W wodzie - Odkrywam przyrodę 4

1.Właściwości substancji

Cechy substancji, które możesz zaobserwować lub zbadać, np. stan skupienia, barwa, zapach. Pomagają rozpoznać nieznaną substancję. Woda w stanie ciekłym jest bezbarwna, przezroczysta i nie ma smaku ani zapachu.

2.Materia i atomy

Materia to wszystko, co ma masę, zajmuje przestrzeń i co można poczuć zmysłami, np. dotknąć, zobaczyć lub usłyszeć. Składa się z atomów - niepodzielnych, stale poruszających się drobin, niewidocznych gołym okiem. Przedstawienie materii jako zbiorów atomów to drobinowy model budowy materii. Model ułatwia wyobrażenie sobie budowy substancji lub przebiegu zjawiska.

3.Stan skupienia

Forma, w jakiej występuje substancja. Zależy od odległości między drobinami. Są trzy stany skupienia: stały (ciało stałe), ciekły (ciecz) i gazowy (gaz).

4.Ciało stałe, ciecz i gaz

Ciało stałe, np. lód, ma drobiny ułożone w regularną strukturę, dlatego trudno zmienić jego kształt. Ciecz, np. woda, przyjmuje kształt naczynia. Gaz, np. para wodna, wypełnia całą dostępną mu przestrzeń. Para wodna jest niewidoczna - biały obłok to już skroplona para.

5.Woda w trzech stanach skupienia

Woda to jedyna substancja, która w warunkach naturalnych występuje w przyrodzie w trzech stanach skupienia: stałym (lód), ciekłym (woda) i gazowym (para wodna). Woda zmienia stan skupienia przez topnienie, krzepnięcie, parowanie, skraplanie, sublimację i resublimację.

6.Topnienie i krzepnięcie

Topnienie to przemiana lodu w wodę, czyli ze stanu stałego w ciekły. Zachodzi, gdy lód się ogrzewa i osiąga temperaturę 0 °C. Krzepnięcie to przemiana odwrotna - przejście wody w lód.

7.Parowanie, wrzenie i skraplanie

Parowanie to przejście wody w parę wodną. Zachodzi w każdej temperaturze, ale im cieplej, tym szybciej. Wrzenie to gwałtowne parowanie całej cieczy - woda wrze w 100 °C. Skraplanie to zmiana pary wodnej w wodę.

8.Sublimacja i resublimacja

Sublimacja to przemiana lodu od razu w parę wodną. Zachodzi, gdy jest mroźno, sucho i słonecznie - śnieg znika, choć się nie topi. Resublimacja to zmiana pary wodnej od razu w lód. Gdy para z powietrza dotyka bardzo zimnej powierzchni, powstaje biały nalot - szron.

9.Anomalia gęstości wody

Większość substancji podczas krzepnięcia zmniejsza objętość i zwiększa gęstość. Woda jest wyjątkiem: największą gęstość ma w 4 °C, a gdy krzepnie, jej drobiny oddalają się od siebie. Dlatego lód ma mniejszą gęstość niż woda i pływa po niej. Zamarzająca woda zwiększa objętość, więc może rozsadzić naczynie, rurę albo asfalt.

10.Dlaczego zbiornik wodny nie zamarza do dna?

Zimą woda o temperaturze 4 °C, która ma największą gęstość, opada na dno. Chłodniejsza woda unosi się i zamarza na powierzchni. Lód izoluje głębszą wodę jak kocyk, więc ochładza się ona wolniej. Dzięki temu organizmy wodne przetrwają zimę. Oczko wodne powinno mieć co najmniej 100 cm głębokości.

11.Napięcie powierzchniowe

Zjawisko, w którym powierzchnia cieczy zachowuje się jak sprężysta błona. Powstaje dzięki wzajemnemu oddziaływaniu drobin. Dzięki niemu kropla ma kształt kuli, a niektóre lekkie przedmioty i zwierzęta, np. nartnik, utrzymują się na wodzie, choć mają większą gęstość od niej.

12.Powolne nagrzewanie się i stygnięcie wody

Woda wolno się nagrzewa i wolno oddaje ciepło. W gorące dni tereny nad dużymi zbiornikami nagrzewają się wolniej, a nocą wolniej stygną. Woda zmniejsza różnice temperatur w ciągu doby i całego roku - zimą nad morzem jest cieplej niż w głębi lądu.

13.Wody słone i wody słodkie

Woda pokrywa ok. 71% powierzchni Ziemi. Wody słone mają dużo rozpuszczonych soli i są słone w smaku - to morza i oceany. Wody słodkie mają mało soli i są neutralne w smaku - to jeziora, stawy, rzeki, strumienie, potoki i bagna. Wody słone to aż 97,5% wód na Ziemi, a słodkie tylko 2,5%.

14.Wody powierzchniowe, wody podziemne i woda pitna

Wody słodkie występują na powierzchni Ziemi - to wody powierzchniowe, oraz pod jej powierzchnią - to wody podziemne. Tylko niewielka część wód słodkich jest dostępna dla człowieka jako woda pitna.

15.Wody płynące i wody stojące

Wody płynące przemieszczają się po terenie w określonym kierunku - to rzeki, strumienie i potoki. Wody stojące pozostają w jednym miejscu - to jeziora, stawy, bagna i oczka wodne.

16.Zbiorniki wodne naturalne i sztuczne

Zbiorniki naturalne powstały samoistnie w przyrodzie, np. jezioro, morze, bagno. Zbiorniki sztuczne stworzył człowiek, np. oczko wodne, staw rybny, zbiornik retencyjny.

17.Warunki życia w wodzie

W wodzie jest mniej światła niż na lądzie, a im głębiej, tym ciemniej. Rośliny rosną tylko tam, dokąd dociera światło. Jest też mniej tlenu: im cieplejsza woda, tym mniej go w niej. Woda ma większą gęstość niż powietrze, więc stawia większy opór. Temperatura zmienia się w niej mniej niż na lądzie.

18.Przystosowania roślin wodnych

Strzałka wodna ma płaski liść nawodny, który pływa po wodzie. Jej liść podwodny jest długi, taśmowaty i wiotki, więc poddaje się ruchom wody. Jej długi, elastyczny ogonek liściowy dostosowuje się do poziomu wody, a korzeń trzyma roślinę w dnie mimo nurtu. Rzęsa dzięki płaskiej budowie pływa po wodzie, a jej korzenie pobierają substancje prosto z wody.

19.Plankton

Drobne organizmy roślinne i zwierzęce, które unoszą się swobodnie w wodzie.

20.Przystosowania ryb do życia w wodzie

Ryby, np. płoć, mają opływowy kształt ciała, który ułatwia pokonywanie oporu wody. Łuski ułożone dachówkowato i śluz chronią ciało i zmniejszają opór. Płetwy umożliwiają sprawne pływanie, a skrzela za pokrywami skrzelowymi pobierają tlen rozpuszczony w wodzie.

21.Pęcherz pławny i linia boczna

Pęcherz pławny znajduje się wewnątrz ciała większości ryb i reguluje głębokość zanurzenia. Linia boczna to narząd czuciowy na bokach ciała, od głowy do ogona. Dzięki niej ryba odbiera informacje o ruchu wody. Rekiny nie mają pęcherza pławnego - nie toną, bo ciągle pływają i mają wątrobę pełną tłuszczu.

22.Cechy ułatwiające pływanie i zmniejszające opór wody

Pływanie ułatwiają opływowy kształt ciała i błony pławne między palcami (ptaki, płazy, niektóre gady). Owady mają odnóża pływne podobne do wioseł, a ssaki morskie - silne płetwy ogonowe lub kończyny napędowe. Opór wody zmniejszają: gładka skóra ssaków morskich, natłuszczone pióra ptaków i śliska skóra płazów.

23.Łabędź niemy i morświn zwyczajny

Łabędź niemy ma pióra pokryte tłustą wydzieliną, która chroni je przed nasiąkaniem wodą. Błona pławna między palcami sprawia, że noga działa jak wiosło. Morświn zwyczajny z Bałtyku ma grubą warstwę tłuszczu, która pomaga utrzymać się przy powierzchni. Ma też płetwy do pływania, sterowania i równowagi, opływowy kształt i gładką skórę bez owłosienia.

24.Wioślak, żółw błotny i żaba jeziorkowa

Wioślak punktowany (owad) ma owalne, spłaszczone ciało i owłosione odnóża w kształcie wioseł. Żółw błotny (gad) steruje długim, silnym ogonem i ma błonę pławną między palcami. Żaba jeziorkowa (płaz) ma błonę pławną i skórę pokrytą śluzem. Jej oczy i nozdrza są w górnej części ciała, więc nie wlewa się do nich woda.

25.Cieki wodne

Wody słodkie płynące, np. rzeki. Rzeka to największy ciek wodny. Mniejsze cieki to potoki w górach i strumienie na nizinach. Każdy ciek jest częścią większego systemu rzecznego.

26.System rzeczny, dorzecze i dział wodny

System rzeczny to rzeka główna wraz z jej wszystkimi dopływami. Dorzecze to obszar obejmujący rzekę główną i wszystkie jej dopływy. Dział wodny to granica między dorzeczami lub zlewiskami.

27.Źródło, ujście, rzeka główna i dopływ

Źródło to początek rzeki - miejsce, w którym woda podziemna wypływa na powierzchnię. Ujście to miejsce, w którym rzeka się kończy, wpadając do morza, innej rzeki, a czasem do jeziora. Rzeka główna uchodzi bezpośrednio do morza lub oceanu. Dopływ to rzeka, która wpływa do innej rzeki.

28.Zlewisko

Obszar, z którego wody wszystkich cieków spływają do tego samego morza lub oceanu. Większość głównych rzek w Polsce należy do zlewiska Morza Bałtyckiego. Najdłuższa rzeka Polski to Wisła (ponad 1000 km), która ma też największe dorzecze.

29.Nurt rzeki i brzegi rzeki

Nurt to część wody w rzece, która płynie najszybciej. Przy dużym spadku terenu, np. w górach, nurt jest silny, a przy małym - słabnie. Nurt pokazuje, w którą stronę płynie rzeka. Gdy stoisz twarzą w kierunku płynięcia wody, prawy brzeg masz po prawej ręce, a lewy - po lewej.

30.Dolina rzeczna

Rzeka, płynąc zgodnie ze spadkiem terenu, wcina się w podłoże i rzeźbi dolinę rzeczną. Koryto rzeki to obszar, w którym płynie rzeka. Dno doliny może być pokryte skałami, a zbocza doliny są mniej lub bardziej strome.

31.Biegi rzeki

Większość dużych rzek dzielimy na trzy odcinki: bieg górny, bieg środkowy i bieg dolny. Rzeka płynie od źródła przez kolejne biegi aż do ujścia. Tak jest np. z Wisłą, która ma źródła na stokach Baraniej Góry w Beskidzie Żywieckim. Biegi różnią się spadkiem terenu, nurtem, korytem, dnem, czystością wody i ilością tlenu.

32.Bieg górny rzeki

Zaczyna się od źródła, zwykle w górach. Teren jest stromy, a nurt bardzo szybki, bystry. Koryto jest wąskie i głęboko wcięte w podłoże, a dno kamieniste lub żwirowe. Woda jest zwykle przejrzysta i dobrze natleniona. Organizmy przyczepiają się do podłoża lub chowają między kamieniami, a roślin jest niewiele.

33.Bieg środkowy rzeki

Teren jest łagodniejszy, a nurt wyraźny, ale wolniejszy. Koryto jest szersze, z wyraźną doliną - rzeka tworzy zakola i starorzecza, czyli jeziora z dawnego biegu rzeki. Dno jest mieszane: żwir, piasek, miejscami muł. Woda jest umiarkowanie mętna. Brzegi porastają szuwary, czyli gęste zarośla.

34.Bieg dolny rzeki

Teren jest prawie równinny, a nurt wolny i spokojny - mówimy, że leniwy. Koryto jest najszersze, a dno muliste lub piaszczysto-muliste. Woda jest często mętna i słabo natleniona. Rzeka osadza piasek i muł. Szeroko się rozlewa i przypomina jezioro, więc żyją tu organizmy podobne jak w wodach stojących.

35.Organizmy w biegach rzeki

W biegu górnym żyją m.in. pstrąg tęczowy, larwa chruścika, pluszcz zwyczajny, pliszka górska i traszka górska. W środkowym m.in. okoń pospolity, bóbr europejski, zimorodek zwyczajny, trzcina pospolita i wierzba biała. W dolnym m.in. sum pospolity, żaba śmieszka, czapla siwa, grążel żółty i pałka wąskolistna.

36.Walory przyrodnicze

Cenne cechy elementów przyrody, np. bogactwo roślin i zwierząt (także rzadkich gatunków), naturalny krajobraz, czysta woda i różnorodne siedliska. Decydują o atrakcyjności obszaru: sprawiają, że jest wartościowy i często wymaga ochrony. Rzeka ma takie walory dzięki dolinie, brzegom, mokradłom i starorzeczom.

37.Naturalna retencja

Czasowe zatrzymanie wody w przyrodzie - w glebie, roślinach, rzekach, jeziorach i mokradłach. Starorzecza, mokradła i tereny zalewowe gromadzą wodę, gdy w rzece jest jej dużo, i powoli ją oddają. Dzięki temu zmniejszają skutki powodzi i suszy.

38.Funkcje rzeki

W przyrodzie rzeka jest miejscem życia wielu organizmów, zatrzymuje wodę (naturalna retencja) oraz kształtuje krajobraz i gleby. Jej nurt przenosi też nasiona i pyłki roślin. Dla człowieka rzeka jest źródłem wody pitnej, energii, drogą transportu, miejscem sportu i rekreacji oraz źródłem wody do nawadniania pól.

39.Jak człowiek wykorzystuje rzeki?

Nad rzekami powstawały wsie i miasta. Woda z rzek, oczyszczona w stacjach uzdatniania, trafia do kranów, a w czasie suszy nawadnia się nią pola. Elektrownie wodne zamieniają energię płynącej wody na energię elektryczną, a barki przewożą towary. Gdy rzeka wylewa, nanosi muł, z którego powstają żyzne gleby - mady.

40.Rzeka naturalna i rzeka uregulowana

Rzeka uregulowana została zmieniona przez człowieka: ma proste, umocnione (np. obetonowane) brzegi i często pogłębione koryto. Rzeka naturalna nie ma takich zmian, a jej brzegi porasta roślinność. Zanieczyszczenia, betonowanie brzegów i wycinanie roślin przy brzegu szkodzą przyrodzie i zmniejszają zdolność rzeki do zatrzymywania wody.