Życie w wodzie, rzeka i jezioro - Nowe Poznajemy przyrodę 4

1.Środowisko wodne

Środowisko, które tworzą oceany, morza, rzeki, jeziora i sadzawki. Zajmuje większą część naszej planety. Panują w nim zupełnie inne warunki niż na lądzie.

2.Jakie warunki panują w wodzie?

Światło słabiej przenika przez wodę niż przez powietrze, więc organizmy mają utrudniony dostęp do światła. W wodzie jest mniej tlenu niż w powietrzu - organizmy oddychają tlenem rozpuszczonym w wodzie. Woda ma dużą gęstość, dlatego stawia duży opór i trudno się w niej poruszać.

3.Opływowy kształt ciała

Kształt ciała podłużny i lekko zaokrąglony, np. u ryby. Zmniejsza opór stawiany przez wodę, dzięki czemu łatwiej i szybciej poruszać się w wodzie.

4.Jak ryba jest przystosowana do życia w wodzie?

Opływowy kształt ciała i pokrycie śluzem zmniejszają opór wody. Płetwy służą do poruszania się. Pęcherz pławny umożliwia pływanie na różnych głębokościach. Dzięki skrzelom ryba oddycha.

5.Płetwy

Służą rybie do poruszania się. Działają jak wiosła: ryba odpycha nimi wodę i przesuwa się do przodu. Dzięki dużej płetwie ogonowej ryba płynie w wybranym kierunku.

6.Śluz

Śliska substancja, która pokrywa ciało ryby. Zmniejsza opór, który stawia woda. To dlatego ryba jest śliska.

7.Pęcherz pławny

Wypełniony gazem, przezroczysty „balonik” w środku ciała ryby. Ryba reguluje ilość gazu w pęcherzu i dzięki temu może pływać na różnych głębokościach.

8.Skrzela

Cieniutkie blaszki po obu stronach głowy ryby, dzięki którym ryba oddycha. Gdy przez skrzela przepływa woda, rozpuszczony w niej tlen dostaje się do krwi.

9.Jak grzybienie białe są przystosowane do życia w wodzie?

W liściach są małe pęcherzyki powietrza, dzięki którym liście unoszą się na wodzie. Pływające liście mają lepszy dostęp do światła potrzebnego do fotosyntezy. Ogonki liści są długie i giętkie, więc nie łamią się, gdy woda faluje.

10.Wody powierzchniowe

Wody, które występują na powierzchni Ziemi, ale nie są morzami ani oceanami. Dzielimy je na wody płynące, czyli cieki, i wody stojące, czyli zbiorniki wodne.

11.Ciek

Woda, która płynie po powierzchni ziemi w kierunku miejsc położonych niżej, np. rzeka.

12.Zbiornik wodny

Woda, która wypełniła większe lub mniejsze zagłębienie w terenie, np. jezioro.

13.Cieki naturalne i sztuczne

Cieki naturalne powstają bez udziału człowieka i płyną naturalnie ukształtowanymi dolinami - to potoki, strumienie i rzeki. Cieki sztuczne, czyli rowy i kanały, tworzy człowiek.

14.Potok

Mały ciek, który płynie szybko po silnie nachylonym terenie, np. w górach.

15.Strumień

Mały ciek, który płynie wolno po słabo nachylonym terenie, np. po równinie.

16.Rzeka

Duży ciek, w którym jest dużo wody. Potoki i strumienie łączą się w rzeki.

17.Rów

Bardzo wąski, sztuczny ciek, który odprowadza nadmiar wody, np. z pola uprawnego. Dzięki rowom można uprawiać rośliny na podmokłych terenach.

18.Kanał

Sztuczny ciek, znacznie szerszy od rowu. Kanały buduje się, aby pływać między rzekami lub jeziorami, które nie są ze sobą połączone. Pływają nimi głównie statki przewożące towary.

19.Źródło

Miejsce, w którym woda wypływa spod powierzchni ziemi. Zwykle jest początkiem rzeki.

20.Ujście

Miejsce, w którym rzeka wpada do morza lub do innej rzeki. Jest końcem rzeki.

21.Rzeka główna

Duża rzeka, która wpada do morza lub do jeziora. Rzeki główne i ich dopływy tworzą na lądzie gęstą sieć.

22.Dopływ

Mniejsza rzeka, która wpada do innej, większej rzeki.

23.Walory przyrodnicze

Cechy środowiska, które są wartościowe dla różnych organizmów, w tym ludzi. Walory rzek to m.in. środowisko życia roślin i zwierząt, woda pitna dla ludzi i zwierząt, miejsce nauki i zabawy oraz malownicze krajobrazy.

24.Biegi rzeki

Trzy odcinki, na które dzielimy rzekę: bieg górny, bieg środkowy i bieg dolny. W każdym biegu panują inne warunki i żyją inne organizmy.

25.Bieg górny

Odcinek rzeki na nachylonym terenie. Woda płynie tu szybko, a dno jest kamieniste. Żyją tu nieliczne organizmy, np. pstrąg potokowy, larwy chruścików i mech zdrojek.

26.Bieg środkowy

Odcinek rzeki, w którym woda płynie wolniej niż w biegu górnym. Rzeka zakręca, czyli tworzy zakola. Dno pokrywają kamienie, żwir i piasek. Rośnie tu więcej roślin, np. rdestnica pływająca, a żyją m.in. brzana i szczeżuja pospolita.

27.Bieg dolny

Odcinek rzeki, w którym koryto jest najszersze, a woda płynie najwolniej. Na dnie osadzają się drobny piasek i muł. Żyje tu wiele organizmów spotykanych też w jeziorach. Przykłady to pływak żółtobrzeżek, nartnik duży i pałka szerokolistna.

28.Wody stojące

Zbiorniki wodne, np. jeziora, bagna i stawy. Zbiorniki naturalne powstają w zagłębieniach terenu, w których gromadzi się woda. Zbiorniki sztuczne, np. stawy hodowlane, tworzy człowiek.

29.Jezioro

Naturalny zbiornik wody stojącej w zagłębieniu terenu, o wiele większy od kałuży. Jeziora często mają nieregularny kształt. Nie wysychają, bo trafia do nich woda z rzek i z opadów.

30.Bagno

Teren stale podtopiony. Bagna powstają np. na zarastających jeziorach.

31.Staw

Niewielki zbiornik wodny, naturalny lub sztuczny. Człowiek tworzy stawy np. do hodowli ryb. Sztuczne stawy mają często kształt prostokąta.

32.Strefy jeziora

W jeziorze wyróżniamy trzy główne strefy: przybrzeżną, otwartej toni wodnej i wód głębokich. Im dalej od brzegu i głębiej, tym mniej roślin. Wraz z głębokością zmienia się też świat zwierząt.

33.Strefa przybrzeżna

Strefa jeziora przy brzegu, głęboka na kilka metrów. Światło dociera tu aż do dna, a organizmów jest najwięcej. Rosną tu szuwary, rośliny o liściach pływających (np. grążel, grzybienie) i rośliny zanurzone (np. moczarka). Żyją m.in. ukleje i raki.

34.Szuwary

Rośliny strefy przybrzeżnej jeziora, które prawie w całości wyrastają ponad powierzchnię wody, np. trzcina i pałka.

35.Strefa otwartej toni wodnej

Strefa jeziora, która sięga tam, dokąd dociera światło, ale nie dochodzi do dna. Przeważa tu plankton. Rośliny, np. rzęsa wodna, pływają po powierzchni, a ryb jest mniej niż przy brzegu.

36.Plankton

Drobne organizmy, które przeważają w strefie otwartej toni wodnej, np. rozwielitka.

37.Strefa wód głębokich

Strefa jeziora, która zaczyna się tam, gdzie nie dociera światło. Panuje w niej ciemność, dlatego nie ma roślin, a zwierząt jest niewiele. Przy dnie tworzy się muł ze szczątków martwych organizmów - żywią się nim np. rureczniki.

38.Jakie organizmy można zobaczyć w kropli wody?

Pod mikroskopem w kropli wody z pobliskiego zbiornika albo cieku można zobaczyć drobne organizmy, np. rozwielitkę, pantofelka, euglenę i okrzemki. Obserwację zaczyna się od najmniejszego powiększenia, a wodę pobiera się ostrożnie, pod opieką dorosłego.