Człowiek i przyroda - Odkrywam przyrodę 4

1.Poziomy budowy organizmu człowieka

Organizm człowieka jest zbudowany z komórek, tkanek i narządów. Narządy tworzą układy narządów, a współpracujące układy tworzą cały organizm. Kolejność: komórka, tkanka, narząd, układ narządów, organizm.

2.Układy narządów: ruchu, pokarmowy, krwionośny, oddechowy

Układ narządów tworzą narządy, które współpracują przy jednej funkcji. Układ ruchu (kości i mięśnie) umożliwia poruszanie się. Pokarmowy pobiera i trawi pokarm oraz przyswaja strawione pokarmy. Krwionośny zapewnia krążenie krwi i rozprowadza substancje po ciele. Oddechowy pobiera tlen i usuwa dwutlenek węgla.

3.Układy narządów: moczowy, nerwowy, hormonalny, rozrodczy

Układ moczowy usuwa z organizmu substancje zbędne i szkodliwe w postaci moczu. Nerwowy odpowiada za reakcje na bodźce i przekazuje informacje w organizmie. Hormonalny produkuje hormony, które regulują różne procesy w organizmie. Rozrodczy umożliwia dojrzewanie płciowe i wydawanie potomstwa na świat.

4.Fazy rozwoju człowieka: od narodzin do 3 lat

Człowiek przechodzi 7 okresów rozwoju. Okres noworodkowy (0-1 miesiąc): dziecko ma tylko odruchy wrodzone, np. ssanie. Okres niemowlęcy (2-12 miesięcy): dziecko szybko rośnie, uczy się rozpoznawać ludzi, siadać, wstawać i chodzić. Okres poniemowlęcy (1-3 lata): rozwija się mowa, a ruchy są coraz sprawniejsze.

5.Fazy rozwoju człowieka: od 3 lat do starości

Okres przedszkolny (3-6 lat) - rozwój mowy, myślenia, pamięci i samodzielności. Okres szkolny (6-18 lat) - nauka w szkole, intensywny rozwój psychiczny i emocjonalny. Okres dorosłości (18-65 lat) - najdłuższy etap życia: świadome decyzje, praca zawodowa, zakładanie rodziny. Okres starości (od 65 lat) - słabnie sprawność układów narządów.

6.Dojrzewanie (pokwitanie)

Czas, w którym ciało dziecka stopniowo zmienia się w ciało osoby dorosłej. Organizm osiąga dojrzałość płciową, czyli staje się zdolny do wydawania na świat potomstwa. Dojrzewanie zachodzi w okresie szkolnym: u dziewczynek zaczyna się około 9.-14. roku życia, a u chłopców około 10.-15. roku życia.

7.Hormony i hormony płciowe

Hormony to substancje, które regulują przebieg różnych procesów w organizmie. W czasie dojrzewania układ rozrodczy zaczyna wytwarzać hormony płciowe: u dziewczynek jajniki, a u chłopców jądra. Hormony płciowe odpowiadają za zmiany w ciele podczas dojrzewania.

8.Zmiany podczas dojrzewania dziewcząt

Pojawia się miesiączka i rozwijają się narządy rozrodcze. Pojawia się owłosienie w okolicach narządów rozrodczych i pod pachami. Poszerzają się biodra i powiększają piersi. Miesiączka (menstruacja) to trwające kilka dni krwawienie z dróg rodnych kobiety. Występuje zwykle co 28 dni.

9.Zmiany podczas dojrzewania chłopców

Pojawiają się polucje, rozwijają się narządy rozrodcze, pojawia się owłosienie w okolicach narządów rozrodczych i pod pachami oraz zarost na twarzy. Następuje mutacja, czyli obniżenie głosu, i uwypukla się chrząstka w krtani (tzw. jabłko Adama). Polucje (zmazy nocne) to wytrysk nasienia podczas snu, związany z osiągnięciem dojrzałości płciowej.

10.Higiena w okresie dojrzewania

Gruczoły potowe i łojowe w skórze wydzielają więcej potu i łoju, co może powodować wypryski i trądzik. Dlatego trzeba regularnie myć całe ciało, używać odpowiednich kosmetyków, codziennie zmieniać bieliznę, nosić przewiewną, luźną odzież i unikać przegrzewania ciała. Higiena jest szczególnie ważna w czasie miesiączki.

11.Używki

Substancje, które nawet w małych ilościach zmieniają sposób funkcjonowania organizmu. Są szkodliwe i mogą doprowadzić do śmierci. Należą do nich papierosy i e-papierosy, alkohol, napoje energetyzujące oraz narkotyki i dopalacze. Są szczególnie groźne w okresie wzrostu, bo młody organizm jest bardzo wrażliwy na toksyny.

12.Wpływ używek na organizm

Alkohol uszkadza m.in. wątrobę, żołądek, jelita i mózg, powoduje choroby serca oraz zaburzenia pamięci, widzenia, równowagi i snu. Tytoń powoduje m.in. nowotwory płuc, krtani i gardła, częste infekcje dróg oddechowych, choroby serca i żółte zęby. Napoje energetyzujące uszkadzają układ nerwowy, zaburzają pracę serca i wywołują złe samopoczucie, np. bóle głowy i nudności.

13.Uzależnienie

Stan, w którym organizm ma potrzebę regularnego zażywania danej używki lub powtarzania określonej czynności. Można uzależnić się od używek, ale też od zachowań, np. grania w gry, korzystania z internetu i mediów społecznościowych, robienia zakupów, nadmiernego jedzenia, nadużywania leków czy nadmiaru pracy.

14.Negatywne skutki uzależnień

Uzależnienia prowadzą m.in. do zaburzeń snu i pamięci, trudności w nauce, uszkodzeń narządów i chorób, a nawet śmierci. Psują relacje z innymi, powodują utratę pieniędzy i konflikty z prawem, przyspieszają starzenie się i skracają życie. Uzależnienie od telefonu i gier powoduje też przemęczenie oraz bóle oczu, głowy i kręgosłupa.

15.Budowa rośliny okrytonasiennej

Wszystkie rośliny nasienne mają korzeń, łodygę i liście. Rośliny okrytonasienne mają także kwiaty i owoce, a w owocach ukryte są nasiona. Rośliny nagonasienne wytwarzają nasiona, ale nie wytwarzają owoców. Niektóre z nich tworzą szyszki, które są odpowiednikami owoców.

16.Etapy życia rośliny

Nasiona w glebie kiełkują, gdy mają odpowiednie warunki, głównie wilgotność. Wyrasta z nich młoda roślina, która po pewnym czasie kwitnie. Kwiaty muszą zostać zapylone, często przez owady lub wiatr. Z części kwiatu rozwija się owoc z nasionami, a z nasion w podłożu - nowe rośliny.

17.Korzeń

Zwykle podziemny organ rośliny. Utrzymuje roślinę stabilnie w podłożu i pobiera z gleby wodę z solami mineralnymi. Pobrane substancje płyną do łodygi i liści wiązkami przewodzącymi - naczyniami podobnymi do cienkich rurek. Korzenie bywają większe niż nadziemne części rośliny.

18.Liść

Większość liści jest zielona, bo zawiera chlorofil - barwnik, który pochłania światło słoneczne potrzebne roślinie do fotosyntezy. Liście bywają wąskie lub szerokie, z brzegiem ząbkowanym lub gładkim. Mogą być pojedyncze (np. klon) albo złożone z kilku listków (np. kasztanowiec).

19.Łodyga

Rusztowanie rośliny, na którym są osadzone liście, kwiaty i owoce. Wiązkami przewodzącymi transportuje wodę i sole mineralne z korzenia oraz substancje pokarmowe wytworzone w liściach podczas fotosyntezy. Rośliny zielne mają łodygi elastyczne i zielone, a wieloletnie krzewy i drzewa - zdrewniałe.

20.Rozmnażanie płciowe i bezpłciowe roślin

Rozmnażanie płciowe polega na połączeniu komórki męskiej z komórką żeńską - u roślin zachodzi w kwiecie. Rozmnażanie bezpłciowe odbywa się bez udziału tych komórek, np. przez rozłogi (truskawka), bulwy (ziemniak) albo sadzonki. Rozłogi to wydłużone łodygi z nową rośliną na końcu, a bulwy - przekształcone łodygi.

21.Budowa kwiatu

Pręciki to męska część kwiatu - powstaje w nich pyłek. Słupek to żeńska część kwiatu - po zapyleniu powstają w nim nasiona. Okwiat tworzą płatki korony i działki kielicha. Częścią kwiatu jest też dno kwiatowe.

22.Zapylenie. Kwiaty owadopylne i wiatropylne

Zapylenie to przeniesienie pyłku na słupek kwiatu. Kwiaty roślin owadopylnych wabią zwierzęta barwą i zapachem. Kwiaty wiatropylne są niepozorne, mają długie pręciki i bardziej rozbudowane słupki, które ułatwiają wychwytywanie pyłku z powietrza.

23.Alergia i alergen

Alergia to silna reakcja organizmu spowodowana kontaktem z alergenem. Alergen to czynnik, który uczula. Mogą to być np. pyłki roślin, sierść zwierząt, składniki produktów spożywczych (np. białko mleka) albo niektóre leki.

24.Alergia wziewna

Alergia wywołana przez alergeny, które dostają się do organizmu drogą oddechową, razem z wdychanym powietrzem. Alergeny wziewne to pyłki traw i drzew, zarodniki grzybów i sierść zwierząt. Objawy: łzawienie i przekrwienie oczu, wodnisty katar, kaszel i uczucie zatkanego nosa.

25.Rozsiewanie nasion

Owoce pomagają roślinie rozsiać nasiona jak najdalej. Wiatr przenosi nasiona ze skrzydełkami lub aparatami lotnymi (np. mniszek lekarski, klon jawor). Zwierzęta zjadają smaczne owoce albo roznoszą owoce z haczykami na sierści (np. jarząb pospolity, leszczyna pospolita). Niektóre rośliny, np. niecierpek pospolity, rozsiewają nasiona samodzielnie.

26.Rośliny trujące: konwalia majowa, szalej jadowity, barszcz Sosnowskiego

Konwalia majowa jest silnie trująca w całości - toksyczna jest nawet woda z wazonu, w którym stała. Szalej jadowity jest bardzo silnie trujący, wyglądem przypomina dziką marchew i rośnie głównie nad wodą. Barszcz Sosnowskiego jest bardzo toksyczny - może powodować oparzenia nawet wtedy, gdy tylko przebywa się w jego pobliżu.

27.Rośliny trujące: cis pospolity, wawrzynek wilczełyko, tojad mocny

Cis pospolity ma toksyczne wszystkie części oprócz czerwonej osnówki nasion. Zjedzenie zaledwie kilku owoców wawrzynka wilczełyko może być śmiertelne. Tojad mocny jest silnie toksyczny w całości, a szczególnie jego nasiona i korzenie.

28.Czynnik chorobotwórczy

Czynnik, który może wywołać chorobę. Mogą to być wirusy, bakterie, pasożyty albo substancje, np. jad zwierząt. Bakterie i wirusy, które mogą wywoływać choroby, nazywamy drobnoustrojami chorobotwórczymi.

29.Choroby bakteryjne i wirusowe

To choroby zakaźne - łatwo się nimi zarazić, bo drobnoustroje szybko się rozprzestrzeniają. Bakterie wywołują np. zapalenie płuc (dwoinka zapalenia płuc), salmonellozę (pałeczka salmonelli), tężec (laseczka tężca) i boreliozę (krętek boreliozy). Wirusy wywołują np. grypę, ospę wietrzną, COVID-19 (wirus SARS-CoV-2) i AIDS (wirus HIV).

30.Pasożyt i żywiciel

Pasożyt to organizm, który wykorzystuje inny organizm - żywiciela - jako miejsce życia i źródło pokarmu. Pasożyty wywołują choroby pasożytnicze albo przenoszą inne czynniki chorobotwórcze, np. bakterie. Pasożyty wewnętrzne żyją wewnątrz ciała człowieka, a zewnętrzne przyczepiają się do jego skóry.

31.Choroby pasożytnicze

Choroby wywoływane przez pasożyty, np. tasiemczyca (tasiemiec), owsica (owsik ludzki), glistnica (glista ludzka), wszawica (wesz ludzka), świerzb (świerzbowiec ludzki) i włośnica (włosień kręty). Włośniem krętym można się zarazić, jedząc zarażone mięso świni lub dzika. Odpowiednia obróbka cieplna mięsa zabija larwy.

32.Rozwój złożony i rozwój prosty

W rozwoju złożonym z jaja wylęga się larwa. Różni się ona budową od osobnika dorosłego, więc musi przejść przeobrażenie. Pasożyty żyjące wewnątrz człowieka przechodzą najczęściej rozwój złożony. Gdy w rozwoju nie ma larwy, jest to rozwój prosty - przechodzą go np. kot i pies.

33.Zarażenie tasiemcem

Krowa zjada jaja tasiemca i w jej ciele rozwija się larwa, nazywana wągrem. Człowiek zaraża się, gdy zje surowe lub niedogotowane mięso wołowe z larwami. W jego ciele z larwy rozwija się dorosły tasiemiec. Larwy tasiemca mogą być też w mięsie wieprzowym.

34.Żmija zygzakowata

Jedyny jadowity wąż w Polsce. Jad powstaje w gruczołach jadowych, spływa do zębów jadowych i podczas ukąszenia trafia do ciała ofiary. Jest groźny zwłaszcza dla dzieci i osób starszych. Żmija ma płaską głowę w kształcie serca, czerwone lub pomarańczowe oczy z pionową źrenicą i zygzak wzdłuż całego ciała.

35.Kolczak zbrojny

Najbardziej znany jadowity pająk w Polsce. Ma ok. 1-1,5 cm, a jego ubarwienie bywa od żółtawego do czerwonawego. Ukąszenie kolczaka jest bolesne i może wywołać opuchliznę, zaczerwienienie, pieczenie, a nawet drętwienie.

36.Szerszeń i wstrząs anafilaktyczny

Szerszeń to jeden z najbardziej jadowitych owadów. Jad ma w gruczole jadowym połączonym z żądłem na końcu ciała. Jego użądlenie jest bardzo bolesne i może wywołać obrzęk. U osób uczulonych na jad grozi wstrząsem anafilaktycznym - nagłą reakcją alergiczną, która zagraża życiu.

37.Drogi zakażenia

Droga zakażenia to sposób, w jaki organizmy wywołujące chorobę dostają się do organizmu. Zazwyczaj jest to droga oddechowa (np. grypa, angina, gruźlica). Inne drogi to: droga pokarmowa (np. salmonelloza, jaja tasiemca), kontakt z osobą chorą i uszkodzona skóra (np. tężec, wścieklizna, borelioza po ugryzieniu kleszcza).

38.Profilaktyka chorób zakaźnych

Profilaktyka to zapobieganie rozwojowi choroby. Przed chorobami zakaźnymi chroni m.in. częste mycie rąk mydłem i ciepłą wodą oraz unikanie chorych i zatłoczonych miejsc. Ważne są też higiena posiłków, sprzątanie i wietrzenie pokoju, sen około 10 godzin na dobę (tyle potrzebuje uczeń w twoim wieku), zdrowe odżywianie, ruch, dezynfekcja ran i szczepienia.

39.Szczepionka

Preparat, który zawiera bakterie lub wirusy niezdolne do wywołania choroby. Po szczepieniu organizm wykształca odporność na dany czynnik chorobotwórczy. Większość szczepionek podaje się w zastrzyku, a niektóre trzeba wypić. Można się zaszczepić m.in. przeciw odrze, śwince, grypie, gruźlicy, tężcowi i COVID-19.

40.Profilaktyka chorób pasożytniczych

Najważniejsza jest higiena osobista i higiena posiłków. Myj ręce przed jedzeniem, po toalecie, po kontakcie ze zwierzętami i po pracy w ogrodzie, dbaj o czyste paznokcie. Myj warzywa i owoce, nie jedz surowego ani niedogotowanego mięsa. Odrobaczaj psy i koty, używaj środków odstraszających owady.