Na lądzie - Odkrywam przyrodę 4

1.Litosfera i skorupa ziemska

Litosfera to zewnętrzna warstwa Ziemi zbudowana ze skał. Występuje na lądach i buduje dna oceanów. Jej częścią jest skorupa ziemska - twarda, skalna powłoka planety, po której chodzimy. Na powierzchni litosfery są gleba, roślinność, woda oraz budynki i drogi.

2.Skała

Skupisko minerałów, które powstało w sposób naturalny, bez udziału człowieka. Kamienie leżące przy drodze, w lesie czy na plaży to fragmenty skał odłamane od większych bloków skalnych.

3.Minerały

Naturalne substancje powstałe w przyrodzie - drobne ziarenka, z których składają się skały. Różnią się barwą, połyskiem, twardością i kształtem. Minerały skałotwórcze to te, z których powstała większość skał na Ziemi.

4.Właściwości skał i ich zastosowanie

Barwa - jaki kolor ma skała i czy jest jednolita. Połysk - czy się błyszczy, czy jest matowa. Spójność - czy łatwo się kruszy. Twardość - czy da się ją zarysować paznokciem lub igłą. Odporność na wodę - jak zachowuje się po polaniu wodą. Skały różnią się właściwościami, dlatego mają różne zastosowania: z gliny robi się cegły i naczynia, z piasku - szkło i beton, z wapienia - cement, z granitu - pomniki, nagrobki i krawężniki, a spalanie węgla i torfu daje ciepło.

5.Podział skał ze względu na trwałość połączenia minerałów

Skały lite - minerały są bardzo mocno połączone, do skruszenia trzeba narzędzi. Skały zwięzłe - minerały są sklejone, ale pod naciskiem skała się kruszy. Skały luźne (sypkie) - minerały nie są połączone, a ziarna można przesypać między palcami.

6.Skały magmowe

Skały powstałe ze stygnącej magmy lub lawy, np. granit i bazalt. Magma to płynna masa roztopionych skał z głębi Ziemi, gdzie panuje bardzo wysoka temperatura. Lawa to magma, która wydostała się na powierzchnię.

7.Skały osadowe - jak powstały?

Wapień - z muszli i szkieletów organizmów, które osiadły na dnie morza i pod naciskiem stwardniały. Węgiel kamienny - ze szczątków ogromnych paproci i skrzypów z czasów ciepłego, wilgotnego klimatu. Glina, piasek i żwir - zostały po topniejącym lodzie, który kruszył skały.

8.Granit i wapień - skały lite

Granit to skała magmowa. Jest szara lub różowa, twarda, odporna na wodę i ścieranie, ma błyszczące minerały. Występuje w górach: w Sudetach i Tatrach. Wapień to skała osadowa. Jest jasna, dość miękka i mało odporna na wodę - może się rozpuszczać. Występuje na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i w Górach Świętokrzyskich.

9.Węgiel kamienny, less i glina - skały zwięzłe

Węgiel kamienny jest czarny, kruchy i palny, pochodzenia roślinnego. Występuje na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Lubelskim. Less jest żółtawy i drobny jak pył. Łatwo nasiąka wodą i wtedy się osuwa. Występuje na Wyżynie Lubelskiej i koło Sandomierza. Glina jest brunatna lub czerwonawa, po zwilżeniu plastyczna i nie przepuszcza wody. Występuje w środkowej Polsce, na nizinach.

10.Piasek i torf - skały luźne

Piasek jest żółty lub szary, sypki i miękki, łatwo przepuszcza wodę. Występuje w całej Polsce, głównie na nizinach i w dolinach rzek. Torf jest ciemnobrunatny lub czarny, lekki i miękki, pochodzenia roślinnego. Chłonie wodę. Występuje na nizinach, na terenach podmokłych i bagiennych.

11.Gleba

Warstwa złożona z okruchów skał, powietrza, wody, obumarłych szczątków organizmów oraz żywych roślin, zwierząt i grzybów. Gleba nie jest skałą. Jej warstwa bogata w substancje odżywcze to próchnica. Im więcej próchnicy, tym gleba jest bardziej żyzna, czyli przydatna do uprawy roślin.

12.Jak powstaje gleba?

Skała przy powierzchni Ziemi pęka i kruszy się pod wpływem słońca, mrozu, wiatru i deszczu. Między okruchami pojawiają się drobne organizmy. Korzenie roślin wnikają w szczeliny i rozsadzają skałę. Szczątki roślin i zwierząt mieszają się z okruchami i tworzą próchnicę. Powstanie 1 cm gleby trwa 100-500 lat.

13.Gatunek

Grupa organizmów o podobnej budowie, które mogą się rozmnażać i wydawać na świat płodne potomstwo. Naukowcy opisali już prawie 2 miliony gatunków.

14.Nazwa gatunkowa i nazwa rodzajowa

Nazwa gatunkowa składa się zawsze z dwóch członów, np. mniszek lekarski, wiewiórka pospolita. Pierwszy człon to nazwa rodzajowa. U blisko spokrewnionych gatunków często jest taka sama, np. bocian czarny i bocian biały. Drugi człon wskazuje konkretny gatunek.

15.Królestwo

Najwyższa grupa organizmów. Wyróżniamy pięć głównych królestw: bakterie, protisty, grzyby, rośliny i zwierzęta. Wirusy nie są organizmami, bo nie mają budowy komórkowej i nie wykazują czynności życiowych.

16.Bakterie i protisty

Bakterie to najmniejsze i najprostsze organizmy - widać je tylko pod mikroskopem. Żyją niemal wszędzie: w glebie, wodzie, powietrzu, na przedmiotach i w ciałach innych organizmów. Protisty to bardzo różnorodne organizmy: jedne mają cechy zbliżone do zwierząt, inne do roślin. Żyją głównie w wodzie, także w wilgotnej glebie.

17.Grzyby

Organizmy, które przez wieki mylono z roślinami, bo nie poruszają się i rosną w ziemi. To jednak zupełnie inne organizmy niż rośliny. Grzyby żyją najczęściej w lasach i miejscach wilgotnych, a niektóre na psującej się żywności (pleśń).

18.Rośliny zarodnikowe

Rośliny, które do rozmnażania wytwarzają zarodniki. Zarodniki są zebrane w zarodniach - u paproci widać je od spodu liścia. Należą tu mchy, paprocie, skrzypy i widłaki, np. płonnik pospolity, paprotka zwyczajna, skrzyp polny.

19.Rośliny nasienne: nagonasienne i okrytonasienne

Rośliny nasienne do rozmnażania wytwarzają nasiona. Nagonasienne mają nasiona przeważnie w szyszkach, z których łatwo się wysypują - to drzewa i krzewy iglaste, np. sosna, świerk, cis. Okrytonasienne mają nasiona ukryte w owocach - to drzewa i krzewy liściaste oraz rośliny zielne, np. dąb, porzeczka, koniczyna.

20.Zwierzęta bezkręgowe i kręgowe

Zwierzęta bezkręgowe nie mają kręgosłupa, a niektóre mają szkielet zewnętrzny, np. twardy pancerz raka. Zwierzęta kręgowe mają kręgosłup, który jest częścią szkieletu wewnętrznego. Szkielet wewnętrzny jest podporą dla mięśni i pozwala na złożone ruchy, np. bieganie i wspinanie się.

21.Grupy zwierząt bezkręgowych

Płazińce (np. tasiemiec uzbrojony), nicienie (np. owsik ludzki), skorupiaki (np. rak szlachetny), owady (np. biedronka siedmiokropka), pająki (np. krzyżak ogrodowy) i mięczaki (np. ślimak winniczek).

22.Grupy zwierząt kręgowych

Ryby (np. okoń pospolity), płazy (np. ropucha szara), gady (np. żmija zygzakowata), ptaki (np. dzięcioł duży) i ssaki (np. kuna leśna).

23.Jak rozpoznawać organizmy w terenie?

Pomagają w tym aplikacje mobilne, które rozpoznają organizm ze zdjęcia, oraz klucze do oznaczania: odpowiadamy w nich na kolejne pytania o cechy organizmu i dochodzimy do nazwy gatunku. Można też porównać organizm z ilustracjami w atlasie albo wyszukać go w przeglądarce obrazem lub opisem. Biolodzy, ekolodzy i leśnicy najczęściej używają kluczy.

24.Funkcje odżywiania

Odżywianie to jedna z podstawowych czynności życiowych wszystkich organizmów. Funkcja budulcowa: pokarm dostarcza substancji do budowy komórek, co umożliwia wzrost i odbudowę uszkodzonych części ciała. Funkcja energetyczna: pokarm jest źródłem energii do procesów życiowych, np. ruchu, utrzymania stałej temperatury ciała, pracy serca.

25.Organizmy samożywne

Organizmy, które same potrafią wytworzyć sobie pokarm. Ich wspólną cechą jest zielony barwnik. Należą do nich prawie wszystkie rośliny, niektóre bakterie (np. sinice) i niektóre protisty (np. euglena zielona). W łańcuchach pokarmowych są producentami.

26.Organizmy cudzożywne

Organizmy, które nie potrafią same wytworzyć pokarmu, więc pobierają gotowy pokarm ze środowiska, np. zjadając rośliny lub zwierzęta. Należą do nich wszystkie zwierzęta i grzyby, część bakterii i protistów oraz niektóre rośliny, np. kanianka. W łańcuchach pokarmowych są konsumentami.

27.Roślinożercy

Zwierzęta, które odżywiają się tylko pokarmem roślinnym, np. zając, sarna, krowa, łoś, łabędź, stonka ziemniaczana, bielinek kapustnik.

28.Mięsożercy: drapieżniki i padlinożercy

Mięsożercy to zwierzęta, które zjadają inne zwierzęta. Drapieżniki polują na ofiary, czyli inne zwierzęta, np. wilk, ryś, sowa, jastrząb, szczupak, pająk. Padlinożercy zjadają znalezione martwe zwierzęta, np. sęp i hiena.

29.Wszystkożercy

Zwierzęta, które zjadają różnorodny pokarm - zarówno roślinny, jak i zwierzęcy, np. człowiek, dzik, niedźwiedź, borsuk, lis, sroka, szczur.

30.Saprobionty

Organizmy, które zjadają szczątki organizmów i rozkładają ich ciała. To „rozkładacze”. Przykładem są dżdżownice, które w glebie rozkładają opadłe liście.

31.Pasożyty

Organizmy, które czerpią pokarm z innego organizmu, czyli żywiciela, i odżywiają się jego kosztem, nie zabijając go. To „podjadacze”. Przykłady: kleszcz, komar, pijawka, tasiemiec, owsik, wesz.

32.Fotosynteza i chlorofil

Fotosynteza to proces, w którym rośliny same wytwarzają substancje pokarmowe, czyli cukry. Zachodzi w zielonych częściach rośliny, głównie w liściach. Chlorofil to zielony barwnik, który pochłania energię światła potrzebną do fotosyntezy.

33.Półpasożyt i roślina pasożytnicza

Jemioła to półpasożyt: ma zielone liście i sama wytwarza pokarm w fotosyntezie, ale wodę i sole mineralne pobiera z drzewa przez ssawki, czyli przekształcone korzenie. Kanianka to roślina pasożytnicza: nie ma chlorofilu, nie prowadzi fotosyntezy i ssawkami pobiera od innej rośliny wodę oraz gotowy pokarm.

34.Rośliny mięsożerne (owadożerne)

Rośliny, które rosną w miejscach ubogich w składniki mineralne, np. na torfowiskach. Prowadzą fotosyntezę, ale dodatkowo chwytają małe zwierzęta, głównie owady. Rosiczka ma liście z włoskami pokrytymi lepkimi kropelkami i rozkłada owady sokami trawiennymi. Dzbanecznik ma liście jak dzbanki z płynem, do których wpadają owady.

35.Przystosowania drapieżników

Ryś ma silne kły, ostre pazury, silnie umięśnione kończyny, dobry wzrok i słuch oraz maskujące ubarwienie. Puszczyk ma ostry, mocny dziób, zakrzywione szpony, silne skrzydła, dobry wzrok i słuch oraz maskujące upierzenie. Krzyżak ogrodowy łapie ofiary w sieć pułapkę i zatruwa je jadem.

36.Przystosowania roślinożerców

Zając szarak ma duże i silne zęby przednie do siekania, cięcia i rozdrabniania roślin. Ma też dobry węch i smak, dzięki którym rozpoznaje rośliny jadalne. Motyl, np. paź królowej, ma aparat gębowy w formie długiej rurki do pobierania nektaru z kwiatów.

37.Przystosowania pasożytów

Pasożyty mają narządy do pobierania pokarmu z ciała żywiciela. Komar ma dobry węch, którym wyczuwa ofiarę, i aparat gębowy, którym przekłuwa skórę i wysysa krew. Wpuszcza też do krwi substancje znieczulające, więc ukłucia nie czuć. Krwią ssaków lub ptaków żywią się samice komarów.

38.Łańcuch pokarmowy

Szereg organizmów ustawionych w kolejności obrazującej „kto kogo zjada”. Ogniwami łańcucha są konkretne organizmy. Na lądzie pierwszym ogniwem jest niemal zawsze roślina.

39.Producenci i konsumenci w łańcuchu pokarmowym

Ogniwo 1 - producenci, czyli organizmy samożywne, najczęściej rośliny. Ogniwo 2 - konsumenci I rzędu, najczęściej zwierzęta roślinożerne. Ogniwo 3 - konsumenci II rzędu, czyli mięsożercy zjadający roślinożerców. Ogniwo 4 - konsumenci III rzędu, czyli mięsożercy zjadający innych mięsożerców.

40.Sieć pokarmowa (troficzna)

Układ wielu połączonych ze sobą łańcuchów pokarmowych w danym środowisku. Powstaje, bo większość zwierząt korzysta z wielu źródeł pokarmu, np. jastrząb poluje na myszy, małe ptaki i zające.