Okiem badacza - Odkrywam przyrodę 4

1.Przyroda

Wszystkie elementy, które nas otaczają i powstały w sposób naturalny, bez udziału człowieka. Człowiek też jest częścią przyrody.

2.Elementy ożywione i nieożywione przyrody

Elementy ożywione to organizmy, np. rośliny, zwierzęta, grzyby, bakterie. Elementy nieożywione to te, które nie są organizmami, np. woda, powietrze, opady, gleba, skały i minerały, Słońce, planety.

3.Środowisko

Tworzą je razem elementy ożywione i nieożywione przyrody. Są ze sobą powiązane, więc zmiana jednego z nich wpływa na całe środowisko.

4.Cechy organizmów

Wszystkie organizmy są zbudowane z komórek i wykonują czynności życiowe, czyli procesy, dzięki którym żyją. Są to: oddychanie, odżywianie się, wydalanie, ruch, reakcja na bodźce, wzrost i rozwój oraz rozmnażanie się.

5.Elementy antropogeniczne

Wszystko, co stworzył człowiek lub co powstało w wyniku jego działalności, np. budynki, drogi, mosty, zapory na rzekach, hałdy, sztuczne zbiorniki wodne.

6.Bodziec

Informacja odbierana przez organizm, np. światło, dźwięk, zapach, smak, nacisk, temperatura.

7.Receptory

Elementy o prostej budowie występujące w organizmie, które odbierają bodźce ze środowiska.

8.Zmysł

Zdolność organizmu do odbierania różnych bodźców. Podstawowe zmysły człowieka to wzrok, słuch, węch, smak i dotyk.

9.Narządy zmysłów

Elementy o złożonej budowie, które umożliwiają organizmowi odbieranie bodźców ze środowiska. Należą do nich oko, ucho, nos, język i skóra.

10.Wzrok i przyrządy do obserwacji

Narządem wzroku jest oko, które odbiera światło, w tym kolory. Bardzo małe obiekty oglądamy przez lupę i mikroskop, a odległe - przez lornetkę i lunetę. Okulary i soczewki kontaktowe pomagają przy wadach wzroku.

11.Słuch

Narządem słuchu i równowagi jest ucho. Odbiera dźwięk i położenie ciała w przestrzeni. Uszy informują, jak głośny jest dźwięk i z którego kierunku dochodzi.

12.Węch

Narządem węchu jest nos - zapachy odbierają komórki węchowe w jamie nosowej. Węch ostrzega przed niebezpieczeństwem, np. przed ulatniającym się gazem. Szybko przyzwyczaja się do zapachu, a katar go osłabia.

13.Dotyk

Narządem dotyku i zmian temperatury jest skóra. Odbiera nacisk, ból i temperaturę. Najwięcej receptorów dotyku jest na dłoniach i twarzy. Dla osób niewidomych dotyk jest głównym sposobem poznawania świata.

14.Smak

Narządem smaku jest język - smak rozpoznają kubki smakowe. Człowiek rozróżnia smaki: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami, czyli mięsny. Smak pomaga rozpoznać jedzenie zepsute lub szkodliwe.

15.Widnokrąg i linia widnokręgu

Widnokrąg to obszar wokół nas, który możemy objąć wzrokiem. Jego granicą jest linia widnokręgu - pozorna linia zetknięcia nieba z Ziemią.

16.Kierunki główne i pośrednie

Kierunki świata zaznacza się na róży kierunków, czyli róży wiatrów. Kierunki główne: N - północ, S - południe, E - wschód, W - zachód. Kierunki pośrednie: NE - północny wschód, SE - południowy wschód, SW - południowy zachód, NW - północny zachód.

17.Kierunki, gdy stoisz przodem do północy

Prawa ręka wskazuje wschód (E), lewa ręka - zachód (W), a za plecami jest południe (S).

18.Kompas

Przyrząd, który pozwala wyznaczyć kierunki geograficzne bez względu na pogodę i porę dnia. Ma igłę magnetyczną (mały, lekki magnes), która swobodnie się obraca, i tarczę z podziałką. Północ wskazuje koniec igły oznaczony zwykle kolorem czerwonym.

19.Wyznaczanie kierunków za pomocą kompasu

Połóż kompas poziomo i poczekaj, aż igła przestanie drgać. Obracaj kompas, aż czerwona część igły wskaże literę N na tarczy. Teraz odczytasz pozostałe kierunki.

20.Mapa

Obraz powierzchni Ziemi przedstawiony na płaskiej powierzchni w pomniejszeniu, czyli w skali, za pomocą umownych znaków. Pokazuje teren widziany z góry.

21.Elementy mapy

Tytuł mówi, jaką okolicę przedstawia mapa. Treść mapy to wszystkie zaznaczone obiekty. Skala informuje, ile razy zmniejszono wymiary terenu. Legenda opisuje użyte znaki umowne i symbole.

22.Orientowanie mapy

Takie ustawienie mapy, aby kierunki świata na mapie pokrywały się z tymi samymi kierunkami w terenie. Najpierw ustalamy, gdzie na mapie jest północ: pokazuje ją strzałka, róża wiatrów, górna ramka mapy albo ikona na mapie cyfrowej.

23.Orientowanie mapy za pomocą punktów orientacyjnych

Znajdź na mapie miejsce, w którym jesteś. Wypatrz w terenie co najmniej dwa punkty orientacyjne, np. budynek, wzniesienie, most, i odszukaj je na mapie. Obróć mapę tak, by punkty w terenie i ich znaki na mapie leżały w jednej linii.

24.Orientowanie mapy za pomocą kompasu

Przydaje się tam, gdzie brakuje punktów orientacyjnych, np. w lesie. Znajdź swoje miejsce na mapie i połóż ją poziomo. Przyłóż kompas do ramki mapy lub strzałki północy. Obracaj mapę razem z kompasem, aż ramka lub strzałka będzie w jednej linii z igłą.

25.Obserwacja

Zaplanowane, systematyczne działanie. Polega na wielokrotnym przyglądaniu się obiektowi lub zjawisku i zapisywaniu zebranych informacji.

26.Pytanie badawcze (problem badawczy)

Pytanie, które badacz stawia sobie na podstawie obserwacji. To pierwszy etap doświadczenia. Dotyczy tego, co obserwujesz, i zaczyna się np. od słów: jak, co, kiedy, kto, który, dlaczego, gdzie.

27.Hipoteza

Przewidywana odpowiedź na pytanie badawcze. To tylko przypuszczenie, dlatego trzeba je sprawdzić w doświadczeniu.

28.Doświadczenie

Celowo przeprowadzane działanie, podczas którego sprawdzamy, czy przyjęta hipoteza jest prawdziwa.

29.Etapy doświadczenia

1. Pytanie badawcze. 2. Hipoteza. 3. Planowanie i wykonanie prób. 4. Obserwacje. 5. Wnioski.

30.Planowanie doświadczenia

Zapisz problem badawczy i postaw hipotezę. Zrób listę potrzebnych materiałów. Zaplanuj próbę kontrolną i badawczą, liczbę powtórzeń (co najmniej 3) i sposób dokumentowania, np. zdjęcia i notatki.

31.Próba kontrolna i próba badawcza

W próbie kontrolnej nie zmieniamy żadnego czynnika - służy do porównania wyników. W próbie badawczej zmieniamy badany czynnik. Poza nim obie próby muszą być takie same: te same naczynia i ilości substancji.

32.Obserwacje, wyniki i wniosek

Obserwacje to tylko to, co widzisz, bez wyjaśniania, dlaczego tak się dzieje. Wyniki zapisuje się w tabeli, na wykresie, zdjęciu lub rysunku. Wniosek mówi, co wynika z obserwacji i czy hipoteza się potwierdziła.

33.Mikrometr (µm)

Jedna milionowa część metra. Przedrostek mikro oznacza jedną milionową część jednostki. Tak małych obiektów nie zobaczysz gołym okiem ani przez lupę - tylko pod mikroskopem.

34.Mikroskop świetlny (optyczny)

Przyrząd do oglądania bardzo małych obiektów, np. komórek. Powiększa obraz nawet 1000 razy. Elementy optyczne (okular, obiektywy, źródło światła) tworzą układ, przez który przechodzi światło - okular i obiektywy powiększają obraz. Elementy mechaniczne (tubus, rewolwer, stolik, śruby) pozwalają ustawić preparat.

35.Elementy optyczne mikroskopu

Okular powiększa obraz - to do niego przykładamy oko. Obiektywy też powiększają obraz i są najbliżej oglądanego obiektu. Źródło światła oświetla preparat.

36.Elementy mechaniczne mikroskopu

Tubus otacza okular. Rewolwer służy do zmiany obiektywu. Na stoliku leży preparat. Śruby regulują ostrość: duża służy do wstępnej regulacji, a mała - do precyzyjnej.

37.Powiększenie mikroskopu

Mnożymy powiększenie okularu przez powiększenie obiektywu. Na przykład okular powiększający 10 razy i obiektyw powiększający 40 razy dają $10 \cdot 40 = 400$ razy.

38.Etapy obserwacji mikroskopowej

1. Włącz źródło światła. 2. Ustaw obiektyw na najmniejsze powiększenie. 3. Połóż preparat na stoliku. 4. Ustaw ostrość - najpierw dużą śrubą, potem małą.

39.Wykonanie preparatu mikroskopowego

1. Pipetą lub zakraplaczem umieść kroplę wody na szkiełku podstawowym. 2. Włóż do kropli obiekt, np. bardzo cienki fragment skórki liścia lub cebuli. 3. Oprzyj szkiełko nakrywkowe bokiem obok kropli i opuść je na obiekt.

40.Hierarchiczna budowa organizmów

Komórki tworzą tkanki, czyli grupy komórek o podobnej budowie i tych samych funkcjach. Z tkanek powstają narządy (u zwierząt) lub organy (u roślin). Te tworzą układy narządów lub systemy organów, a one - cały organizm.