Krajobrazy bliższe i dalsze - Odkrywam przyrodę 4

1.Sposoby pomiaru odległości w terenie

Orientacyjne, czyli dające wynik przybliżony: liczenie kroków lub parokroków, liczenie stóp i szacowanie czasu przejścia. Dokładniejsze: przyrządy pomiarowe - taśma miernicza (do krótkich odcinków), koło pomiarowe (do dłuższych odcinków na chodnikach i ścieżkach) i aplikacje pomiarowe w smartfonie.

2.Pomiar odległości krokami

Liczenie kroków (k) to najprostszy sposób pomiaru na krótkich odcinkach, np. na boisku lub w parku. Parokrok (pk.) to dwa kroki zrobione jeden po drugim, liczone jako jeden. Każdy ma inną długość kroku, więc najpierw zmierz swój krok. Potem policz kroki na trasie i pomnóż ich liczbę przez długość kroku. Tak samo można mierzyć stopami.

3.Szkic terenu

Odręczny, schematyczny rysunek na kartce, który pokazuje położenie obiektów w przestrzeni. Zaznacza się na nim odległości, np. zmierzone krokami. Na szkic przebytej drogi nanosimy drogę i jej kierunek (wyznaczony kompasem) oraz punkty orientacyjne, czyli charakterystyczne obiekty, np. budynki, pojedyncze drzewa, rzekę, przystanek, pomnik.

4.Szacowanie odległości na podstawie czasu marszu

W łatwym, niezbyt stromym terenie pieszy turysta pokonuje ok. 1 km w 15 minut. To wynik przybliżony, bo czas marszu zależy od kondycji i tempa, od liczby i długości przerw, od terenu (podejścia i zejścia) oraz od warunków na szlaku, np. śniegu, błota, kamieni.

5.Jednostki długości i ich zamiana

W terenie podajemy odległości w metrach (m) i kilometrach (km), a na mapach i planach - w centymetrach (cm). $1~\mathrm{m} = 100~\mathrm{cm}$, $1~\mathrm{km} = 1000~\mathrm{m}$, $1~\mathrm{km} = 100\,000~\mathrm{cm}$. Centymetry na metry: dzielimy przez 100, metry na centymetry: mnożymy przez 100. Metry na kilometry: dzielimy przez 1000, kilometry na metry: mnożymy przez 1000.

6.Plan i mapa

Służą do orientowania się w terenie: pokazują, gdzie jesteśmy, dokąd chcemy dotrzeć i jaką trasą pójść. Plan przedstawia niewielki obszar, np. teren szkoły, osiedle, centrum miasta, z wieloma szczegółami. Mapa pokazuje większy teren, np. region, państwo, kontynent. Jest mniej szczegółowa, ale lepiej pokazuje położenie miejsc i pozwala porównywać odległości.

7.Skala mapy

Informacja o tym, ile razy odległości na mapie lub planie są pomniejszone względem rzeczywistych odległości w terenie. Na różnych mapach odległości pomniejszono w różnym stopniu, dlatego 1 cm na jednej mapie może oznaczać 50 m, a na innej - 2 km.

8.Rodzaje skal

Skala liczbowa, np. 1 : 100 000, mówi, że 1 cm na mapie to 100 000 cm w terenie. Skala mianowana, np. 1 cm - 1 km, od razu podaje, jakiej odległości w terenie odpowiada 1 cm. Podziałka liniowa to odcinek z podziałką: porównujemy z nim odcinek zmierzony na mapie. Skalę zwykle znajdziemy w legendzie.

9.Jak odczytać skalę liczbową?

Zapis 1 : 50 000 znaczy, że 1 cm na mapie odpowiada 50 000 cm w terenie, czyli odległości pomniejszono 50 000 razy. Żeby zamienić skalę liczbową na mianowaną, przelicz centymetry na metry lub kilometry: $50\,000~\mathrm{cm} = 500~\mathrm{m}$, więc 1 cm - 500 m.

10.Jak obliczyć odległość w terenie na podstawie skali?

Zmierz linijką odcinek na mapie w centymetrach. Odczytaj ze skali, jakiej odległości w terenie odpowiada 1 cm. Pomnóż liczbę centymetrów przez tę odległość. Na przykład w skali 1 cm - 2 km odcinek o długości 4 cm to w terenie 8 km.

11.Cechy dobrej trasy wycieczki

Dobra trasa jest bezpieczna (prowadzi chodnikiem, wyznaczoną ścieżką lub szlakiem, z dala od niebezpiecznych miejsc), czytelna (łatwo rozpoznać, gdzie skręcić), dopasowana do celu i realna do przejścia (uwzględnia teren i nasze możliwości). Czasem lepiej wybrać trasę trochę dłuższą, ale prostszą i bezpieczniejszą.

12.Zasady bezpiecznego turysty

Przed wyjściem: zaplanuj trasę ze szczegółami, sprawdź prognozę pogody, dopasuj bagaż i ubiór do warunków, wybierz cel na miarę swoich możliwości. Naładuj telefon, zapamiętaj numery alarmowe, powiedz bliskim, dokąd idziesz, i weź apteczkę. W drodze: nie schodź z oznaczonego szlaku, nie jedz nieznanych roślin i grzybów, unikaj dzikich zwierząt, przestrzegaj zasad ruchu drogowego.

13.Jak zaplanować trasę do obszaru cennego przyrodniczo?

Znajdź na mapie lub planie taki obszar w pobliżu szkoły, np. las, rezerwat, park krajobrazowy albo obszar Natura 2000. Zaznacz start i cel, wyznacz trasę i podziel ją na etapy według punktów orientacyjnych, np. skrzyżowania, mostu, przystanku. Kompasem określ kierunki na kolejnych odcinkach. Oblicz długość trasy ze skali mapy lub w aplikacji i oszacuj czas przejścia.

14.Biocenoza i biotop

Biocenoza to ożywione elementy środowiska, czyli organizmy: rośliny, zwierzęta, grzyby, protisty i bakterie. Biotop to nieożywione elementy środowiska, które nie wykazują oznak życia, np. powietrze, skały, wody i ukształtowanie terenu.

15.Ekosystem

Całość, którą tworzą biotop i biocenoza, oddziałujące na siebie. Nieożywione składniki przyrody wpływają na elementy żywe. W skrócie: biocenoza + biotop = ekosystem.

16.Ekosystemy naturalne i sztuczne

Naturalne powstały bez udziału człowieka i nie zostały przez niego przekształcone, np. naturalne lasy, jeziora, wydmy, tereny bagienne. Sztuczne powstały w wyniku działalności człowieka i cały czas są przez niego przekształcane, np. parki, sady, pola uprawne, stawy rybne.

17.Przykłady zależności w ekosystemie

Elementy nieożywione wpływają na żywe. W górach twarde skały, np. granit, tworzą wysokie i strome ściany skalne. Ukształtowanie terenu wpływa na roślinność: wysoko w górach rosną łąki górskie, czyli hale. Rośliny hal są pożywieniem kozic i świstaków. Przy brzegu jeziora lub stawu podłoże jest stale wilgotne, dlatego rosną tam trzciny i pałki wodne. W trzcinach gniazdują ptaki.

18.Powstawanie próchnicy

Jesienią opadłe liście tworzą na ziemi warstwę, która z czasem się rozkłada. Z rozłożonych liści powstaje w glebie warstwa próchnicy. Im grubsza warstwa próchnicy, tym gleba jest żyźniejsza i lepsza do rozwoju roślin.

19.Krajobraz

Przestrzeń złożona z elementów przyrody i wytworów działalności człowieka, które wyróżniają dany teren i decydują o jego wyglądzie. Elementy przyrodnicze to np. wody, skały, roślinność, gleby. Elementy antropogeniczne, czyli wytwory człowieka, to np. budynki, drogi i torowiska, ogrodzenia, mury, rurociągi, znaki drogowe.

20.Krajobraz naturalny i kulturowy

Krajobrazy dzielimy według tego, jak bardzo przekształcił je człowiek. Naturalny jest słabo przekształcony, bo działalność człowieka jest tam bardzo ograniczona, np. górski, nadmorski, pojezierny. Kulturowy (antropogeniczny) jest silnie przekształcony: widać w nim wiele obiektów i zmian wprowadzonych przez ludzi, np. wiejski, miejski, przemysłowy.

21.Cechy krajobrazów naturalnych

Nadmorski: wydmy, plaże, ujścia rzek, roślinność wydmowa, ptaki morskie, np. mewy. Pojezierny: liczne jeziora, pagórki, lasy, roślinność nadbrzeżna, ptaki wodne. Górski: strome stoki, doliny, ostre szczyty, lasy i łąki górskie, potoki, wodospady, skały.

22.Cechy krajobrazów kulturowych

Wiejski: pola uprawne, łąki i pastwiska, zabudowania gospodarskie, sady, zwierzęta hodowlane. Miejski: wysoka, zwarta zabudowa, gęsta sieć ulic i dróg, komunikacja miejska, duża liczba ludności. Przemysłowy: fabryki, kopalnie, hałdy, odpady przemysłowe, smog.

23.„Rzeźbiarze” krajobrazu

Siły i procesy, które zmieniają wygląd powierzchni Ziemi, m.in. działalność rzek, mórz i wiatru. Ich działanie może być niszczące albo budujące. Prowadzą zarówno do urozmaicania, jak i do wyrównywania rzeźby terenu. Krajobraz zmienia też człowiek, który tworzy formy wypukłe i wklęsłe.

24.Jak woda rzeźbi krajobraz?

Morze: fale i prądy nanoszą piasek, a wiatr usypuje z niego wydmy - to działalność budująca. Fale uderzają w stromy brzeg i go podmywają, tak powstają klify - to działalność niszcząca. Rzeka wymywa podłoże, które się obniża, i tworzy dolinę rzeczną. Jej nurt podmywa jeden brzeg, a na drugim osadza piasek i żwir - tak powstają zakola, czyli meandry.

25.Antropogeniczne formy terenu

Formy rzeźby terenu utworzone przez człowieka. Wypukłe (wzniesienia), np. hałdy górnicze, nasypy kolejowe i drogowe, wały przeciwpowodziowe, niektóre górki w parkach. Wklęsłe (obniżenia), np. rowy przydrożne, kanały, kopalnie i kamieniołomy, oczka wodne i stawy.

26.Składniki krajobrazu

Widoczne elementy, które opisujemy, gdy przedstawiamy wygląd danego miejsca: skały, ukształtowanie powierzchni, wody powierzchniowe, szata roślinna, świat zwierząt, elementy atmosfery i wytwory działalności człowieka. Składniki charakterystyczne dla danego obszaru decydują o tym, jak nazwiemy krajobraz.

27.Krajobraz wiejski

Powstał dzięki działalności rolniczej człowieka: uprawie roślin i hodowli zwierząt. To krajobraz antropogeniczny, ale przekształcony słabiej niż miasto. Cechy: rozległe, otwarte przestrzenie, przewaga pól uprawnych, łąk, pastwisk i sadów, małe zaludnienie, niska, jednorodzinna, rozproszona zabudowa, zwierzęta hodowlane i zabudowania gospodarskie.

28.Krajobraz wiejski w porach roku

Wiosną kwitną pola, np. żółtego rzepaku, i tworzą wielobarwną mozaikę. Latem dojrzewają łany zbóż i zbiera się plony. Jesienią, po zbiorach, przygotowuje się glebę do nowego sezonu. Zimą rośliny przechodzą w stan uśpienia, a prace polowe są wstrzymane.

29.Zalety i wady życia na wsi

Zalety: świeże powietrze i cisza, dużo miejsca wokół domu, bliskość natury, możliwość uprawy roślin i kontaktu ze zwierzętami. Wady: duża odległość do sklepu, lekarza i szkoły, ograniczony transport publiczny, mało atrakcji i usług, mniej miejsc pracy niż w mieście. Nocą na wsi lepiej widać gwiazdy, bo jest tu mniej latarni i reklam. W mieście występuje zanieczyszczenie światłem: nadmiar sztucznego oświetlenia rozjaśnia nocne niebo, więc wielu gwiazd nie widać.

30.Kiedy miejscowość jest miastem?

Gdy dominuje w niej zwarta zabudowa, występuje duże zagęszczenie ludności, większość mieszkańców pracuje poza rolnictwem, a status miasta nadano jej decyzją urzędową. W Polsce jest ponad 1000 miast, głównie małych i średnich. Ponad 500 tys. mieszkańców mają: Warszawa, Kraków, Wrocław, Łódź i Poznań.

31.Krajobraz miejski

Krajobraz, w którym człowiek w dużym stopniu przekształcił środowisko. Duże miasto ma centralną część, czyli śródmieście, wokół której zwykle powstają osiedla mieszkaniowe i dzielnice przemysłowe. Na skraju miasta leżą przedmieścia. Cechy: zwarta, wysoka zabudowa, gęsta sieć ulic, rozwinięta komunikacja miejska, duży ruch i korki, centra handlowe, zwiększone zanieczyszczenie powietrza, parki i skwery.

32.Zalety i wady życia w mieście

Zalety: blisko do szkół, przychodni, sklepów i innych instytucji publicznych, zróżnicowane miejsca pracy, liczne atrakcje, np. kina, teatry, muzea, dobrze rozwinięta komunikacja. Wady: hałas i duży ruch samochodowy, duże zanieczyszczenie powietrza, mało przestrzeni i zieleni, letnie upały z powodu miejskiej wyspy ciepła.

33.Miejska wyspa ciepła

Obszar w mieście, w którym temperatura powietrza jest wyższa (nawet o kilka stopni) niż poza miastem. Powstaje, bo budynki, ulice i parkingi z betonu i asfaltu szybko nagrzewają się od słońca i magazynują ciepło, a drzew, które dają cień i chłód, jest mało.

34.Zielono-niebieska infrastruktura

Wszelkie rozwiązania w mieście wykorzystujące rośliny i wodę, które pomagają obniżać temperaturę powietrza, poprawiać jakość powietrza i zatrzymywać deszczówkę. Zamiast betonu i asfaltu sadzi się drzewa i krzewy, zakłada parki, ogrody deszczowe i zielone dachy, tworzy stawy i zbiorniki na wodę.

35.Drzewa, parki i skwery w mieście

Drzewa dają cień i ograniczają nagrzewanie się ulic, produkują tlen, pochłaniają dwutlenek węgla i oczyszczają powietrze z pyłów. Parki i skwery tworzą miejsca odpoczynku, poprawiają lokalny mikroklimat, czyli warunki w najbliższej okolicy, np. temperaturę i wilgotność powietrza, i zatrzymują wodę w glebie. Spowalniają spływ wody opadowej, więc jest mniej podtopień.

36.Ogrody deszczowe, łąki kwietne, zielone dachy i woonerfy

Ogrody deszczowe gromadzą wodę po ulewach, zapobiegają podtopieniom i są siedliskiem roślin i owadów. Łąki kwietne powstają w miejsce koszonych trawników, przyciągają owady zapylające i zatrzymują wodę w glebie. Zielone dachy obniżają temperaturę budynków i zatrzymują deszczówkę. Woonerfy to ulice zamienione w deptaki, z dużą ilością zieleni i miejsc odpoczynku.

37.Porównanie krajobrazu wiejskiego i miejskiego

Wieś: niska, rozproszona zabudowa, dużo elementów przyrody, mały ruch, niewielki hałas, czyste powietrze, mało usług, słaby transport, mała liczba mieszkańców. Miasto: zwarta, wysoka zabudowa, przyroda głównie w parkach, duży ruch i korki, duży hałas, bardziej zanieczyszczone powietrze, bardzo dużo usług, rozwinięty transport, duża liczba mieszkańców.

38.Jak zmieniał się krajobraz wokół osady?

Setki lat temu niewielka osada była wtopiona w naturalne otoczenie. Z czasem wieś się powiększyła, a lasy zastąpiono pastwiskami i polami uprawnymi. Potem wieś przekształciła się w miasto ze zwartą zabudową i zakładem przemysłowym. Większość zmian krajobrazu jest niekorzystna dla środowiska.

39.Wieś i miasto dawniej i dziś

Wieś dawniej: drewniane chaty kryte strzechą, praca ręczna lub z końmi, małe pola i zagrody, dużo zwierząt gospodarskich, brak prądu i maszyn. Dziś: murowane domy, nowoczesne maszyny rolnicze, duże pola, hodowla w dużych gospodarstwach. Miasto dawniej: wąskie brukowane ulice, dorożki i pierwsze tramwaje, niewysoka zabudowa, duże zadymienie z pieców. Dziś: bloki i wieżowce, metro, autobusy, tramwaje, szerokie ulice i ścieżki rowerowe.

40.Zdjęcia satelitarne i lotnicze

Fotografie Ziemi zrobione z dużej wysokości. Pokazują z lotu ptaka miasta, wsie, lasy, pola i drogi. Gdy porównamy zdjęcia tego samego miejsca z różnych lat, zobaczymy zmiany krajobrazu: przybywa budynków mieszkalnych i przemysłowych, znikają pola, powstają nowe osiedla, drogi i zbiorniki wodne.