie go wytną, tworzą w jego miejscu pola, łąki i pastwiska.
7.Kształt terenu
Wszystkie płaskie powierzchnie i nierówności na powierzchni Ziemi. Kształt terenu jest elementem krajobrazu, a tworzą go formy terenu.
8.Formy terenu
Elementy, które tworzą kształt terenu, np. góry, doliny i równiny. Mają określone nazwy i cechy. Dzielimy je na wypukłe (wzniesienia), wklęsłe (zagłębienia) i płaskie (równiny).
9.Wzniesienia (formy wypukłe)
Miejsca położone wyżej od otoczenia. Należą do nich pagórki (do 50 m wysokości), wzgórza (od 50 do 300 m) i góry (ponad 300 m).
10.Góra
Wzniesienie wyższe od pagórka i wzgórza - ma ponad 300 metrów wysokości. Na stokach gór teren jest bardzo nachylony, dlatego trudno tam budować domy i uprawiać ziemię.
11.Wzgórze
Wzniesienie niższe od góry, ale wyższe od pagórka. Ma od 50 do 300 metrów wysokości.
12.Pagórek
Niewysokie wzniesienie, które ma do 50 metrów wysokości.
13.Jakie elementy ma każde wzniesienie?
Szczyt, stok i podnóże. Szczyt to najwyższe miejsce wzniesienia, stok - jego pochyły bok, a podnóże - podstawa, od której mierzymy wysokość wzniesienia.
14.Zagłębienia (formy wklęsłe)
Miejsca położone niżej od otoczenia. Należą do nich doliny, które mają wydłużony kształt, i kotliny, które mają kształt zaokrąglony.
15.Jakie elementy ma każde zagłębienie?
Dno i zbocze. Dno to najniższa część zagłębienia - dnem doliny czasem płynie rzeka. Zbocze to nachylony bok zagłębienia.
16.Dolina
Zagłębienie terenu o wydłużonym kształcie, które przypomina długi korytarz bez sufitu. Doliny bywają szerokie i płytkie albo wąskie i głębokie. Wąską i głęboką dolinę trudno pokonać, dlatego buduje się nad nią mosty i wiadukty.
17.Kotlina
Zagłębienie terenu, które z lotu ptaka ma kształt bardziej zaokrąglony niż dolina. Prawie ze wszystkich stron otacza ją teren położony wyżej. Wyrównane dno kotliny to dobre miejsce do budowy miast, wsi i dróg.
18.Równina
Płaska forma terenu - teren płaski lub lekko falisty. To doskonałe miejsce do budowy miast, wsi i dróg oraz do uprawy ziemi.
19.Skała
Naturalny fragment powierzchni Ziemi zbudowany ze składników zwanych minerałami. Skały pokrywają całą lądową powierzchnię Ziemi i tworzą dno mórz i oceanów. Skałą jest nawet piasek na plaży.
20.Minerały
Składniki, które tworzą skałę. Można je zobaczyć gołym okiem albo obejrzeć pod lupą. Mogą mieć różne kolory.
21.Cechy skał
Barwa (kolor), spójność, twardość i odporność na działanie wody. Na podstawie tych cech najłatwiej rozpoznać, z jaką skałą mamy do czynienia. Skały mogą być szare, brązowe, czarne, czerwone albo wielobarwne.
22.Spójność skały
Cecha, która mówi, czy fragmenty skały trzymają się razem. Niektóre skały są zwarte, a inne łatwo się kruszą, a nawet rozsypują. Sprawdzamy ją naciskiem palców albo puknięciem małym młotkiem.
23.Twardość skały
Cecha, która mówi, czy skałę łatwo zarysować lub rozbić. Niektóre skały trudno zarysować ostrym narzędziem, a inne dają się formować w dłoniach. Sprawdzamy ją, próbując zarysować skałę gwoździem.
24.Odporność skały na działanie wody
Cecha, która mówi, czy skała długo opiera się rozpuszczaniu w wodzie, czy szybko się w niej rozmywa. Sprawdzamy ją, zanurzając skałę w wodzie.
25.Jak rozpoznać skałę za pomocą octu?
Skrapiamy skałę czymś bardzo kwaśnym, np. octem. Niektóre skały, np. wapień, sprawiają, że ocet delikatnie się pieni.
26.Na jakie grupy dzielimy skały?
Na skały luźne (piasek, żwir), zwięzłe (less, glina) i lite (granit, węgiel, wapień, piaskowiec).
27.Skały luźne (sypkie)
Skały zbudowane z odrębnych, niepołączonych ze sobą ziaren (okruchów). Nawet z wilgotnych nie da się ulepić trwałej kulki. Przykłady: piasek i żwir.
28.Skały zwięzłe
Skały, które po zwilżeniu stają się plastyczne - można z nich lepić kulki lub wałki. Suche można pokruszyć w dłoniach, a zanurzone w wodzie na kilkanaście minut rozmywają się. Przykłady: less i glina.
29.Skały lite
Skały zbudowane z silnie połączonych minerałów. Nie można ich rozkruszyć w dłoni ani rozmiękczyć wodą. Przykłady: granit, węgiel, wapień i piaskowiec.
30.Jak rozpoznać piasek?
Skała luźna złożona z osobnych ziarenek. Piasek jest jasny, bo często budują go jasne minerały. Woda nie rozmywa jego ziarenek, ale łatwo między nimi przepływa.
31.Jak rozpoznać żwir?
Skała luźna o ziarnach większych od ziaren piasku. Żwir ma różne barwy - często jest jasny lub szarawy.
32.Jak rozpoznać less?
Skała zwięzła o barwie żółtawej lub jasnobrunatnej. Less jest miękki, a suchy łatwo się rozsypuje. Woda łatwo go rozmywa.
33.Jak rozpoznać glinę?
Skała zwięzła, najczęściej brązowa. Glina jest miękka - łatwo ją ugnieść lub rozbić - i łatwo się kruszy. Woda łatwo ją rozmywa.
34.Jak rozpoznać węgiel?
Skała lita, czarna lub czarnoszara, z połyskiem. Węgiel jest dość kruchy i raczej miękki - łatwo daje się zarysować. Nie rozmywa się w wodzie, ale może nią nasiąkać.
35.Jak rozpoznać piaskowiec?
Skała lita zbudowana ze sklejonych ziaren piasku. Piaskowiec jest najczęściej żółty, czerwony lub szary, często twardy i odporny na wodę.
36.Jak rozpoznać wapień?
Jasna skała lita - biała, kremowa lub szara. Wapień jest średnio twardy - można go zarysować. Gdy polejemy go octem, widać pianę.
37.Jak rozpoznać granit?
Skała lita, najczęściej szara lub różowawa, z widocznymi ziarnami minerałów. Granit jest bardzo twardy - trudno go zarysować - i bardzo odporny na wodę.
38.Do czego wykorzystujemy skały?
Człowiek wykorzystuje skały m.in. w budownictwie. Szkło robi się z piasku stopionego w wysokiej temperaturze, a cegłę - z wypalonej gliny. Żwir i piasek są niezbędne do produkcji betonu i wzmacniania dróg.
Notatka
Krajobraz i jego elementy
Krajobraz to wszystko, co widać wokół nas. Tworzą go razem elementy przyrody i elementy, które stworzył człowiek.
Krajobraz to nie to samo co przyroda. Przyroda obejmuje tylko to, czego nie stworzył człowiek. Krajobraz obejmuje także dzieła człowieka.
Aby opisać krajobraz, trzeba mu się uważnie przyjrzeć. Widoczne elementy dzielimy wtedy na dwie grupy. Na przykład nad jeziorem otoczonym lasem stoi drewniany pomost. Jezioro i las to elementy przyrody, a pomost zbudował człowiek.
Krajobraz naturalny i krajobraz stworzony przez człowieka
Człowiek od bardzo dawna zmienia przyrodę. Dlatego krajobrazy różnią się tym, jak bardzo zostały przez niego przekształcone.
- krajobraz naturalny - człowiek zmienił w nim przyrodę w niewielkim stopniu. Widać w nim prawie wyłącznie elementy przyrody, np. gęste lasy i jeziora. Takich krajobrazów zostało na Ziemi niewiele. Przykładem jest krajobraz wysokich gór.
- krajobraz stworzony przez człowieka - człowiek bardzo przekształcił w nim przyrodę i stworzył wiele nowych elementów. Takich krajobrazów jest na Ziemi o wiele więcej niż naturalnych. Należą do nich krajobraz wsi i krajobraz miasta.
Ważne
Łąki i pastwiska wyglądają jak dzieło przyrody, ale tworzą je ludzie, np. w miejscu wyciętego lasu. Należą więc do krajobrazu stworzonego przez człowieka, tak samo jak pola uprawne i sady.
Krajobraz wsi i krajobraz miasta
Krajobraz wsi i krajobraz miasta stworzył człowiek, ale wyglądają one zupełnie inaczej.
| Cecha | Krajobraz wsi | Krajobraz miasta |
|---|---|---|
| budynki | niskie, oddalone od siebie | wysokie, blisko siebie |
| drogi | nieliczne i wąskie | wiele ulic, skrzyżowań i placów |
| zieleń | pola, łąki, pastwiska, sady, lasy | parki i skwery |
Krajobraz wsi jest efektem działalności rolniczej, czyli uprawy ziemi i hodowli zwierząt. Widać w nim współpracę człowieka z przyrodą.
W krajobrazie miasta przeważają elementy stworzone przez człowieka. Są tu osiedla wysokich bloków, biurowce, kamienice i budowle historyczne. Parki i skwery pełne drzew przypominają las, ale założyli je ludzie.
Powiązania w krajobrazie
Elementy krajobrazu są ze sobą powiązane i zależą od siebie. Gdy zmieni się jeden z nich, zmieniają się też inne.
Powiązania pokazuje się na schematach ze strzałkami, np.:
- rzeka → miasto: ludzie potrzebują wody do picia, dlatego wiele miast powstało nad rzekami;
- las → zwierzęta: las daje zwierzętom schronienie i pożywienie;
- las → pola, łąki i pastwiska: ludzie wycinają lasy i w ich miejscu tworzą pola, łąki i pastwiska.
Coraz częściej krajobraz wsi zmienia się też z powodu turystyki. Na wsi powstają hotele, ścieżki rowerowe i atrakcje dla turystów.
Kształt terenu i formy terenu
Kształt terenu to wszystkie płaskie powierzchnie i nierówności na powierzchni Ziemi. Jest jednym z elementów krajobrazu. Tworzą go formy terenu: wypukłe, wklęsłe i płaskie.
Wzniesienia leżą wyżej od otoczenia. Rozróżniamy je po wysokości, którą mierzymy od podnóża.
Zapamiętaj
Pagórek ma do 50 m wysokości, wzgórze - od 50 do 300 m, a góra - ponad 300 m.
Na przykład wzniesienie o wysokości 30 m to pagórek, o wysokości 180 m - wzgórze, a o wysokości 700 m - góra.
Zagłębienia leżą niżej od otoczenia. Rozróżniamy je po kształcie widzianym z lotu ptaka. Dolina jest wydłużona i przypomina długi korytarz bez sufitu. Kotlina jest bardziej zaokrąglona niż dolina. Prawie ze wszystkich stron otacza ją teren położony wyżej.
Równiny to tereny płaskie lub lekko faliste.
Elementy form terenu. Gdzie łatwo budować?
Każde wzniesienie ma trzy elementy:
- szczyt - najwyższe miejsce;
- stok - pochyły bok;
- podnóże - podstawa, od której mierzymy wysokość.
Każde zagłębienie ma dno, czyli najniższą część, i zbocze, czyli nachylony bok. Dnem doliny czasem płynie rzeka.
Ważne
Stok i zbocze to pochyłe boki form terenu. Stok należy do wzniesienia, a zbocze - do zagłębienia.
Kształt terenu wpływa na to, gdzie ludzie budują. Równina to doskonałe miejsce pod budowę miast, wsi i dróg oraz pod uprawę ziemi. Wyrównane dno kotliny też dobrze nadaje się pod budowę miast, wsi i dróg. Na stokach gór teren jest bardzo nachylony, więc trudno tam budować domy i uprawiać ziemię. Wąskie i głębokie doliny trudno pokonać, dlatego ludzie budują nad nimi mosty i wiadukty.
Z plasteliny można ulepić model terenu i podpisać na nim formy terenu i ich elementy. Na modelu łatwo wskazać miejsca najwyższe i najniższe, nachylone i płaskie.
Skały i ich cechy
Skała to naturalny fragment powierzchni Ziemi. Skały pokrywają całą lądową powierzchnię Ziemi i tworzą dno mórz i oceanów. Budują je składniki zwane minerałami. Minerały mogą mieć różne kolory. Można je zobaczyć gołym okiem albo pod lupą.
Beton, pustaki i cegły nie są skałami, bo wytworzył je człowiek. Cegła powstaje z wypalonej gliny, a do produkcji betonu potrzebne są żwir i piasek. Z piasku stopionego w wysokiej temperaturze robi się szkło.
Skałę rozpoznajemy po jej cechach. Każdą cechę sprawdzamy w inny sposób.
| Cecha | Co mówi o skale | Jak ją sprawdzić |
|---|---|---|
| barwa | jaki kolor ma skała | oglądamy skałę |
| spójność | czy jej fragmenty trzymają się razem | naciskamy palcami, pukamy małym młotkiem |
| twardość | czy łatwo ją zarysować lub rozbić | próbujemy zarysować gwoździem |
| odporność na działanie wody | czy szybko się w wodzie rozmywa | zanurzamy w wodzie |
Skałę, która nie rozmywa się w wodzie, można delikatnie polać octem. Niektóre skały, np. wapień, sprawiają, że ocet się pieni. Wyniki obserwacji zapisujemy w karcie obserwacji i porównujemy z opisami znanych skał.
Skały luźne, zwięzłe i lite
Skały dzielimy na luźne, zwięzłe i lite. Grupa skały zależy od jej spójności, czyli od tego, czy fragmenty skały trzymają się razem.
- Skały luźne (sypkie) składają się z osobnych, niepołączonych ziaren. Nawet z wilgotnych nie da się ulepić trwałej kulki.
- Skały zwięzłe można pokruszyć w dłoniach, gdy są suche. Wilgotne stają się plastyczne, a po kilkunastu minutach w wodzie się rozmywają.
- Skały lite mają silnie połączone minerały. Nie można ich rozkruszyć w dłoni ani rozmiękczyć wodą.
Jak odróżnić podobne skały?
- piasek i piaskowiec - piasek to luźne ziarna, a piaskowiec to skała lita ze sklejonych ziaren piasku.
- piasek i żwir - obie skały są luźne, ale ziarna żwiru są większe.
- less i glina - obie skały są zwięzłe, a woda łatwo je rozmywa. Less jest żółtawy lub jasnobrunatny, a glina najczęściej brązowa.
- wapień i granit - obie skały bywają szare. Wapień jest średnio twardy, a ocet się na nim pieni. Granit jest bardzo twardy i widać w nim ziarna minerałów.
Ważne
Nie myl spójności z twardością. Pojedyncze ziarenka piasku są bardzo twarde, choć piasek jest skałą luźną. Wapień jest skałą litą, a mimo to można go zarysować.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Okiem badacza - Odkrywam przyrodę 440 fiszek uczy się 8
Na lądzie - Odkrywam przyrodę 440 fiszek uczy się 2
Człowiek i przyroda - Odkrywam przyrodę 440 fiszek uczy się 1
Życie w wodzie, rzeka i jezioro - Nowe Poznajemy przyrodę 438 fiszek
Życie na łące i na polu - Nowe Poznajemy przyrodę 438 fiszek
Życie na lądzie i w lesie - Nowe Poznajemy przyrodę 439 fiszek